Кіріспе

Тринидадтық панафрикалық және жазушы (1903–1959) Либерия елшісі Джордж А. Падмор (1915–2005)

Джордж Падмор (28 маусым 1903 – 23 қыркүйек 1959), туған аты Малькольм Иван Мередит Нерс, көрнекті панафрикалық, журналист және жазушы болған. Ол 1924 жылы туған жері Тринидадтан АҚШ-қа медицина оқуға кетіп, сондай-ақ Коммунистік партияға қосылды. Одан ол Кеңес Одағына көшіп, партияда белсенділік танытып, Африканың тәуелсіздік қозғалыстарымен айналысты. Германияда да партияда жұмыс істеді, бірақ 1930-шы жылдары нацизмнің күшеюімен елден кетіп қалды. 1935 жылы КСРО сыртқы саясатында шешуші өзгеріс болды: Африкада отарлары бар Ұлыбритания мен Франция «демократиялық империализмдер» деп жіктелді, бұл Жапония мен Германиядан төмен басымдыққа ие «фашистік империализмдер» санатынан қарағанда маңыздырақ болды. Бұл өзгеріс Падмордың Африканың тәуелсіздігіне берген басымдықпен тікелей қайшы келді, себебі Германия мен Жапонияның Африкада отарлары болған жоқ. Падмор Кремльмен бірден байланысын үзді, бірақ социализмді қолдауын жалғастырды. Падмор біраз уақыт Францияда тұрды, содан кейін Лондонда қоныстанды. Өмірінің соңында Гананың Аккра қаласына көшіп, Кваме Нкрума мен Халық конвенциясы партиясының саясатын қалыптастыруға көмектесті.

Алғашқы жылдар

Малкольм Иван Мередит Нерс, Джордж Падмор псевдонимімен әйгілі, 1903 жылдың 28 маусымында Тринидадтың Такаригуа ауданындағы Арука округінде дүниеге келген, ол кезде Британдық Батыс Индияның бір бөлігі болған. Оның әкесінің әкесі Асанте жауынгері болған, ол тұтқынға алынып, Барбадосқа құлдыққа сатылған, сол жерде оның әкесі дүниеге келген. Оның әкесі, Джеймс Хуберт Альфонсо Нерс, жергілікті мектеп мұғалімі болған және Антигуадан Анна Сусанна Симистерге, табиғатты зерттеушіге үйленген. 1924 жылдың соңында ол Теннессидегі тарихи афроамерикандық колледж – Фиск университетінде медициналық білім алу үшін АҚШ-қа сапар шекті. Ол сол жылдың 10 қыркүйегінде үйленген, ал оның әйелі Джулия Семпер кейіннен Америкада оған қосылды. Ол 1925 жылы туған (2012 жылы қайтыс болған) қызы Блайденді қалдырып кетті. Нерстің өтініші бойынша, оған Либерияның африкалық ұлтшылы Эдвард Блайденнің құрметіне есім қойылды. Кейіннен ол Нью-Йорк университетіне тіркелді, бірақ көп ұзамай Говард университетіне ауысты.

