Кіріспе

Астрофотографиялық телескоп

Шмидт камерасы, сондай-ақ Шмидт телескопы деп те аталады, – шектеулі аберрациялармен кең көру бұрышын қамтамасыз етуге арналған катадиоптрикалық астрофотографиялық телескоп. Бұл конструкцияны 1930 жылы Бернхард Шмидт ойлап тапқан. Көзге түсетін мысалдардың кейбіреулері: Самуэль Осчин телескопы (бұрынғы Паломар Шмидт), Ұлыбритания Шмидт телескопы және ESO Шмидт; олар 1950 жылдан 2000 жылға дейін, электронды детекторлар қолданысқа енгенге дейін, барлық аспанның фотосуреттерінің негізгі көзі болды. Жақындағы мысал – Кеплер ғарыш телескобы, экзопланеталарды іздеуге арналған құрал. Басқа да байланысты конструкциялар – Райт камерасы және Лури-Хьютон телескопы.

Өнертабыс және жобалау

Шмидт камерасын 1930 жылы эстондық неміс оптик Бернхард Шмидт ойлап тапты. Оның оптикалық компоненттері – жасау оңай шар тәрізді негізгі айна және негізгі айнаның қисықтығының ортасында орналасқан, Шмидт корректорлық пластинасы деп аталатын асфералық түзету линзасы. Фильм немесе басқа детектор камераның ішіне, негізгі фокусқа орналастырылады. Бұл конструкция өте жылдам фокустық қатынастарға мүмкіндік беруімен, сонымен бірге кома мен астигматизмді бақылауымен ерекшеленеді. Шмидт камераларының өте қисық фокустық жазықтықтары бар, сондықтан фильмді, пластинаны немесе басқа детекторды сәйкес түрде қисық ету қажет. Кейбір жағдайларда детектор қисық жасалады, ал кейбіреулерінде жалпақ материалды ұстағыш клиптер немесе бұрандалар арқылы, немесе вакуум қолдану арқылы фокустық жазықтықтың пішініне бейімдейді. Жарықтарды тегістегіш, ең қарапайым түрінде фильмдік пластинаның немесе детектордың алдындағы жазық-дөңгелек линза кейде қолданылады. Түзетуші пластина негізгі айнаның қисықтығының ортасында орналасқандықтан, бұл конструкцияда кең өрісті телескоп үшін түтіктің ұзындығы өте ұзақ болуы мүмкін. Сонымен қатар, пленка ұстағышының немесе детектордың фокусқа орналасуынан түтік құрамының ортасында кедергі пайда болады, жарықтың бір бөлігі бұғатталып, кедергі мен оның тіреу құрылымының дифракциялық әсерінен бейнедегі контраст төмендейді.

Шмидт түзету пластинасы

Шмидт корректорлық пластинасы – Шмидт немесе Шмидт-Кассегрен телескоптарының дөңгелек негізгі айнасының тудыратын сфералық аберрацияны түзететін асфералық линза. Оны 1931 жылы Бернхард Шмидт ойлап тапты, бірақ 1924 жылы фин астрономы Ержо Вейсала дербес түрде ойлап тапқан болуы мүмкін (кейде Шмидт-Вейсала камерасы деп аталады). Шмидт бастапқыда оны кең көлемді фотосуреттік катадиоптрикалық телескоптың, Шмидт камерасының құрамы ретінде енгізді. Қазір ол бірнеше басқа телескоп конструкцияларында, камера линзаларында және дөңгелек негізгі айнаны пайдаланатын бейне проекция жүйелерінде қолданылады.

Функция

Шмидт корректоры пластиналары асфералық линзалар болғандықтан жұмыс істейді, олардың сфералық аберрациясы алдына орналастырылған сфералық негізгі айналардың сфералық аберрациясына тең, бірақ кері шамада болады. Таза Шмидт камерасы үшін олар айналардың қисықтық центрі "С" орналасқан жерге, ал Шмидт-Кассегрен телескопы үшін – негізгі фокусқа жақын орналастырылады. Шмидт корректоры ортасынан және шеттерінен қалың болады. Бұл жарық сәулелерінің бағытын түзетуге мүмкіндік береді, соның арқасында айнаның сыртқы бөлігінен шағылған жарық пен айнаның ішкі бөлігінен шағылған жарық бірдей "F" фокусына жиналады. Шмидт корректоры тек сфералық аберрацияны түзетеді және жүйенің фокустық қашықтығын өзгертпейді.

