Кіріспе
Шаңғымен сырғанау – қар үстінде шаңғыны пайдаланып жылға жылғалау. Оның мақсаты көлік құралы ретінде пайдалану, демалысқа арналған іс-әрекет немесе бәсекелестік қысқы спорт түрі болуы мүмкін. Халықаралық Олимпиада комитеті (ХОК) және Халықаралық шаңғы және сноуборд федерациясы (FIS) көптеген бәсекелестік шаңғы жарыстарын мойындайды.
Skiing is the use of skis to glide on snow. Variations of purpose include basic transport, a recreational activity, or a competitive winter sport. Many types of competitive skiing events are recognized by the International Olympic Committee (IOC), and the International Ski and Snowboard Federation (FIS).
Тарих
Шаңғы спортының тарихы шамамен бес мың жылға жетеді. Қазіргі заманғы шаңғыласу Скандинавияда пайда болғанмен, ежелгі суреттерге сәйкес, одан 100 ғасыр бұрын қазіргі Қытай аумағында да қолданылған болуы мүмкін. Дегенмен, бұл мәселе әлі де даулы. "Ski" сөзі көне норвеж тіліндегі "skíð" сөзінен шыққан, ол "ағаштің бөлігі немесе отын" деген мағынаны білдіреді. Асимметриялық шаңғылар Солтүстік Финляндия мен Швецияда кем дегенде 19 ғасырдың соңына дейін қолданылып келген. Шаңғышы бір аяғына сырғанауға арналған тік, иілмейтін ұзын шаңғы, екінші аяғына итеруге арналған қысқа шаңғы киетін. Қысқа шаңғының астыңғы жағы тегіс немесе жануар терісімен қапталып, осы мақсатқа көмектесетін, ал шаңғышының салмағын көтеретін ұзын шаңғы заманауи шаңғыға май жағу тәсіліне ұқсас әдіспен жануар майымен өңделген. Алғашқы шаңғышылар бір ұзын таяқ немесе сүйек қолданған. Екі шаңғы таяғымен шаңғы тебетін адамның алғашқы суреті 1741 жылға жатады. 1747 жылы Еуропа елдерінің әскерлері шаңғымен жабдықталды. 19 ғасырдың ортасына дейін шаңғы көлік құралы ретінде кеңінен қолданылып келді, бірақ содан бері ол демалыс пен спортқа айналды. Норвегияда 18 ғасырда әскери шаңғы жарыстары өткізілді, ал 18 ғасырдың соңында шаңғы соғысы зерттелді. 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында жабдықтардың жетілуімен және шаңғы көтергіштерінің дамуымен шаңғы спортының екі негізгі түрі қалыптасты: альпийлік (құлау) шаңғы және скандинавиялық шаңғы. Екі түрінің арасындағы басты айырмашылық – шаңғы байлауының түрі (шаңғы аяқкиімдерінің шаңғыға бекітілу әдісі).
Альпілік
Альпілік шаңғымен сырғанауды "тау шаңғысы" деп те атайды. Ол шаңғышынің аяқ киімінің өкшесі мен басымен бекітілген өкше байлауларымен ерекшеленеді. Шаңғы көтеру құралдары, оның ішінде креслолы көтерулер, шаңғышыларды тау беткейіне көтереді. Тау шаңғысымен шұғылдану үшін тікұшақ, қар тартқыш, жаяу жүру және қар мотоциклі қолданылуы мүмкін. Курорттарда түнгі шаңғы, шаңғыдан кейінгі демалыс және шаңғы патрулі мен шаңғы мектебінің қадағалауымен орман арасында шаңғы тебуге болады. Альпілік шаңғы 1920 жылдары шаңғы лифтілерінің пайда болуымен тауға қайта өрлеудің қажеттілігін жойды. Альпілік жабдықтар маманданғандықтан, қазір оларды тек лифттердің көмегімен ғана пайдалануға болады. Alpine Touring жиынтықтары ауыстырылатын құлыпталған және еркін өкше режимдері бар арнайы байлауларды қолданады. Тау шаңғысының астыңғы жағына қарда жақсы ұстау үшін уақытша бекітілетін шаңғы терілері қолданылады. Бұл альпілік шаңғымен скандинавиялық стильде тауға және алыс жерлерге саяхаттауға мүмкіндік береді. Сыртқа сырғанау үшін өкшелер құлыпталып, терілер алынып тасталады.