Коммунистік партия

АҚШ-тағы колледж жылдарында Медбике Жұмысшы (коммунистік) партиясына (КПҰА) қатысты. Партиялық істермен айналысқан кезде ол Джордж Падмор деген атты қабылдады (қайын атасы, полиция сержанты-майоры Джордж Семпердің христиандық есімін және оның ең жақсы досы, куәгер болған Эррол Падмордың тегін біріктіріп). Падмор 1927 жылы (Вашингтон қаласында болғанда) Коммунистік партияға ресми түрде қосылды және қара американдықтарға бағытталған жаппай ұйымы – Американың Негр жұмысшылар конгресінде белсенділік танытты. 1929 жылдың наурыз айында ол Нью-Йоркте өткен КПҰА-ның 6-шы Ұлттық съезіне бауырлас (дауыс беру құқығы жоқ) делегат ретінде қатысты. Энергиялы жұмысшы және жемісті жазушы Падмор, Коммунистік партияның кәсіби одақтар жетекшісі Уильям З. Фостер тарапынан дамып келе жатқан жұлдыз ретінде танылды. Ол 1929 жылдың соңында Коммунистік Интернационалға (Коминтерн) Кәсіби одақтардың біріктік лигасының құрылуы туралы есеп беру үшін Мәскеуге шақырылды. Сонымен қатар, ол Мәскеуден түрлі шетелдегі Коммунистік партияларға қаржы жеткізуші курьер ретінде де пайдаланылды. 1930 жылдың шілдесінде Падмор Германияның Гамбург қаласында халықаралық конференция ұйымдастыруға белсенділік танытты. Ол Коминтерннің қолдауымен қара жұмысшылар ұйымдарының халықаралық ұйымын – Халықаралық кәсіби одақтар комитетін (ITUCNW) құрды. Падморды Германия үкіметі Англияға депортациялады, ал Коминтерн 1933 жылдың тамызында ITUCNW және оның «Негр жұмысшысы» басылымын тоқтатты. Коминтерннің тәртіптік органы – Халықаралық бақылау комиссиясы (ХБК) одан рұқсатсыз әрекеттерін түсіндіруді талап етті. Ол бас тартқандықтан, 1934 жылдың 23 ақпанында ХБК оны коммунистік қозғалыстан шығарды.