Өндiру

Шмидт корректорлық пластиналарын көптеген тәсілдермен жасауға болады. Ең қарапайым әдіс, "классикалық тәсіл" деп аталатын, арнайы пішінделген және өлшемделген құралдарды пайдаланып, асфералық пішінді тегіс шыныға айналдырып, жылтырату арқылы түзетушіні тікелей өңдеуді қамтиды. Бұл әдіс түзетушіні жасайтын оптикалық инженерден жоғары біліктілік пен дайындық талап етеді. Шмидт өзі түзету тақтасына қажетті күрделі пішін беру үшін екінші, әдемі схеманы ойлап тапты. Екі жағы да мүлтіксіз жылтыратылған, дәл жазық беті бар жұқа шыны диск ауыр, берік металл табаға орналастырылды. Шыны дискісінің жиегінің айналасындағы табаның үстіңгі беті, қолданылатын шыны түрінің серпімділік коэффициентіне сәйкес дәл бұрышпен немесе қисайтылып ұнтақталды. Шыны таба табаның ұнтақталған жиегіне герметикалық түрде бекітілді. Содан кейін вакуумдық сорғы таба мен шыны арасындағы ауаны, табаның ортасындағы кішкентай тесіктен, белгілі бір теріс қысымға жеткенше сорып алды. Бұл шыны табаның сәл иілуіне себеп болды. Шынының ашық үстіңгі беті содан кейін дөңгелек пішінде ұнтақталды және жылтыратылды. Алайда, жылдам фокустық қатынастар үшін алынған қисық жеткілікті дәлдікке ие емес және қосымша қолмен түзетуді қажет етеді. 1970 жылы Celestron үшін Том Джонсон мен Джон О'Рурк ойлап тапқан үшінші әдіс, "негізгі блок" деп аталатын, табаның түбінде дұрыс қисық пішіні алдын ала қалыптастырылған вакуумдық табаны пайдаланады. Содан кейін жоғарғы ашық беті тегістеледі, вакуум босатылғаннан кейін дұрыс пішіндегі түзетуші жасалады.

Қолданбалар

Шмидт камерасының кең көрініс бұрышы болғандықтан, ол көбінесе зерттеу аспабы ретінде қолданылады, мұнда үлкен аспан аумағын қамту қажет болатын зерттеу бағдарламалары үшін. Оларға астрономиялық шолулар, кометалар мен астероидтерді іздеу және жаңа жұлдыздарды бақылау кіреді. Сонымен қатар, Шмидт камералары мен оның ұқсас түрлері жасанды Жер серіктерін қадағалау үшін жиі пайдаланылады.

Жер бетіндегі

Бірінші салыстырмалы түрде үлкен Шмидт телескоптары Екінші дүниежүзілік соғыстан аз уақыт бұрын Гамбург обсерваториясында және Паломар обсерваториясында салынған. 1945 және 1980 жылдар аралығында әлемде тағы сегіз үлкен (1 метр немесе одан үлкен) Шмидт телескопы салынды. Шмидт камерасының ерекше танымал және өнімді мысалы – 1948 жылы аяқталған Паломар обсерваториясындағы Осчин Шмидт телескопы. Бұл құрал National Geographic Society – Palomar Observatory Sky Survey (POSS, 1958), POSS II зерттеулері, Palomar Leiden (астероид) зерттеулері және басқа да жобаларда қолданылды. Ла Силладағы 1 метрлік Шмидт телескопымен Еуропалық Оңтүстік обсерваториясы және Сайдинг Спринг обсерваториясындағы 1,2 метрлік Шмидт телескопымен Ұлыбританияның Ғылыми зерттеулер кеңесі бірінші Паломар аспан зерттеуін толықтыру мақсатында бірлесіп аспан зерттеуіне қатысты, бірақ оңтүстік жарты шарға баса назар аударды. Осы зерттеу кезінде дамытылған техникалық жетістіктер Екінші Паломар обсерваториясы аспан зерттеуінің (POSS II) дамуына серпін берді. Лоуэлл обсерваториясының Жерге жақын объектілерді іздеу (LONEOS) жүйесінде қолданылатын телескоп та Шмидт камерасы болып табылады. Карл Шварцшильд обсерваториясының Шмидт телескопы – әлемдегі ең үлкен Шмидт камерасы.

Ғарышқа негізделген

Шмидт телескопы Еуропалық ғарыш агенттігінің Hipparcos (1989–1993) спутнигінің негізгі бөлігі болды. Ол Hipparcos зерттеуінде қолданылды, ол миллионнан астам жұлдыздың қашықтығын бұрынғыдан да жоғары дәлдікпен картаға түсірді: ол 11-ші шамаға дейінгі барлық жұлдыздардың 99% -ын қамтыды. Бұл телескопта пайдаланылған сфералық айна өте дәл болды; егер оны Атлант мұхитының өлшеміне дейін ұлғайтса, оның бетіндегі өркештердің биіктігі шамамен 10 см болар еді. NASA-ның Кеплер ғарыш телескобына (2009–2018) орнатылған Кеплер фотометрі, ғарышқа ұшырылған Шмидт камераларының ең ірісі болып табылады.

