Кіріспе

Голландиялық ақын және мемлекет қайраткері (1596–1687)

Сэр Константин Гюйгенс, Зуйлихеме мырзасы (/h//aɪ//ɡ//ən//z/ HYgənz, /USalso/'/h//ɔɪ//ɡ//ən//z/ HOYgənz; 4 қыркүйек 1596 – 28 наурыз 1687), Голландияның Алтын ғасырының ақыны және композиторы болған. Ол сонымен қатар екі Оранж ханзадасының – Фредерик Генрих пен Вильгельм II – хатшысы және ғалым Кристиан Гюйгенстің әкесі еді.

Өмірбаян

Константин Гюйгенс Гаагада, Мемлекеттік кеңестің хатшысы Кристиан Гюйгенс (үлкен) және Антверпен суретшісі Йорис Хофнагельдің қызы Сусанна Хофнагельдің екінші ұлы ретінде дүниеге келді.

Білім

Константин өте дарынды бала еді. Оның інісі Мауриц пен ол әкесі және мұқият дайындалған тәрбиешілердің екеуімен де білім алды. Бес жасқа келгенде, Константин мен оның інісі алғашқы музыкалық білімдерін алды.

Музыкалық білім беру

Олар ән сабақтарынан бастады, ал ноталарын жакеттеріндегі алтын түсті түймелер арқылы жаттап алды. Кристиан ағаның балаларға дәстүрлі, бірақ әлдеқайда күрделі гексакорд жүйесі орнына 7 нотаның атауларынан тұратын "заманауи" жүйені үйреткені қызықты. Екі жылдан кейін олар скрипканы, содан кейін лютняны және клавесинды үйрене бастады. Константин лютняда ерекше қабілет көрсетті. Он бір жасында оған бірге ойнау үшін ансамбльдер шақырды, ал кейіннен – дипломатиялық сапарлары барысында – оның лютняда ойнауына үлкен сұраныс болды; оны Дания сарайында және Англияның Джеймс I патшасының алдында ойнауға шақырды, бірақ олар музыканы қолдаумен танымал емес еді. Соңғы жылдары ол сондай-ақ қазіргі заманғы гитараны да үйренді. 1647 жылы Парижде француз тіліндегі "air de cour", итальян тіліндегі "madrigals" және латын тіліндегі "psalm" шығармаларынан тұратын "Pathodia sacra et profana" атты еңбегін жариялады.

Көркемөнер сабақтары

Олар ата-аналарының өнер жинағы арқылы да өнерге қанықты, сонымен қатар португалдық еврей эмигранты, алмаз және зергерлік бұйымдар сатушы Гаспар Дуартетің (1584–1653) Антверпендегі керемет суреттер жинағымен байланысқа түсті.

Тіл сабақтары

Константиннің тілдерге қабілеті зор еді. Ол француз, латын және грек тілдерін, ал кейін итальян, неміс және ағылшын тілдерін үйренді. Ол тәжірибе арқылы, қазіргі оқыту техникаларын пайдаланып үйренді. Константин математика, құқық және логиканы оқыды, сондай-ақ штык пен мылтықпен қарулануға үйренді. 1614 жылы Константин француз ақыны Гийом де Саллуст Ду Бартастан шабыт алып, өзінің алғашқы голланд тіліндегі өлеңін жазды, онда ол ауыл өмірін мақтайды. 20 жасында ол Доротеяға ғашық болды, алайда олардың қарым-қатынасы ұзаққа соқпады, ал Доротея басқа біреумен кездесті. 1616 жылы Мауриц пен Константин Лейден университетінде оқуға түсті. 1621 жылдың желтоқсанында ол тағы бір делегациямен сапарға шықты, бұл жолы Біріккен Провинцияларға көмек сұрау мақсатында, және бір жыл екі айдан кейін, 1623 жылдың ақпан айында отанға оралды. 1624 жылы Англияға тағы бір сапар жасады.