Пан-африкалық

Сталиндік идеологиядан алшақтағанмен, Пэдмор социалист болып қала берді. Ол Африканың империялық үстемдіктен тәуелсіздік алуы үшін жаңа жолдар іздеді. Францияға қоныс аударған соң, Пэдмор Коминтерн кезінде Гаран Куятемен байланыс құрған еді. Ол «Британия Африканы қалай басқарады» атты кітап жазуға кірісті. Бұрынғы американдық миллионер Нэнси Кунардтың көмегімен ол Лондон агенті мен, ақыры, баспагерді (Wishart) тапты. Кітап 1936 жылы жарық көрді, сол жылы баспагер Лоуренс пен Вишарт болып өзгерді, олар коммунистерге жақындығымен белгілі болды. Сол кезде Ұлыбританияда қара терілі жазушылардың кітаптары сирек жарияланды. Швейцариялық баспагер Германияда неміс тіліндегі аудармасын таратты. 1934 жылы Пэдмор Лондонға көшіп келді, онда ол пан-африканизм мен Африканың тәуелсіздігіне арналған жазушылардың орталығына айналды. Оның балалық шақтағы досы, Тринидадтан келген К. Л. Р. Джеймс, сол жерде жазу және басылыммен айналысып жүрді. Джеймс Италияның Эфиопияға басып кіруіне жауап ретінде Эфиопияның халықаралық африкалық достар қоғамын құрды. Бұл ұйым Африканың халықаралық қызмет бюросына (IASB) айналды, ол Африка мен Кариб бассейніндегі зиялылардың отаршылдыққа қарсы қызметінің орталығы болды. Пэдмор төрағалық етті, Барбадостан келген кәсіподақ жетекшісі Крис Брейтуэйт ұйымдастырушы хатшы болып тағайындалды, ал Джеймс «International African Opinion» мерзімді басылымын редакциялады. Британдық Гвианадан келген Рас Маконнен қаржы мәселелерін басқарды. Басқа да маңызды мүшелері – Кениядан Джомо Кениатта және Эми Эшвуд Гарви. Кэрол Полсгроувтың «Африкада британдық үстемдікті тоқтату: ортақ мақсаттағы жазушылар» еңбегінде көрсетілгендей, Пэдмор мен оның одақтастары 1930 және 1940 жылдары – олардың ішінде К. Л. Р. Джеймс, Кенияның Джомо Кениатта, Алтын жағалаудың Кваме Нкрума және Оңтүстік Африканың Питер Абрахамс – кітап шығаруды саяси өзгерістерге қол жеткізудің стратегиясы ретінде қарастырды. Олар кішкентай мерзімді басылымдар шығарды, оларды кейде колонияларға жеткенде билік органдары тәркіледі. Олар басқалардың мерзімді басылымдарында мақалалар жариялады, мысалы, Тәуелсіз Еңбек партиясының «New Leader» басылымында. Олар кітапшалар шығарды, редакцияға хаттар жазды және баспагер Фредрик Варбургтың (Secker & Warburg) қолдауымен кітаптар жариялады. Варбург Пэдмордың «Африка және әлемдік бейбітшілік» (1937) кітабын, сондай-ақ Кениатта мен Джеймстің кітаптарын шығарды. «Африка және әлемдік бейбітшілік» кітабының алғы сөзінде лейборист саясаткер Сэр Стаффорд Криппс былай деп жазды: «Джордж Пэдмор осы кітапта тағы бір маңызды ағартушылық қызмет атқарды. Ол ашып айтқан фактілер, әрине, жағымсыз, Африканы отарлау туралы айтқан оқиғасы өте қайғылы, бірақ фактілер де, оқиға да шындық. Көптегендеріміз «ақ адамның міндеті» атмосферасында тәрбиелендік және империализмнің үздіксіз үгіт-насихатымен санамыз шатастырылды, сондықтан Африкадағы батыс демократиясының өркениеттік миссиясының үлкен аңызын осы ашық және батыл жариялаудан қорқыныш сезінуіміз мүмкін». Кітаптың мұқабасындағы өмірбаяндық мәліметтерде Пэдмордың «Pittsburgh Courier», «Gold Coast Spectator», «African Morning Post», «Panama Tribune», «Belize Independent» және «The Bantu World» газеттерінің еуропалық тілшісі екені көрсетілген. 1941 жылы Пэдмор Британ империясын «социалистік принциптерге негізделген федеративтік одақтарға» айналдыру қажет екенін мәлімдеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Джеймс Америка Құрама Штаттарына кетті, онда ол Пенсильваниядағы Линкольн университетінде оқыған Алтын жағалаудан келген студент Кваме Нкрумамен танысты. Джеймс Нкрумаға Пэдмормен таныстыру туралы хат берді. 