Солтүстік
Скандинавиялық спорт түрлеріне тағы шаңғымен жүгіру және шаңғымен секіру кіреді, екеуінде де шаңғышының буттарының алғы бөлігіне, бірақ артқы бөлігіне бекітілмейтін байламалар қолданылады. Шаңғымен жүгіруге арналған дайындалған трассаларда немесе дамытылмаған аймақтарда да мүмкіндік бар. Шаңғымен секіру шаңғымен секіру үшін ғана арналған белгілі бір аймақтарда жүзеге асырылады.
Телемарка
Телемарк шаңғысы – шаңғыны бұру техникасы және FIS санкциялаған спорт түрі, ол Норвегияның Телемарк аймағының атымен аталады. Ол скандинавиялық шаңғыға ұқсас жабдықты пайдаланады, онда шаңғы байламалары шаңғы аяқкиімдерінің тек басымен бекітіледі, бұл шаңғышыға бұрылыс кезінде өкімшені көтеруге мүмкіндік береді. Дегенмен, шаңғылардың ені көбінесе альпілік шаңғылармен бірдей болады.
Жарыс
FIS келесі дисциплиналарды бекітеді. Көптеген спорт түрлерінің өз әлем кубогы бар және олар қысқы Олимпиада ойындарына кіреді. Кросс-кантри – Әртүрлі форматтарды қамтиды, кросс-кантри шаңғы жарыстары әртүрлі ұзындықтағы трассаларда өтеді. Жарыстар гомологияланған, дайындалған трассаларда өтеді, олар классикалық (тректе) және еркін стильдегі жарыстарды қолдауға арналған, мұнда конькимен шаңғы тебуге рұхсат етіледі. Басты жарыстар – FIS Cross Country World Cup және FIS Nordic World Ski Championships (тек тақ жылдары өткізіледі), ал түрлі кросс-кантри шаңғы жарыстары 1924 жылдан бері қысқы Олимпиада ойындарының бағдарламасына енгізілген. Бұл дисциплинаға сондай-ақ кіреді: Worldloppet Ski Federation бекіткен кросс-кантри шаңғы марафоны; International Orienteering Federation бекіткен кросс-кантри шаңғы бағдарлауы; және биатлон – кросс-кантри шаңғысы мен мылтықтан атудың үйлесімі. Паралимпиадалық кросс-кантри шаңғысы және паралимпиадалық биатлон қысқы Паралимпиада ойындарына кіреді. Шаңғымен секіру – FIS Ski Jumping World Cup, FIS Nordic World Ski Championships (тек тақ жылдары), FIS Ski Jumping Grand Prix және FIS Ski Flying World Championships жарыстарында өткізіледі. Шаңғымен секіру 1924 жылдан бері әр қысқы Олимпиада ойындарында тұрақты олимпиадалық дисциплина болып табылады. Фрирайд шаңғысы – Бұл шаңғы спортының санатына дайындалмаған жерде спорттық жаттығуларды орындау кіреді. Скандинавиялық комбинация – Кросс-кантри шаңғысы мен шаңғымен секірудің үйлесімі, бұл дисциплина FIS Nordic Combined World Cup, FIS Nordic World Ski Championships (тек тақ жылдары) және қысқы Олимпиада ойындарында өткізіледі. Альпілік шаңғы – Төмен түсу, слалом, гигант слалом, супер гигант слалом (супер G) және пара альпілік жарыстарды қамтиды. Сонымен қатар, бәсекелестер әр жарыстың бір кезеңін аяқтауы керек, мысалы, супер комбайн жарысы супер G және слаломнан бір-бір кезеңнен тұрады. 