Муйдеркернг

Ол көбінесе Муйдеркернг деп аталатын топтың мүшесі саналады, бұл Амстердамның жанындағы Муйден қамалында үнемі жиналатын ақын Питер Корнелизуон Хуфттың төңірегіндегі жетекші зиялылар тобы. 1619 жылы Константин Анна Ромерс Висшермен және Питер Корнелизуон Хуфтпен байланысқа түсті. Гюйгенс Аннамен көптеген өлеңдермен алмасты. 1621 жылы Хуфтпен поэзиялық айырбас басталады. Екеуі де әрқашан бірін-бірі басып өтуге тырысты. Сол жылдың қазан айында Гюйгенс Якоб Кэтске голланд тілінде 't Voorhout атты үлкен өлеңді, Гааганың жанындағы ормандар туралы жіберді. Желтоқсан айында ол 't Kostelick Mal жазуды бастады, бұл қазіргі сәнге қарсы сатиралық туынды. 1623 жылы Гюйгенс Printen атты еңбегін жазды. Бұл сатирикалық, нұсқаулық жұмыс Гюйгенстің ең қиын өлеңдерінің бірі болды. Сол жылы Мария Тесселсхад пен Аллард Кромбальх үйленді. Бұл оқиғаға арнап Гюйгенс, Хуфт және Вондель өлеңдер жазды. Мереке кезінде Константин Махтсельд Камппен әдемі сөздермен тілдесті. Соның нәтижесінде ол Vier en Vlam өлеңін жазды. 1625 жылы Otia, немесе Ledige Uren атты еңбегі жарық көрді. Бұл жұмыста оның жинаған өлеңдері ұсынылды.

Ағылшын ерліктері мен некелері

1622 жылы Константин Англияда бір жылдан астам дипломат болып қызмет еткен кезде король Джеймс I оны рыцарь атады. Гюйгенс Оранж князі Фредерик Генридің хатшысы болды, ол Мауриц Оранж қайтыс болғаннан кейін штатгальдер болып тағайындалды. 1626 жылы Константин Сузанна ван Берльге ғашық болды, ал Гюйгенс отбасының оның інісі Мауриц үшін оны ұтып алуға жасаған бұрынғы тырашасы сәтсіз аяқталды. Константин оған бірнеше сонет арнады, онда оны Sterre (Жұлдыз) деп атады. Олар 1627 жылдың 6 сәуірінде үйленді. Гюйгенс олардың некесін Dagh werck деп аталатын бір күнді сипаттаған шығармасында бейнелеген. Ол осы шығарманы, құрамында шамамен 2000 тармақ бар, некеде болған барлық уақыт бойына жазды. Бұл жұмыстың сақталған қолжазбаларының бірінде Сузанна жұмыстың маңызды бөлігін көшіріп (немесе өзі жазған) болуы мүмкін, бұл күйеу мен әйелдің тығыз ынтымақтастығын көрсетеді. Олардың бес баласы болды: 1628 жылы тұңғыш ұлдары Константин кіші, 1629 жылы Христиан, 1631 жылы Лодвик және 1633 жылы Филипс дүниеге келді. 1637 жылы қыздары Сюзанна туды, бірақ оның тууынан көп ұзамай анасы қайтыс болды.