1945 жылы мамыр айында Нкрума заңгерлік оқуды бастау үшін Лондонға келгенде, Пэдмор оны вокзалда күтіп алды. Бұл ұзаққа созылған одақтың бастауы болды. Пэдмор сол кезде 1945 жылғы Манчестердегі Пан-Африка конгресін (Бесінші Пан-Африка конгресі) ұйымдастырды, оған IASB-ның ішкі шеңберінен ғана емес, сонымен қатар В. Е. Б. Дю Бойс – Америкада өткен пан-африкалық конференцияларды ұйымдастырушы қатысты. Манчестер конференциясы соғыстан кейінгі кезеңде отаршылдықты жою жоспарын жасауға көмектесті. Пэдмор Лондонды 20 жылдан астам уақыт бойы өзінің базасы ретінде пайдаланды. Ол және Дороти Пизер, ақ нәсілді ағылшын жазушысы және оның серігі әрі әріптесі, африкалық ұлтшылдардың бас қосып отыратын пәтерді бөлісті. Пэдмор әлемнің түкпір-түкпіріндегі байланыстарын сақтап, халықаралық газеттерге мақалалар жіберіп, американдық жазушылар мен белсенділер В. Е. Б. Дю Бойс пен Ричард Райтпен хат алмасып тұрды. Соңғысы сол кезде Парижде тұрып жатқан еді. Пэдмордың ықпалымен Райт 1953 жылы тәуелсіздікке дайындалуды зерттеу үшін Алтын жағалауға сапарлады және «Black Power» (1954) кітабын жазды. Райт Алтын жағалаудан кеткеннен кейін, ол Нкрума туралы құпия есепті американдық консулға, ал кейін Пэдмор туралы есепті Париждегі американдық елшілікке жіберді. Елшіліктің мәліметтеріне сәйкес, Райт Нкрума тәуелсіздік жоспарларын жасағанда Пэдморға көп сенгенін айтқан. Райт 1954 жылы «Black Power» кітабын жариялағанда, Пэдмор Африканың тәуелсіздігі үшін тарих және жоспар болатын кітапты аяқтады: «Pan Africanism or Communism?». Бұл кітап Африканың тәуелсіздік қозғалыстарының түбінде коммунистік идеялар жатқаны туралы Батыс елдеріндегі күдіктерді сейілтуге бағытталған тыраштандыру әрекеті болды. Алтын жағалаудың тәуелсіздігі жақындағанда, Лондон қауымы бөлініп кетті. 1956 жылы Джеймс Америка Құрама Штаттарынан оралды, бірақ Пэдмор мен Пизер Райтқа жазған хаттарында оны кемсіз күйде сипаттады. Сонымен қатар, Пэдмордың бұрынғы одақтасы Питер Абрахамс «A Wreath for Udomo» (1956) атты роман жариялады, онда осы Лондондық саяси қауымдастықтың мүшелері жағымсыз бейнеленген. Джордж Пэдмор көптеген адамдар үшін «Том Ленвуд» кейіпкерінің прототипі болды. Бірақ Пэдмордың Нкрумамен одағы берік болды. Нкрума 1947 жылы Алтын жағалауға оралып, тәуелсіздік қозғалысын жетекшілік еткеннен бастап, Пэдмор оған ұзақ және егжей-тегжейлі хаттар арқылы кеңес берді. Ол сонымен қатар Нкруманың «Accra Evening News» газеті үшін ондаған мақалалар жазды және «The Gold Coast Revolution» (1953) тарихын жазды. Дороти Пизермен (жазушы және хатшы) бірге Пэдмор лидерді өзінің өмірбаянын жазуға ынталандырды. Нкрума өзінің өмірбаянын 1957 жылы жариялады, сол жылы Алтын жағалау тәуелсіз Гана мемлекеті болды. Пэдмор Сэр Стаффорд Криппстің қызы Пегги мен отаршылдыққа қарсы күрескер Джо Аппианың некесінде Нкруманың куәгері болды. Пэдмор Нкруманың Ганаға көшіп өту шақыруын қабылдады, бірақ ол кеңесші ретінде өткізген уақыты қиын болды. Бауырсақ ауруына емделген үшін Лондонға келгенде, ол Ганадан кету туралы достарымен әңгімелесіп жатқан еді. Пэдмор 1959 жылдың 23 қыркүйегінде 56 жасында Лондонның Университет колледжі ауруханасында қайтыс болды. Бірнеше күннен кейін, белсендінің уланғаны туралы қауесеттерге жауап ретінде, оның серігі Пизер оның өлімі туралы егжей-тегжейлі мәлімдеме жасады. Ол оның бауыр ауруы соңғы тоғыз айда нашарлағанын, содан кейін ол ұзақ жылдар бойы таныс болған дәрігерден көмек сұрағанын айтты. Бауыр жеткіліксіздігінен ол өлімге әкелген қан кетулерге ұшырады.