1941 жылы ойлап табылып, 1960 жылдан бері өткізіліп келе жатқан екілік слалом жарысы, жарысшылардың бір-бірімен бетпе-бет сайысуынан тұрады. Альпілік шаңғы спорты FIS Alpine Ski World Cup, FIS Alpine World Ski Championships (тек тақ жылдары өткізіледі) және қысқы Олимпиада ойындарында өткізіледі. Пара альпілік шаңғысы World Para Alpine Skiing Championships (тек тақ жылдары) және қысқы Паралимпиада ойындарында өткізіледі. Жылдамдық шаңғысы – 1898 жылдан бастап, ресми рекордтар 1932 жылы Лео Гасперидің жасаған жүгірісімен басталды, ал 1960 жылдары FIS дисциплинасы болды. FIS Speed Ski World Cup жарыстарында өткізіледі және 1992 жылғы Альбертвиллдегі қысқы Олимпиада ойындарында көрсетілді. Фристайл шаңғысы – Могул, аэростандар, шаңғы кросы, жартылай түтік және слопстайл кіреді. Басты фристайл жарыстары – FIS Freestyle Skiing World Cup және FIS Freestyle World Ski Championships (тек тақ жылдары өткізіледі). Бұл дисциплина алғаш рет 1988 жылғы қысқы Олимпиада ойындарында көрсетілді және 1992 жылы Олимпиада бағдарламасына қосылды. 2014 жылғы Сочи Олимпиадасында Slope style және Half pipe жарыстары енгізілген кезде Олимпиадалық спорт түріне айналды. Сноуборд – Дисциплиналарға слопстайл, кросс, жартылай түтік, альпілік, параллель слалом және параллель гигант слалом кіреді. Басты жарыстар – жыл сайынғы FIS Snowboard World Cup және FIS Snowboard World Championships (тек тақ жылдары өткізіледі). Сноуборд 1998 жылы (альпілік шаңғы бағдарламасының бөлігі ретінде) Олимпиадалық дисциплина ретінде дебют жасады және 2018 жылғы қысқы Олимпиада ойындарында жеке дисциплина ретінде өткізілді. Скиборд – Стандартты шаңғы аяқ киімімен бірге сноубордты пайдалану, бұл дисциплина шаңғы мен сноубордтың үйлесімінен тұрады. Соңғы жылдары түрлі скиборд жарыстары өткізілді, оның ішінде Skiboard Triple Challenge, United Skiboard Series, European Skiboard Cup, Skiboard World Cup және US Skiboard Open. Телемарк – Норвегияның Телемарк аймағының атымен аталған, бұл дисциплина альпілік және скандинавиялық шаңғы элементтерін біріктіреді. Жаңа спорт түрі, телемарк жарыстары FIS Telemark World Cup және FIS Telemark World Championships жарыстарында өткізіледі. Шөпте шаңғы – Альпілік шаңғы жаттығу әдісі ретінде дамыған, шөпте шаңғы өз алдына шаңғы спортының бір түрі ретінде қалыптасты. FIS Grass Skiing World Cup және FIS Grass Ski World Championships жарыстарында өткізіледі.
Техника
Техника шаңғы технологиясымен және шаңғы геометриясымен бірге дамыды. Ертедегі техникаларға телемарк бұрылысы, діңгек, діңгек Кристи, қар жұмысы және параллель бұрылыс кірді. Elan SCX сияқты жаңа параболалық конструкциялар қазіргі заманғы кесу бұрылысын мүмкін етті.
Басқа беттерде
Бастапқыда және негізінен қарда ашық ауада ойналатын қысқы спорт түрі – шаңғы, сонымен қатар жасанды "құрғақ" шаңғы трассаларында, құмда, үй ішінде және шаңғы симуляторларында да қолданылады. Тиісті жабдықтармен шөп шаңғысы және роллер шаңғысы да қарсыз тағы бір мүмкіндік болып табылады.