Құланша қанатты қоңыздар отбасысы

Кіріспе

Жәндіктер отбасысы

Шарапқақ қоңыздары – Lucanidae отбасысына жататын, қазіргі уақытта төрт кіші отбасыға бөлінетін, шамамен 1200 түрі бар қоңыздар отбасысы. Кейбір түрлері 10 см-ден асады, ал көпшілігі шамамен 5 см-ге дейін өседі.

Шолу

Ағылшын тіліндегі атау көптеген түрлердің еркектерінде кездесетін үлкен және ерекше жамбастардан шыққан, олар бұғы мүйіздеріне ұқсайды. Еуропаның көп бөлігінде кең танымал түр – Lucanus cervus, кейбір еуропалық елдерде (Ұлыбританияны қоса) бұғы қоңызы деп аталады; ол Еуропадағы ең ірі құрлықтағы жәндік. Плиний Ескі Нигидий осы қоңызды Италияның Лукания айманының құрметіне луканус деп атаған, себебі олар тамға ретінде қолданылған. Lucanus cervus ғылыми атауына cervus, яғни бұғы сөзі қосылған. Еркек бұғы қоңыздары үлкен жамбастарымен танымал, олар сүйікті жұптасу орындары үшін күреседі, бұл бұғылардың ұрғашылар үшін күресуіне ұқсас. Сонымен қатар, ағаш шырыны және шіріген жемістер сияқты тамақ үшін де талас болуы мүмкін. Сырттан қарағанда қорқынышты көрінсе де, олар әдетте адамдарға қарсы агрессивті емес. Екі еркек қоңыздың арасындағы шайқас кезінде басты мақсат – қарсыласының табан тырнақтарын жамбасымен алып тастап, оның тепе-теңдігін бұзу. Жамбас сүйектері өз денесінің мөлшерінен асып түсуі мүмкін болғандықтан, бұғы қоңыздары көбінесе тиімсіз жүгірушілер болып табылады және өте баяу, сондықтан әдетте бір жерден екінші жерге ұшуға тырысады. Ана бұғы қоңыздары әдетте еркектерге қарағанда кішкентай, ал олардың жамбастары еркектерге қарағанда әлдеқайда күшті. Личинка кезінде аналықтарының тері арқылы көрінетін, майлы жұмыртқалары бар, олар артқы жағының екі үшін бір бөлігінде орналасқан. Личинкалар бірнеше жыл шіріген ағашпен қоректенеді, үш личинкалық сатыдан өтіп, ақырында айналасындағы ағаш бөлшектері мен топырақ бөлшектерінен жасалған личинкалық қуыс ішінде қабікке оралады. Соңғы личинкалық сатыда, "L3" кезеңінде, Prosopocoilus giraffa сияқты ірі түрлердің тірі қалған личинкалары адам саусағының мөлшеріне жете алады. Англияның Жаңа Орман аймағында бұғы қоңызын "шайтанның шақырушысы" деп атап, оның егінге зиян келтіру үшін жіберілгеніне сенеді. Бұл сенім жәндіктерді көріп тұрғанда таспен лақтыруға әкелді, бұл туралы "Ескертпелер мен сұрақтар" кітабында жазылған. Оңтүстік Корея мен Жапонияда мүйіз қоңыздарымен қатар бұғы қоңыздары да жиі үй жануарлары ретінде сатылады.

The English name is derived from the large and distinctive mandibles found on the males of most species, which resemble the antlers of stags. A well known species in much of Europe is Lucanus cervus, referred to in some European countries (including the United Kingdom) as the stag beetle; it is the largest terrestrial insect in Europe. Pliny the Elder noted that Nigidius called the beetle lucanus after the Italian region of Lucania where they were used as amulets. The scientific name of Lucanus cervus adds cervus, deer. Male stag beetles are known for their oversize mandibles used to wrestle each other for favoured mating sites in a way that parallels the way stags fight over females. Fights may also be over food, such as tree sap and decaying fruits. Despite their often fearsome appearance, they are not normally aggressive to humans. During a battle between the two males, the main objective is to dislodge its opponent's tarsal claws with its mandible, thus disrupting their balance. Because its mandibles are capable of exceeding its own body size, stag beetles are generally inefficient runners and are very slow, and typically feel the need to fly from one location to another. Female stag beetles are usually smaller than the males, with smaller mandibles that are much more powerful than the males'. As larvae, females are distinguished by their cream coloured, fat ovaries visible through the skin around two thirds of the way down their back. The larvae feed for several years on rotting wood, growing through three larval stages until eventually pupating inside a pupal cell constructed from surrounding wood pieces and soil particles. In the final larval stage, "L3", the surviving grubs of larger species, such as Prosopocoilus giraffa, may be the size of a human finger. In England’s New Forest, it was once believed that the stag beetle, dubbed the "devil's imp", was sent to do some evil to the corn crops. The superstition led to stoning the insects on sight, as observed by a writer in the Notes and Queries. Along with rhinoceros beetles, stag beetles are often bought as pets in South Korea and Japan.

Эволюция

Топтың ең көне белгілі қазбасы – Қытайдың Ішкі Монголиядағы Даохугу қабаттарының ортаңғы юралық (Каллов) кезеңінен табылған Юрасалус. Бастапқыда Aesalinae тұқымдасының мүшесі деп есептелсе, кейіннен бұл тұқымдастың негізгі мүшесі екені анықталды. Литоламприма, Литоламприминалар кіші тұқымдасының жалғыз туысы, Қытайдың Исиан формациясының төменгі кредалық кезеңінен белгілі.

Қалқалы аллометрия

Lucanidae аталықтарының мүйіздері ірі болады. Олардың көлемі жеке дарақтар арасында жиі өзгеріп тұрады. Мұндай айырмашылық масштабталу қатынасы немесе статикалық аллометрия деп аталады. Қоршаған орта жағдайлары және генетикалық факторлар мүйіздің өлшеміне әсер етеді.