Мұра

Падмор қайтыс болғаннан кейін Нкрума радиохабар арқылы оған құрмет көрсетті: «Бір күні Африканың барлығы еркін және біріккен болады, ал соңғы әңгіме айтылғанда Джордж Падмордың еңбегінің маңызы ашылатын болады». «Питтсбург Курьер» газетінде Джордж Шлайлер Падмордың жазбалары «еркін Африка туралы армандаған адамдарға шабыт бергенін» айтты. Падмордың дәрігер досы Сесил Белфилд Кларк «The Times» газетінде жарияланған некрологта Падморды кітаптар жазып, оларды зерттеген жазушы ретінде сипаттады. Ямайкалық панафрикалық ойшыл және дипломат Дадли Томпсон «The Guardian» газетіне жолдаған хатында Падмор туралы былай деп жазды: «Ол шынымен халықаралық болды және барлық отаршылдық әлем үлкен қанағаттан айрылды». Лондон крематорийінде өткен жерлеу рәсімінен кейін Падмордың күлі 1959 жылдың 4 қазанында Ганадағы Кристиансборг сарайына жерленді. Салтанатты шараны АҚШ-та NBC телеарнасы көрсетті. Нкрума Падморды «Африканың азаттық қозғалысының ең ұлы сәулетшілерінің бірі, африкалық біртүтастық пен бостандыққа арналған» деп бағалады. Джеймс Тринидадтың Порт-оф-Испания қаласына көшіп, «The Nation» газеті үшін Падмор туралы бірнеше мақала жазды. Джеймс өмірбаянына материал жинауға кірісті, бірақ ақырында «Джордж Падмордың өміріне қатысты жазбалар» деген шағын қолжазбаны ғана шығарды. Бірнеше жыл бойы Джеймс өзінің «Нкрума және Гана революциясы» атты кітабын жариялауға тырысты; кітап 1977 жылы жарық көрді (Лондон: Allison and Busby). Онда Джеймс Падмордың 1953 жылы жарық көрген Голд-Кост революциясы туралы кітабына еш сілтеме жасамады; оның хаттарында Падмор революцияны түсінбегендігі туралы көптеген ойлар кездеседі. Африкалық ұлтшылдық қозғалысы туралы кітаптардың маңыздылығын жақсы түсінген Рас Маконнен Падмордың айналасындағы лондондық қауымдастық туралы жеке есебін, «Pan Africanism from Within» (1973) кітабын жариялады. Джеймс Р. Хукер Падмордың өмірбаянын жазды, «Қара революционер» (1967). Падмор Кэрол Полгровтың «Африкада британдық үстемдіктің соңы: ортақ мақсаттағы жазушылар» еңбегіндегі орталық тұлға болып табылады. 1991 жылы Джон Ла Роуз Солтүстік Лондонда Джордж Падмор институтын (GPI) құрды, оның мақсаты – «өмірін қалыптастырған дәстүрлерді жалғастыру: Кариб теңізі, Африка, Еуропа, Солтүстік Америка және Азияны байланыстыратын тәуелсіз, радикалды көзқарас пен ұстаным». Білім беру және мәдени шаралар, соның ішінде дөңгелек үстелдер мен оқу кештері GPI-де өтеді, сондай-ақ институт тиісті материалдарды жариялайды. Бұл институт – Ұлыбритания мен континенттік Еуропадағы Кариб, Африка және Азиядан шыққан қара халыққа қатысты материалдарды сақтайтын мұражай, білім беру және зерттеу орталығы. Ла Роуз 1969 жылы Джордж Падмор қосымша мектебін де құрды. 2011 жылдың 28 маусымында – Падмордың туғанына 98 жыл толу күні – Нубиялық Жак қоғамдық қоры Падмордың бұрынғы мекенжайында, Лондонның Камден ауданындағы 22 Кранли көшесіндегі көк тақшаны ашты. Салтанатты шараға Тринидад және Тобагоның Жоғары комиссары, Гананың Жоғары комиссары, Камден қаласының мэрі, Сельма Джеймс, Нина Баден Семпер (Падмордың туыстары) және басқалар қатысты. Камерон Дюодудың сөзіне сүйенсек: «Африкадағы британдық колонияларының басшылары Лондондағы Колониялық кеңсе саясатына қарсы күрескен көптеген мәлімдемелер мен памфлеттер, сондай-ақ хаттар 22 Кранли көшесіндегі асханада дайындалды. Бұл орын 1945 жылы Манчестерде өткен 5-ші Панафрикалық конференцияны ұйымдастыруға да пайдаланылды». Джордж Падмор жолы мен Джордж Падмор көшесі Найроби, Кенияның Хёрлингэм ауданында оның құрметіне аталған.