Кіріспе

Шаңғы - қар үстімен сырғанауға арналған, жартылай қатты материалдан жасалған тар жолақ. Шаңғылар енінен әлдеқайда ұзын болып келеді және көбінесе жұптап қолданылады. Олар шаңғы байламалары арқылы шаңғы аяқкиімдеріне бекітіледі, мұнда өкше еркін, құлыпталатын немесе жартылай бекітілген болуы мүмкін. Еңіс беткейлерге көтерілу үшін шаңғының астыңғы жағына шаңғы терілерін (бұрынғыда теңіз түлкісінің терісінен, ал қазір синтетикалық материалдардан жасалған) қосуға болады. Бастапқыда қарда жылжуға көмек ретінде ойластырылған, қазір шаңғы спортында көңіл көтеру мақсатында кеңінен қолданылады.

Этимологиясы мен қолданылуы

Ски сөзі көне норвеж тіліндегі skíð сөзінен шыққан, ол "жарық ағаш" дегенді білдіреді. Көне норвеж тілінде шаңғымен жүруді сипаттау үшін fara á skíðum (саяхаттау, шаңғымен жылдам қозғалу), renna (жылдам қозғалу) және skríða á skíðum (шаңғымен басу) деген тіркестер қолданылған. Қазіргі норвеж тілінде "ски" сөзі көне норвеж мағынасын сақтап, бөлінген отын ағаштары, ағаш құрылыс материалдары (мысалы, алқаптар) және дөңгелек тіреулер сияқты сөздерде көрінеді. Итальян тілінде ол норвеж тіліне ұқсас айтылады, бірақ жазылуы сәйкесінше өзгертіледі: sci ˈʃi. Португал және испан тілдері сөзді өздерінің тілдік ережелеріне бейімдейді: esqui және esquí. Немец тілінде Ski және Schi жазулары қолданылады, екеуі де айтылады. Голланд тілінде сөз – ski, ал айтылуы бастапқыда норвеж тіліндегідей болған, бірақ шамамен 1960 жылдан бастап өзгерген. Уэльс тілінде сөз sgi деп жазылады. Көптеген тілдерде есімнен етістік жасалады, мысалы, ағылшын тілінде "to ski", француз тілінде "skier", испан және португал тілдерінде "esquiar", итальян тілінде "sciare", голланд тілінде "skiën" немесе неміс тілінде "Schi laufen" немесе "Schi fahren" (жоғарыда айтылғандай, "Ski laufen" немесе "Ski fahren"). Норвеж және швед тілдерінде есімнен етістік жасалмайды. Фин тілінде шаңғы мен шаңғымен жүруге арналған өздерінің ежелгі сөздері бар: "шаңғы" – suksi, ал "шаңғымен жүру" – hiihtää. Сукси сөзі прото-уралдық кезеңге дейін жетеді, оның туыстары – эрзяның "soks", мансидің "tåut" және нганасанның "tuta". Самилердің де "шаңғы" және "шаңғымен жүру" сөздері бар: мысалы, луле сами тілінде "шаңғы" сөзі "sabek", ал шаңғылар "sabega" деп аталады. Самилер "шаңғымен жүру" етістігін "cuoigat" деп атайды.

Тарих

Шаңғыны кім ойлап тапқаны белгісіз, бірақ ең көне ағаш шаңғылар Ресейде (б.з.д. 6300–5000 жж.), Швецияда (б.з.д. 5200 ж.) және Норвегияда (б.з.д. 3200 ж.) табылған. Алғашқы шаңғылар ойын-сауық, демалыс, көлік немесе жылдамдық үшін емес, аң аулау немесе соғыс кезінде қардың үстінде қалу үшін ғана қолданылған. Алғашқы шаңғылармен бірге тепе-теңдікті сақтауға көмектесетін таяқтар да жиі қолданылған. 20-ғасырдың басында скандинавиялық шаңғы технологиясы шаңғышыларға жоғары жылдамдықпен бұрылуға мүмкіндік беру үшін бейімделді. Жаңа шаңғы және шаңғы байлау конструкциялары, сонымен қатар шаңғышыларды тау беткейлеріне көтеруге арналған шаңғы көтергіштерінің енгізілуі альпий шаңғысының дамуына жағдай жасады. Осы уақытта скандинавиялық технологияның жетістіктері коньки тебу және шаңғымен секіруге арналған арнайы шаңғыларды жасауға мүмкіндік берді.

Асимметриялық шаңғылар

Бұл шаңғы түрі кем дегенде солтүстік Финляндия мен Швецияда 1930 жылға дейін қолданылған. Ол оларды саам халқымен байланыстырады және жазық, қабықсыздалған қысқа шаңғыларға савек және голос деген саам тіліндегі атауларды келтіреді. Осы шаңғылардың фин тіліндегі атаулары – ұзын шаңғы үшін лили, ал қысқа шаңғы үшін кальху.

