1924 жылғы Ұлыбритания сайлауындағы «Зиновьев хаты» алаялығы
Zinoviev letter
1924 жылғы Ұлыбритания сайлауындағы «Зиновьев хаты» – бұл Daily Mail газеті таратып, сенсациялаған жалған құжат. Коммунистердің төңкеріс жоспары айтылды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Daily Mail басылымының 1924 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау кезінде таратылған жалған құжаты.
Fake document circulated by the Daily Mail during the UK general election of 1924
Зиновьев хаты – 1924 жылғы 29 қазанда өткен Ұлыбританиядағы жалпы сайлаудан төрт күн бұрын британдық Daily Mail газетінде жарияланып, қызу пікір тудырған жалған құжат. Хатта Мәскеудегі Коммунистік Интернационал (Коминтерн) басшысы Григорий Зиновьевтің Ұлыбритания Коммунистік партиясына (ҰКП) жолдаған, бүлікшілдік әрекеттерге қатысуға бұйрық беретін нұсқау ретінде көрсетілген. Онда британдық-совет қатынастарын лейбористік үкімет арқылы жақсарту британдық жұмысшы табын радикалдандырады және ҰКП-ға большевиктік үлгідегі революция жасауға мүмкіндік береді деп айтылған. Бұл әсерлердің бүкіл Британ империясына таралатыны да көрсетілген. Оңшыл баспасөз хатты британдық саясатқа қатысты ауыр сыртқы араласу деп баяндады және Рамзи Макдональд басқаратын үкіметті Совет Одағымен саяси келісім мен ашық сауданы қолдау арқылы осы схемаға ықпал еткені үшін айыптады. Сайлаудың нәтижесінде бірінші лейбористік үкімет құлап, консерваторлар күшті жеңіске жетті, ал либералдардың ықпалы одан әрі төмендеді. Лейбористерді қолдаушылар партияның жеңілісіне, кем дегенде, ішінара осы хатты кінәлады. Хат жарияланған кезде және біраз уақыт бойы шындыққа жақын деп есептелді, бірақ қазіргі тарихшылар оның жалған екеніне келіседі. Бұл хат консерваторларға либералдардың дауысының төмендеуін жеделдету арқылы көмектескен болуы мүмкін, нәтижесінде консерваторлардың үлкен жеңісіне жол ашты. А.Ж.П. Тейлор хаттың ең маңызды әсері лейбористердің санасына тигенін айтты, олар жылдар бойы жеңілісі үшін жала жапқандықтарын айтып, саяси күштерді дұрыс түсінбеді және Тейлордың лейбористік партиядағы қажетті реформалар деп санайтын шараларды кейінге шегерді.
The Zinoviev letter was a fake document published and sensationalised by the British Daily Mail newspaper four days before the 1924 United Kingdom general election, which was held on 29 October. The letter purported to be a directive from Grigory Zinoviev, the head of the Communist International (Comintern) in Moscow, to the Communist Party of Great Britain (CPGB), ordering it to engage in seditious activities. It stated that the normalisation of British–Soviet relations under a Labour Party government would radicalise the British working class and put the CPGB in a favourable position to pursue a Bolshevik style revolution. It further suggested that these effects would extend throughout the British Empire. The right wing press depicted the letter as a grave foreign subversion of British politics and blamed the incumbent Labour government under Ramsay MacDonald for promoting the policy of political reconciliation and open trade with the Soviet Union on which the scheme appeared to depend. The election resulted in the fall of the first Labour government and a strong victory for the Conservative Party and the continued collapse of the Liberal Party. Labour supporters often blamed the letter, at least in part, for their party's defeat. The letter was widely taken to be authentic upon publication and for some time afterwards, but historians now agree it was a forgery. The letter perhaps aided the Conservative Party by hastening the ongoing collapse of the Liberal Party vote, which, in turn, produced a Conservative landslide. A. J. P. Taylor argued that the letter's most important impact was on the mindset of Labourites, who for years afterwards blamed foul play for their defeat, thereby misunderstanding the political forces at work and postponing what Taylor regarded as necessary reforms in the Labour Party.
Өмірбаян
1924 жылғы 22 қаңтарда Еңбек партиясы алғаш рет Ұлыбританияда үкімет құрды. Дегенмен, бұл азшылық үкіметі болғандықтан, консерваторлар мен либералдар бірігіп қарсы шықса, құлау қаупі болды. Сыртқы саясатта үкімет 1924 жылғы ақпанда Кеңес Одағын ресми мойындау үшін өкілдік билігін пайдаланды. Сондай-ақ, оған қаржы жәрдемі көрсетуді және сауда қарым-қатынасын дамытуды ұсынды, бірақ парламент осы шараларға көбінесе бөгет қойды. 1924 жылғы 8 қазанда Рамсей Макдональдтың Еңбек партиясы үкіметі Либералдық партия ұсынған сенімсіздік дауысында Палаталар палатасында жеңіліске ұшырады. Олар бұған дейін азшылық үкіметінің жалғасуын қолдаған болатын, бірақ оның маңызды саяси бастамаларының көп бөлігіне кедергі келтірді. Макдональд отставкаға кетудің орнына король Георг V-тен парламентті таратуға және жаңа сайлау өткізуге рұқсат алды. Парламенттегі жеңілістің тікелей себебі үкіметтің 1797 жылғы бүлікке шақыру туралы заң бойынша коммунистік редактор Джон Росс Кэмпбеллге қатысты қудалауды тоқтату туралы шешімі болды. Ол "Жұмысшылар апталығында" жауынгерлерге "сыныптық соғыста да, әскери соғыста да сіздер қаруларыңызды әріптестеріңізге бұрмайтындығыңызды, керісінше, қанаушылар мен капиталистерге қарсы шабуыл жасап, өз сыныбыңыздың мүддесі үшін қаруларыңызды қолданыңыз" деп шақырған ашық хат жариялаған еді. 29 қазанға жалпы сайлау белгіленді.
