Кіріспе

Альпілік шаңғы спортының түрі – слалом. Слалом – альпілік шаңғы және альпілік сноуборд спортының бір түрі, ол тіреулер немесе қақпалар арасында шаңғымен жүзуді қамтиды. Бұл тіреулер үлкен слалом, супер үлкен слалом және құлаудан (downhill) гөрі тығыз орналасқан, сондықтан жылдам және қысқа бұрылыстар жасау қажет. Халықаралық жарыстар FIS Альпілік шаңғыдан әлем чемпионатында және Олимпиаданың қысқы ойындарында өткізіледі.

Тарих

Слалом термині норвег тіліндегі "slalåm" сөзінің Моргедал/Сельйорд диалектісінен шыққан: "sla" – "әлсіз еңіске ие тау беткейі", ал "låm" – "шаңғыдан қалған із". Қазіргі заманғы шаңғы спортын дамытқандар трассаларын қиындық деңгейіне қарай жіктеген. Слалом – бұл Телемарк аймағындағы, әлі күрделі трассаларды бағындыруға дайын емес ұлдар мен қыздар пайдаланған трасса. Уфсилом – бір кедергісі бар (уфсе) трасса, мысалы, секіргіш, қоршау, қиын бұрылыс, шатқал, жартас (көбінесе белгілі бір биіктіктен жоғары) және т.б. Uvyrdslåm – бірнеше кедергісі бар трасса. 1767 жылы Норвегиядағы әскери таудан түсу жарысында қатысушылар "құламай немесе шаңғыларын сындырмай" ағаштардың арасынан таудан түсті. Сондре Норхейм және Телемарктан шыққан басқа шаңғышылар uvyrdslåm, яғни "қадірсіз/белсенді таудан түсумен" айналысты, олар қиын және сынақтан өтпеген жерлерде (яғни, трассадан тыс) таудан түсті. 1866 жылы Ослода өткен "шаңғы жарысы" – кросс-кантри, секіру және слалом жарыстарынан құралды. Слаломда қатысушыларға тежеу және бағыттау үшін таяқтарды пайдалануға рұқсат етілді, сондай-ақ стильі үшін (дұрыс шаңғышы позасы) ұпайлар берілді. XIX ғасырдың соңында норвегиялық шаңғышылар көбінесе бір жұп шаңғымен барлық дисциплиналарға (секіру, слалом және кросс-кантри) қатысты. Слалом және оның түрлері көбінесе "тау жарыстары" деп аталды. 1900 жылға таяу Осло чемпионатында Хюсеби мен Холменколлендегі тау жарыстары тоқтатылды. Матиас Здарскийдің Лилиенфельд байлауын жасауы тау жарыстарын Альп аймағының ерекшелігіне айналдыруға көмектесті. Қазіргі заманғы слалом ережелерін 1922 жылы Арнольд Ланн Британдық ұлттық шаңғы чемпионаты үшін жасады, ал 1936 жылғы Қысқы Олимпиадада альпілік шаңғы спорты үшін қабылдады. Бұл ережелерге сәйкес қақпалар жеке емес, екі тумен белгіленді, жарысқа қатысушылар оларды жеңу үшін әртүрлі бұрылыс радиусын пайдалануға тиіс болды, ал есеп уақыт пен стильдің емес, тек уақыттың негізінде жүргізілді.

Курс

Курс қызыл және көк түсті бағаналардың кезектесіп орналасқан қақпалар сериясымен құрылады. Шаңғышы қақпаны құрайтын екі бағананың арасынан өтуі керек, сонда шаңғының екі ұшы мен шаңғышының аяқтары бағаналардың арасынан өтеді. Курста ерлер үшін 55-тен 75-ке дейін, ал әйелдер үшін 40-тан 60-қа дейін қақпалар болады. Ерлер курсының тік құлдырауы әйелдер курсынан сәл жоғары. Қақпалар жарыскерді сынап қана қоймай, түрлі конфигурацияда орналастырылады. Слаломда ауытқулар салыстырмалы түрде аз болғандықтан, шаңғышылар тікелей жолмен түседі және көбінесе қақпадан өтетін кезде бағаналарды құлатады, бұл тосқауыл деп аталады. (Қазіргі заманғы слаломдағы негізгі тосқауыл әдісі – қиғаш тосқауыл, онда шаңғышы өте тар бұрылыс жасап, денесін күшті бұрып, сыртқы қолымен қақпаны тосқауылдай алады.) Жарысқа қатысушылар түрлі қорғаныс жабдықтарын қолданады, оның ішінде тізелік қорғағыштар, қолғаптар, шлемдер және бетке арналған қорғағыштар.

Қақпаларды тазалау

Дәстүр бойынша, қақпалар үшін бамбуктан жасалған тіреулер қолданылды, олардың беріктігі шаңғышыларды әр қақпаның айналасын толық денелерімен айналуға мәжбүр етті. 1980 жылдардың басында берік тіреулер негізінде иілмелі болатын қатты пластик тіреулермен алмастырылды. FIS ережелеріне сәйкес, иілмелі қақпалар үшін шаңғышының шаңғылары мен буттары ғана әр қақпаны айналып өтуі керек. Жаңа қақпалар қиылыспен тоқтату немесе қақпаны жылтырату арқылы сальлом трассасынан тікелей өтуге мүмкіндік береді. Қиылыспен тоқтату – бұл аяқтардың қақпаны айналып өтуі, ал денесінің жоғарғы бөлігі қақпаға қарай немесе тіпті одан өтуі; осы жағдайда жарыскердің сыртқы тірегі мен тізе сақшылары қақпаға соғылып, оны құлатып, жолдан жылжытады. Қиылыспен тоқтату қолдармен, алақандармен немесе тізелермен қақпаны төмен итеру арқылы жасалады. 1989 жылға қарай әлемдегі көптеген жетекші техникалық шаңғышылар қиылыспен тоқтату әдісін қабылдады.

Жабдық

ХХІ ғасырдың басында пішінді шаңғының пайда болуымен халықаралық жарыстардағы слаломға арналған жабдықтар күрт өзгерді. Әлем кубогының шаңғышылары 1980 және 1990 жылдары шаңғыны 195-205 см ұзындықта пайдаланған, бірақ 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен қысқы Олимпиада ойындарында көпшілігі 165 см немесе одан да қысқа шаңғыны қолданды. Ұзындығы қысқа шаңғының кемшілігі – спортшылар аяқ астындағы кішкентай платформада тепе-теңдікті сақтаудың қиын екенін анықтады. Спортшылардың қауіпсіздігін ойлап, FIS халықаралық слалом жарыстарында шаңғының ең төменгі ұзындығын белгілеуді бастады. Бастапқыда ерлер үшін ең төменгі ұзындық 165 см, ал әйелдер үшін 155 см болды, бірақ 2003–2004 жылғы маусымда ерлер үшін 170 см, әйелдер үшін 157 см-ге дейін ұлғайтылды. Халықаралық шаңғы федерациясының (FIS) белгілеген жабдықтардың ең төменгі және ең жоғары шектері шаңғышылар, жеткізушілер және жанкүйерлер арасында наразылық тудырды. Басты қарсылық – федерация жабдықты, демек, спортты екі онжылдыққа кері тартуда. Американдық Бод Миллер 1996 жылы гигант слалом және супер Г жарыстарында бұл жабдықты алғаш рет қолданған юниорлық олимпиадалық спортшы болғаннан кейін күтпеген жетістікке жетіп, қысқа, радикалды жақтаулы шаңғыларға көшуді жеделдетті. Бірнеше жылдан кейін бұл технология слалом шаңғысына да бейімделді.