Басқа қолданбалар

1977 жылы Еркес обсерваториясында планеталық тұмандық NGC 7027-нің дәл оптикалық орнын анықтау үшін шағын Шмидт телескопы қолданылды, бұл фотосуреттер мен объектінің радиокарталарын салыстыруға мүмкіндік берді. 1970 жылдардың басынан бастап Celestron 8 дюймдік Schmidt камерасын сатуға шығарды. Камера зауытта фокусқа келтірілді және төмен кеңейту коэффициентіне ие материалдардан жасалған, сондықтан оны далада қайта фокусқа келтірудің қажеті болмады. Алғашқы үлгілерде фотограф 35 мм пленканың жеке кадрларын кесіп, дамыту қажет болды, себебі пленка ұстағышы бір ғана кадрды сыйдыратын. Шамамен 300 Celestron Schmidt камерасы өндірілді. Шмидт жүйесі кері бағытта теледидарлық проекция жүйелерінде, әсіресе Генри Клосс жасаған Advent дизайнында кеңінен қолданылды. Ірі Шмидт проекторлары театрларда пайдаланылды, бірақ 8 дюймдік жүйелер үйге және басқа да шағын орындарға арналған түрде де жасалды.

Линзасыз Шмидт

1930 жылдары Шмидт түзету тақтасын айнаның қисықтық центріндегі қарапайым диафрагмамен, баяу (сандық түрде жоғары f қатынасы) камера үшін алмастыруға болатынын көрсетті. Осындай конструкция 5° көру бұрышы бар Паломар Шмидтің 1/8 масштабты жұмыс істейтін моделін жасауға қолданылды. Бұл конфигурацияға "Линзасыз Шмидт" деген ретроним тағайындалды.

Шмидт Вейсля

Ержо Вейсла бастапқыда Бернхард Шмидттің "Шмидт камерасына" ұқсас "астрономиялық камераны" жобалаған, бірақ бұл жоба жарияланбады. Вейсла 1924 жылғы лекцияларында осы камера туралы айта келе, төменгі жазбада: "қиын сфералық фокустық жазықтық" деп көрсеткен. Шмидттың жарияланымын көрген соң, Вейсла дереу Шмидт камерасының дизайнындағы өрісті тегістеу мәселесін шешуге кірісіп, пленка ұстағышының алдына екі дөңгелек линза орнатты. Осының нәтижесінде пайда болған жүйе Шмидт-Вейсла камерасы немесе кейде Вейсла камерасы деп аталады.

Бейкер Шмидт

1940 жылы Гарвард университетінің Джеймс Бейкер Шмидт камерасының дизайнын өзгертіп, жарықты негізгі айнаға қайтаратын дөңгелек екінші айна қосты. Фотографиялық пластина содан кейін негізгі айнаға жақын, аспанға қаратылып орнатылды. Осы өзгертілген нұсқа Бейкер-Шмидт камерасы деп аталады.

Бейкер-Нунн

Бейкер мен Джозеф Наннның Бейкер-Нанн дизайны Бейкер-Шмидт камерасының түзету тақтасын камера фокусына жақын орналасқан шағын үш линзалы түзету жүйесімен алмастырады. Ол Cinemascope 55 кинопроцесінен алынған 55 мм енді фильмді пайдаланды. Смитсонов астрофизикалық обсерваториясы 1958 жылдың маусымынан 1970 жылдардың ортасына дейін жасанды спутниктерді қадағалау үшін 20 дюймдік апертурасы және 3,5 тонна салмағы бар, бірнеше осьті орнатуы спутниктерді аспанда бақылауға мүмкіндік берген ондай f/0.75 Бейкер-Нанн камерасын қолданды.

Шмидт - Ньютон

Шмидт конструкциясының оптикалық осіне 45 градус бұрышпен жазық екінші айнаны қосу Шмидт-Ньютон телескопын құрайды.

Шмидт Кассеграйн

Шмидт дизайнына дөңес қосалқы айнаны қосу, ол негізгі айнаның тесігі арқылы жарықты бағыттайды, Шмидт-Кассегрейн телескобын құрайды. Соңғы екі конструкция телескоп өндірушілері үшін танымал, себебі олар ықшам және қарапайым сфералық оптиканы қолданады.