On 22 January 1924, the Labour Party formed a government in the United Kingdom for the first time. However, it was a minority government and therefore liable to fall if the Conservatives and Liberals combined against it. In foreign policy, the government used its executive powers to offer official recognition of the Soviet Union in February 1924. It also proposed to lend it money and to open up trade, but parliament mostly obstructed these measures. On 8 October 1924, the Labour government of Ramsay MacDonald suffered defeat in the House of Commons on a motion of no confidence forwarded by the Liberals, who had until then supported the continuation of the minority government while also blocking most of its signature policy initiatives. Instead of resigning, MacDonald obtained permission from King George V for a dissolution of Parliament and the holding of a new election. The immediate cause of the parliamentary defeat had been the government's decision to drop the prosecution of communist editor John Ross Campbell under the Incitement to Mutiny Act 1797, for publication of an open letter in Workers' Weekly calling on soldiers to "let it be known that, neither in the class war nor in a military war, will you turn your guns on your fellow workers, but instead will line up with your fellow workers in an attack upon the exploiters and capitalists, and will use your arms on the side of your own class." A general election was scheduled for 29 October.
Жарияланым
Бұл құжат сайлауға төрт күн қалғанда консервативті Daily Mail газетінде жарияланды, сосын басқа оңшыл газеттер де оны таратты. Хат Ұлыбритания мен Кеңес Одағы арақатынастағы аса құпия кезеңде жарық көрді, себебі консерваторлар 8 тамыздағы ағылшын-кеңес сауда келісімін парламент ратификациялауына қарсы шықты. Хаттың жариялануы премьер-министр Макдональд пен оның Лейбористік партиясына үлкен ұят келтірді. Партиясы биліктен кетуге жақын болғанымен, Макдональд үмітін тастамады. Бірақ хат жарияланғаннан кейін, жеңіске жетудің барлық мүмкіндігі құлады, себебі ішкі тәртіпсіздік және үкіметтің қауіпті жағдайға бейжай қарауы немесе тіпті оған қатысы болуы туралы хабарлар баспасөз беттерінде және қоғамдық пікірде басымдық алды. Макдональдтың хаттың нақтылығына күмән келтіру әрекеттері сәтсіз аяқталды, себебі құжатты үкімет шенеуніктері арасында кеңінен мойындады. Ол Кабинетіне: "Өзімді қапқа тігіп, теңізге тастағандай сезінемін" деді.
The document was published in the conservative Daily Mail newspaper four days before the election and then picked up by other right wing newspapers. The letter rankled at a sensitive time in relations between Britain and the Soviet Union, owing to vehement Conservative opposition to the parliamentary ratification of the Anglo Soviet trade agreement of 8 August. The publication of the letter was severely embarrassing to Prime Minister MacDonald and his Labour Party. Although his party faced a high likelihood of losing office, MacDonald had not given up hope in the campaign. Following the letter's publication, any chance of an upset victory was dashed, as the spectre of internal unrest and a government oblivious to, or even complicit in, the alleged peril thereof dominated the headlines and public discourse. MacDonald's attempts to cast doubt on the authenticity of the letter were in vain, hampered by the document's widespread acceptance among government officials. He told his Cabinet that he "felt like a man sewn in a sack and thrown into the sea. ".
Сайлау нәтижесі
Консерваторлар 1924 жылғы қазан айындағы сайлауда шешуші жеңіске жетіп, елдің алғашқы Лейбористік үкіметін құлатты. Консерваторлар Стенли Болдуинды премьер-министр етіп тағайындағаннан кейін, Министрлер кабинетінің комиссиясы хатты зерттеп, оның нақты екеніне қорытынды жасады. Консервативтік үкімет хаттың жалған екені туралы ұсыныстар жалғасқанына қарамастан, қосымша тергеу жүргізбеді. 1924 жылғы 21 қарашада үкімет Кеңес Одағымен бекітілмеген сауда келісімін жойды. Осы шақта МИ5 хаттың сөзсіз жалған екенін құпия түрде анықтады. Өз беделін сақтау және Лейбористердің Кеңес Одағына келісім бергендігі туралы мифті сақтап қалу үшін, ол үкіметтің қалған бөлігіне хабарламады, олар оны нақты деп есептеуін жалғастырды. Консерваторлар 155 орын қосып, барлығы 413 орынға ие болды. Лейбористер 40 орын жоғалтып, 151 орынды сақтап қалды. Либералдар 118 орын жоғалтып, бар болғаны 40 орынға дейін азайды және миллионнан астам дауыс жоғалтты.