Ұзын шаңғы

Ботния шығанағындағы теңіз аңшылары мөрлердің тыныс тесіктеріне жақындап, оқ атуға қолайлы қашықтыққа сырғанап бару үшін арнайы ұзын шаңғы жасады. Алайда, бұл шаңғы тығыз мұзда жылжу үшін де пайдалы болды және мұздағы жарықтардан қорғау мақсатында 3-4 метрге дейін ұзын жасалды. Швед тілінде бұл шаңғы skredstång деп аталады.

Қазіргі заманғы шаңғылар

1850 жылы Норвегияның Телемарк аймағындағы шеберлер дөңгелек пішіндес шаңғыны ойлап тапты. Бұл шаңғы байлау астында ортасымен көтеріліп, шаңғышының салмағын шаңғы ұзындығы бойынша тегіс бөледі. Алдыңғы тақташа пішіндес шаңғылар қарға батпау үшін шаңғышының салмағына төтеп беру үшін қалың болуы керек еді. Бұл жаңа конструкция жеңіл, иілгіш, соққыларды жұмсартатын, жылдам және оңай басқарылатын шаңғы жасауға мүмкіндік берді. Бұл шаңғының дизайнында аяқ астындағы бөлігі тар, ал ұшы мен құйрығы кең болатын бүйірлік кесімі де болды. Бұл шаңғының иіліп, бұрылуын жеңілдетті. 1891 жылдан бастап Норвегиядағы шаңғы жасаушылар екі немесе одан көп қабат ағашты бірге тіркеп, жеңіл шаңғы жасауды бастады. Олар 1930 жылдардың ортасында жоғары өнімділікке ие, көп қабатты шаңғыларға айналды. Ламинатталған шаңғы екі түрлі ағаштан жасалады. Жұмсақ ағаштан жасалған үстіңгі қабат, қатты ағаштан жасалған жіңішке қабатқа жабыстырылады. Бұл комбинация бұрынғы ауыр қатты ағаштан жасалған шаңғыларға қарағанда әлдеқайда жеңіл және басқаруға оңай шаңғыларды жасады. Ламинатталған шаңғылар жеңіл және берік болғанымен, тозуға төтеп беруге қиын болды. Сол кезде қолданылған суға ерігіш желімдер нашар болды; олар жиектерінен жиі және жылдам бүлініп, қабаттарға бөлінетін (деформацияланатын) еді. 1922 жылы норвегиялық шаңғышы Торбьорн Нордби, 1962: Карл Шранц FIS Альпілік шаңғыдан әлем чемпионатында екі алтын медаль жеңіп алу үшін шыны талшықтан жасалған шаңғыны, Kneissl-дің White Star модельін қолданды. 1975 жылы торсиондық қорап конструкциясының дизайны патенттелді. Бұл патентті Kästle, Salomon, Rottefella және Madshus компаниялары пайдаланды. 1993 жылы Elan компаниясы SCX моделін ұсынды, оның ұшы мен құйрығы белдік бөлімінен әлдеқайда кең болды. Оларды жиекке бұрғанда, олар қисық пішінге иіліп, бұрылады. Кросс-кантри шаңғы техникасында бұрылудың әртүрлі стильдері қолданылады; жиектеу соншалықты маңызды емес, ал шаңғыларда бүйірлік кесім аз. Көптеген жылдар бойы альпілік шаңғылар кросс-кантри шаңғыларына ұқсас, бірақ қысқарақ және кеңірек болды. Бірақ Elan SCX радиалды бүйірлік кесім дизайнын енгізді, бұл өнімділікті күрт жақсартты. Басқа компаниялар да осы үрдіске қосылды, бір австриялық шаңғы дизайнері: «Біздің соңғы қырық жылда білгеніміздің бәрі қате екенін анықтадық» деп мойындады. 1995 жылы жаңа мектептің фристайл шаңғы қозғалысын екі ұшты шаңғы тақталарымен бастады. Екі ұшты шаңғыны кері шаңғымен жүргізуге (switch) арналған шаңғыны сәтті сатуға және жаппай өндіруге алғашқы болып 1998 жылы 1080 моделімен Salomon Group компаниясы қол жеткізді.

Геометрия

Саяхат бағыты бойынша сипатталғанда, шаңғының алдыңғы жағы, әдетте сүйір немесе дөңгелек болып келетін бөлігі ұшы, ортасы – бел, ал артқы жағы – құйрық деп аталады. Шаңғының негізгі қасиеттерін анықтайтын төрт фактор бар: ұзындығы, ені, қисықтығы және иілуі. Шаңғылар нақты мақсаттарға арналған шағын айырмашылықтармен де ерекшеленеді. Мысалы, буголь шаңғылары соққыларды жұмсарту үшін жұмсақ, қарлы шаңғылары жүзуге көбірек мүмкіндік беру үшін енірек, ал рокер шаңғылары ұшы мен құйрығы жоғары қарай иілген (кері иілу) болып келеді, бұл оларды терең және ауыр қарда бұруды жеңілдетеді.