Ұлдарының және жаңа патшалық ханзаданың білім алуы

1645 жылы оның ұлдары Константин кіші және Кристиан Лейденде оқуды бастады. Осы жылдары Гюйгенстің сенімді адамы және қорғаушысы Оранждық принц Фредерик Генрих ауырып, 1647 жылы қайтыс болды. Жаңа штад-холдер Орандық Вильгельм II Гюйгенске ризашылық білдіріп, Зеельхемді сыйлады, бірақ ол да 1650 жылы қайтыс болды. Гюйгенстің қызметінің басымдығы Оранж үйі Кеңесінің төрағалығына көшті, ол жас мұрагер ханзаданың, кішкентай сәбидің қолында болды. Ол сол кезде жұмысымен байланысты жиі саяхаттап жүрді. Алайда, баланың жесір әжесі Амалия ван Солмс пен оның жесір анасы (оның келіні) Мэри, Корольдік ханшайым (4 қараша 1631 – 24 желтоқсан 1660, 29 жаста) арасында жаңа туған голланд-ағылшын патшалық сәбиге ат қою мәселесінде де келіспеушіліктер болды. 1657 жылы оның ұлы Филипс Пруссиядағы Ұлы саяхаты кезінде қысқа аурудан кейін қайтыс болды. Сол жылы Гюйгенс ауыр сырқатқа шалдықты, бірақ керемет түрде жазылып кетті. 1680 жылы Константин кіші отбасымен бірге әкесінің үйінен көшіп кетті. Ұзаққа соқпай тараған әңгімелерді тоқтату үшін Гюйгенс өмірінің соңғы кезеңдерін көрсететін «Клюйс Вёрк» поэмасын жазды.

Кейінгі мансабы және француз рыцарьлығы

Гюйгенс әйелінің қайтысынан (1638) күйрегеніне қарамастан, сәтті мансабын бастады. 1630 жылы ол Оранж әулетінің мүлігін басқару үшін Кеңес пен Қазынашылыққа тағайындалды. Бұл жұмыс оған жылына шамамен 1000 флорин табыс әкелді. Сол жылы ол Zuilichem иелігін сатып алып, Zuilichem мырзасы (голланд тілінде Heer van Zuilichem) атанды. 1632 жылы Франция королі Людовик XIII, атақты жер аударған заңгер Гюго Гроцийдің қорғаушысы, оны Сент-Мишель орденінің рыцарі етіп тағайындады. 1643 жылы Гюйгенске өзінің елтаңбасында көгілдір фонға алтын лилия бейнесін салу құрметі берілді. 1634 жылы Гюйгенс принц Фредерик Генриден Гаагадағы Binnenhof-тің солтүстік жағындағы жер учаскесін алды. Бұл жер Гюйгенстің жақын досы, Нассау-Зиген графы Йохан Маурицтің меншігіне жақын орналасқан еді, ол сол шамада Маурицхуис сарайын салды, ал архитекторы – Гюйгенстің досы Якоб ван Кампен болды.

Хофвик

Бірнеше жыл жесірлікте болғаннан кейін, Гюйгенс Вурбургте жер учаскесін сатып алып, Хофвик салынсын деп тапсырыс берді. Хофвик 1642 жылы достары мен туыстарының қатысуымен ашылды. Гюйгенс Гаагадағы сарайдағы стрестен құтылып, өзінің "сарайын" құруға үміттенеді, үйдің атының екі мағынасы бар: Hof (=Сарай немесе аула) Wijck (=қашықтау немесе шағын елді мекен). Сол жылы оның інісі Мауриц қайтыс болды. Қайғыға толы болғандықтан Гюйгенс голланд тілінде аз ғана өлең жазды, бірақ латын тілінде эпиграммалар жазуын жалғастырды. Көп ұзамай ол голланд тілінде әзіл-қалжыңға толы өлеңдер жаза бастады. 1644 және 1645 жылдары Гюйгенс одан да маңызды жұмыстарға кірісті. Леонора Хельмансқа жаңа жыл сыйы ретінде ол христиандық мерекелерге арналған сонеттер жинағы – Heilige Daghen жазды. 1644 жылы Даниэль Сегерс және Ян Косьерс Гюйгенстің гүлмен безендірілген портретін салды, ол қазір Маурицхуста сақталуда. 1647 жылы ол ойын мен шындықты біріктіретін тағы бір туындысын жариялады – Ooghentroost, ол көзі нашарлап, жартылай соқыр болған Лукреция ван Треллоға арналған. Бұл өлең көңіл көтеру мақсатында жазылған. 1650-1652 жылдары Гюйгенс қаладан тыс өмірдің қуанышын суреттейтін "Хофвик" поэмасын жазды. Гюйгенс өзіне естелік ретінде, memento mori ретінде өлеңдер жазған деп есептеледі, себебі осы кезеңде ол көптеген жақын достары мен туыстарынан айырылды: Хоофт (1647), Барлаевс (1648), Мария Тессчелшаде (1649) және Декарт (1650).