Құрылыс

Шаңғылар бастапқыда қатты ағаштан жасалатын болса, қазір көміртек-кевлар сияқты әртүрлі материалдарды пайдалану арқылы мықтырақ, бұрылуға төзімдірек, жеңіл және ұзақ қызмет ететіндей етіп жасалады. Шаңғы жасау технологиясы шаңғыны үш түрлі немесе олардың комбинациясы бойынша жасауға мүмкіндік береді:

Ламинат немесе сэндвич

Ламинатталған шаңғылар қабаттармен құрастырылады. Шыны талшығы, болат, алюминий қорытпасы немесе пластик сияқты материалдар өзектің үстіне және астына қабатталып, қысымға ұшыратылады. Ламинатталған конструкция бүгінде шаңғы өндірісінде ең көп қолданылатын технология болып табылады. 1950 жылы ұсынылған Head Standard – алғашқы табысты ламинатталған шаңғы және, мүмкін, алғашқы заманауи шаңғы, ол алюминий қорытпасын фанералық өзегімен қамтыған.

Торсиялық қорап

Dynamic VR7 жаңа құрылыс әдісін енгізді, онда кішкентай ағаш ядро ылғалды шыны талшықпен оралды, ал бұрынғыдай кептірілген шыны талшық парақтары ядроға жабыстырылмай, (іс жүзінде металл парақтардың орнына) қолданылды. Бұл бұралу қорабын жасады, ол шаңғыны әлдеқайда берік етті. VR7 және одан кейінгі, көбірек танымал VR17 шаңғылары ерлер жарыстарына қолданылатын алғашқы шыны талшықты шаңғылар болды және бұл нарықты жылдам басып алды. Уақыт өте келе, ядро мен бұралу қорабы үшін қолданылатын материалдар өзгерді, әртүрлі ағаштар, пластикалық көбіктер, шыны талшық, кевлар және көміртек талшық түрлі конструкцияларда пайдаланылды. Бұралу қорабының дизайны жүгіру шаңғыларының конструкциясында үстемдік танытады, бірақ альпийлік және тау шаңғыларында сирек кездеседі.

Монокок немесе капкақ

1980 жылдары Бэки Кашива ағаш ядроның үстіне орналастырылған, үш жағын құрайтын және шаңғының төменгі бөлігін жасауға арналған, домалақталған тот баспайтын болаттан жасалған жаңа құрылыс әдісін жасады. 1989 жылы ұсынылған Volant шаңғыларын өндіруге көп шығын кетті және көптеген жағымды пікірлерге қарамастан, компания пайда таппады. 1990 жылы Salomon S9000 осы негізгі идеяны қолданып, болатты пластикпен алмастырды және оны "монокок" деп атады. Бүгінде "кап-шаңғы" дизайны деп аталатын бұл идея, ядроны орау қажеттілігін жояды және оны өндіруге әлдеқайда арзан бір қадамдық процесспен алмастырады. Қазіргі таңда альпий шаңғыларын жасауда кап-шаңғы құрылысы басым роль атқарады.

Тарихи

Классикалық ағаш шаңғы бір ұзын, қолайлы ағаштан жасалады және қажетті пішінге қолмен қашалып өңделеді. Алғашқы үлгілері көбінесе тікбұрышты қималы болған, ал ұшы будың көмегімен иілген. Уақыт өте келе дизайн өзгеріп, шаңғылардың шеттері жұқарып, немесе ортасынан айқын қабырғалары пайда болды.

Белгілі өндірушілер

K2 – АҚШ-та орналасқан ірі шаңғы өндіруші компания. 1961 жылы олар шыны талшықтан жасалған шаңғыларды өндіріп, таратуды бастаған алғашқы компаниялардың бірі болды. Бүгінде K2 негізінен әртүрлі торсиялық қоробкалы шаңғы дизайндарымен танымал. Олар бірнеше кәсіби шаңғышы мен шаңғы командаларын қолдайды. Rossignol – 1907 жылы құрылған француз компаниясы. Rossignol 1964 жылы өзінің алғашқы шыны талшықтан жасалған шаңғысын ұсынды. Бүгінде компания шаңғының кең ауқымындағы дизайндарын ұсынады және жылына 500 000-нан астам жұп шаңғы шығарады. Rossignol сонымен қатар шаңғы буттарын, байлауларын және таяқтарды да өндіреді. Elan – Бегунье қаласында орналасқан словениялық компания, шаңғы жасау саласында пішінделген шаңғыларды (параболалық шаңғылар деп те аталады) ойлап тапқанымен ерекшеленеді, бұл төмен жылдамдықпен және қысқа бұрылыс радиусымен доға тәрізді бұрылыстар жасауға мүмкіндік берді.