Жазу

Ол әлі де өз шығармаларын көбірек жариялауға уақыт табуға тырысты. 1647 жылы Парижде Гюйгенстің "Pathodia sacra et profana" атты музыкалық туындылары жарық көрді. Онда латын тілінде (Зәбүрлер), француз және итальян тілдерінде (әлемдік емес мәтіндер) вокалдық шығармалар қамтылған. Бұл туынды ағылшын дипломатының немересі Утрисия Оглға арналған. 1648 жылы Гюйгенс клавесинге арнап "Twee ongepaerde handen" шығармасын жазды. Бұл туынды 25 жастағы клавесинист Мариетте Касембротқа арналды, ол онымен музыкаға деген құмарлығын бөлісті. 1657 жылы оның голланд тіліндегі өлеңдерінің жинағы – "Koren bloemen" жарық көрді. Оның құрамында: "Heilighe Daghen" (1645), "Ooghen troost" (1647), "Hofwijck" (1653) және "Trijntje Cornelis" (1653) кіретін бірнеше туынды бар. Соңғы туындысы – "Trijntje Cornelis" – Гюйгенстің шығармашылығының гүлдеуі. Ол автордың ерекше тілдік және көркемдік қабілеттерін көрсетеді. Бұл туындының салыстырмалы түрде қысқа мерзімде жазылғандығын ескерсек, оны үлкен өнер туындысы деп санауға болады. Анасы Сузанна Антверпендік болғандықтан, ол онда жиі болып тұратын, ал "Trijntje Cornelis" оқиғасы Антверпенде өтеді. 1660 жылы оның қызы Сузанна Гюйгенстің әпкесі Гиртруйдтің ұлы Филипс Дублетке үйленді. 1661 жылы, енді әже болған Гюйгенс, Уильям III-нің тәрбиешілерінің тобы тарапынан Оранж графтығын қайтару үшін Францияға жіберілді. 1665 жылы графтық Оранж-Нассау әулетіне қайтарылды, ал Гюйгенс Нидерландыға оралды. Отанына оралған соң Гюйгенс Гаагадағы құмды жолды жобалады, ол шұңқырлар арқылы Схевенингенге дейін созылды. Ол бұл жолды 1653 жылы жоспарлаған және оны "Zee straet" еңбегінде сипаттаған. Жол Гюйгенс жасаған жоба бойынша салынды. 1676 жылы "Koren bloemen" жинағының екінші басылымы жарық көрді, онда 27 кітап қамтылған. Бұл басылымда "Zee straet", "Mengelingh" (1657 жылдан кейін жазылған поэзиялық туындылар бөлімі) және "snel dichten" (жылдам өлеңдер) атты жеті кітап жаңадан қосылды. Өмірінің соңына қарай Гюйгенс музыкаға көбірек ден қойды. Ол өмірі бойы шамамен 769 туынды жазды.

Мұра

Константин Гюйгенс 1687 жылы 28 наурызда, Қайырлы жұма күні 90 жасында Гаагада қайтыс болды. Бір аптадан кейін ол Гаагадағы Грот Керк шіркеуінде жерленді. Оның ұлы, ғалым Кристиан Гюйгенс кейіннен әкесінің қабіріне қойылды. 1947 жылы оның есімін мәңгі есте қалдыру үшін Константин Гюйгенс сыйлығы деген әдеби жүлде тағайындалды.

Фикциядағы Константин Гюйгенс

Константин Гюйгенс Брайан Хауэллдің "Ян Торрентиустың ерекше ісі" (Загава, Дюссельдорф, 2017) романында маңызды рөл атқарады, бұл оның бұрынғы повестьтер жинағының толықтырылған нұсқасы, "Ағын және Тоқсан: Ян Торрентиус және Алтын Розды Крестің ізбасарлары: 1-том" (Загава / Les Éditions de L'Oubli, 2014).