Түрлері

Шаңғы спорты тарихында әртүрлі қажеттіліктерге жаратылған көптеген шаңғы түрлері дамытылды, олардың ішіндегілері төменде келтірілген.

Альпілік

Альпілік шаңғы, сондай-ақ таудан түсу шаңғысы деп аталады, лифт көмегімен жүруге арналған шаңғылар. Шаңғы дизайны қазіргі заманғы спорттың 19 ғасырдың ортасында Норвегияда пайда болғаннан бері үлкен өзгерістерге ұшырады. Қазіргі заманғы шаңғылардың болат жиектері, кембер, бүйірлік кесімі және мүмкін кері кембері болады. 1990 жылдары бұрылыстарды оңай жасау үшін бүйірлік кесім айқын болды. Альпілік шаңғыларда әдетте бекітілген өкшелі байлаулар болады. Арнайы альпілік шаңғылардың түрлері бар, оларға фристайл шаңғыға арналған екі ұшты шаңғылар, слалом шаңғылары, GS шаңғылары, ұнтақ қарға арналған шаңғылар, телемарк шаңғылары және моношаңғылар жатады. Төмендегі кесте тау шаңғысының әртүрлі түрлерін және оларды тау шаңғысымен жүру кезінде қолдануын көрсетеді.

Түр Дизайн Сипаттамасы

Екі ұшты шаңғы Демалыс үшін арналған альпілік шаңғы. Шаңғының кең және ұқсас кең, сондай-ақ жоғары көтерілген артқы бөлігі бар, бұл шаңғышыға артқа қарап қонуға мүмкіндік береді, осылайша оны жер телімдері паркінде немесе қораптар, рельстер немесе секірулер сияқты элементтерді орындауға қолайлы етеді.

Слалом Жарысқа арналған альпілік шаңғы, ұшы мен артқы бөлігіне қарағанда ортасы тар, бұл қақпалар бір-біріне жақын орналасқан жерде қажетті қысқа бұрылыс радиусын қамтамасыз етеді.

GS Жарысқа арналған гигант слалом шаңғысы, ұшы мен артқы бөлігіне қарағанда ортасы тар, бұл қақпалар слаломдағыдан гөрі алыс орналасқан жерде қажетті бұрылыс радиусын қамтамасыз етеді. Бұл шаңғылар слалом шаңғыларына қарағанда ортасынан ұзын және кең.

Ұнтақ қарға арналған шаңғы Демалыс үшін арналған альпілік шаңғы, кең белдік аймағы бар, ол қар бетіне қысымды азайту арқылы төмен тығыздықтағы ұнтақ қарда жоғары жүзуге мүмкіндік береді.

Телемарк Телемарк шаңғылары әдетте телемарк шаңғысымен жүру үшін қолданылады, ол альпілік шаңғы, шаңғы секіру және жарыс шаңғысының элементтерін біріктіретін стиль ретінде сипатталады. Шаңғының өзі қарапайым шаңғыға ұқсас, бірақ көбінесе жеңіл болу үшін жасалады. Басты айырмашылық шаңғының өзінде емес, байлауда: шаңғышының аяғы байлау арқылы шаңғыға бекітіледі, ал өкше еркін қозғалады.

Моношаңғы Моношаңғы – екі шаңғыны бір бөлікке біріктіру идеясымен жасалған шаңғы түрі. Таудан төмен қарай бетімен жүретін екі аяқ киімге арналған. Оның дизайны сноубордқа ұқсас, екі аяқ бір бөлікте орналасқан. Бірақ моношаңғы сноубордтан кең ұшымен және ауыр салмағымен ерекшеленеді, ал байлаулары шаңғы байлауларына ұқсас.

Арғы жақ

Тылда шаңғы тебу, сондай-ақ трассадан тыс шаңғы тебу деп те аталады. Көбінесе бұл шаңғының түрі альпийлік туризм шаңғыларымен немесе телемарк жабдығымен жасалады, онда шаңғышылар көтерілу үшін арнайы терілер мен ажыратылатын табанды пайдаланады. Шаңғышы төмен түскім келетін аймақтың жоғарғы жағына жеткенде, олар көтерілуге арналған терілерді алып тастайды және қайтадан төмен түсу үшін қажетті дайындықтарды жасайды. Тылдағы жерге стандартты альпинисттік жабдықпен де кіруге болады, мысалы, тау шаңғысы курортында лифтпен көтеріліп, содан кейін курорт шекарасынан шығу арқылы. Алайда, мұндай жағдайларда, лифттен тікелей қол жетімділік болғандықтан, бұл көбінесе "жақтағы ел" деп аталады.