The Conservatives decisively won the October 1924 election, ending the country's first Labour government. After the Conservatives formed a government with Stanley Baldwin as Prime Minister, a Cabinet committee investigated the letter and concluded that it was genuine. The Conservative government did not undertake any further investigation, despite continuing suggestions that the letter was forged. On 21 November 1924, the government cancelled the unratified trade agreement with the Soviet Union. At about this juncture, MI5 determined secretly that the letter was beyond question a forgery. In order to protect its reputation and to keep the myth of Labour's acquiescence to the Soviet Union alive, it did not inform the rest of the government, which continued to treat it as genuine. The Conservatives gained 155 seats, for a total of 413 seats. Labour lost 40 seats, retaining 151. The Liberals lost 118 seats, were left with only 40, and lost over a million votes.
Зиновьевтің жоққа шығаруы
Коминтерн және Кеңес үкіметі бұл құжаттың нақтылығын қатты және тұрақты түрде жоққа шығарды. Григорий Зиновьев 1924 жылғы 27 қазанда (сайлауға екі күн қалғанда) жоққа шығару туралы мәлімдеме жасады, ол MacDonald үкіметі құлағаннан соң, 1924 жылғы желтоқсан айында CPGB-ның ай сайынғы теориялық журналы – The Communist Review-де ағылшын тілінде жарияланды. Зиновьев былай деді:
The Comintern and the Soviet government strongly and consistently denied the authenticity of the document. Grigory Zinoviev issued a denial on 27 October 1924 (two days before the election), which was finally published in English in the December 1924 issue of The Communist Review, the monthly theoretical magazine of the CPGB, well after the MacDonald government had already fallen. Zinoviev declared:
Қазіргі стипендия
Зиновьев хатына қатысты заманауи зерттеулер 1967 жылы The Sunday Times газетінде жұмыс істейтін үш британдық журналист жариялаған монографияға негізделген. Авторлар Льюис Честер, Стивен Фэй және Хьюго Янг «Санкт-Георгий әйелдері» деп аталатын орыс монархистік ұйымының екі мүшесі Берлинде осы құжатты жасады деп мәлімдеді. Құжатты жазған екі адамның бірі Алексис Беллегардтың әйелі Ирина Беллегард, жасалма құжатты жасау процесін өз көзімен көргенін айтты. Ол күйеуінің, эмигрант Александр Гуманский оған «Лондоннан келген билік өкілінен» хатты жалғандау туралы өтініш келгенін айтқаннан кейін хатты жазғанын мәлімдеді. Гуманский мен Беллегард кейіннен Кеңес сотында қатысусыз өлім жазасына кесілді. Көрінетін жәлғаншылар Кеңес үкіметінің Ұлыбританиямен қарым-қатынасына зиян келтіру үшін хатты жасамас бұрын, большевиктердің құжаттары мен қолтаңбаларын жан-жақты зерттеген болып көрінеді. Британдық Сыртқы істер министрлігі 1924 жылдың 10 қазанында, либералдар бастаған сенімсіздік ұсынысынан кейін Макдональд үкіметінің жеңіліске ұшырағаннан екі күн өткен соң осы жалған құжатты алды. Құжаттың күмәнді сипатына қарамастан, оны жариялау үшін жұмыс істеу басталды, Консервативтік партияның мүшелері Сыртқы істер министрлігінің қызметкерлерімен бірігіп, Честер, Фэй және Янг сипаттаған «қастандық» жасады. Осы тұжырымдар мен айыптаулар Ұлыбританияның Сыртқы істер министрлігін өз зерттеуін жүргізуге итермеледі. MI5-тің қызметкері Милицент Багот үш жыл бойы мұрағаттарды зерттеді және тірі қалған куәгерлермен сұхбаттастырды. Ол осы оқиға туралы ұзақ баяндама жасады, бірақ құжатта операциялық және кадрлық ақпарат болғандықтан жарияланбады. Осыған жауап ретінде Сыртқы істер министрі Робин Кук 12 ақпанда ашықтық қағидаларын сақтау мақсатында Сыртқы істер және Ұлттар Достастығы министрлігінің тарихшыларына Зиновьев хатына қатысты архивтік құжаттарға сүйене отырып, тарихи ескертпе дайындауды тапсырғанын мәлімдеді. Сыртқы істер және Ұлттар Достастығы министрлігінің бас тарихшысы Гилл Беннетттің 1999 жылдың қаңтарында жарияланған мақаласында осы зерттеудің нәтижелері жарияланды. Беннетт Сыртқы істер министрлігінің, сондай-ақ құпия барлау қызметінің (SIS) және MI5 мұрағаттарына еркін және шексіз қол жеткізе алды. Ол зерттеу барысында Мәскеуге де барып, Коммунистік Интернационалдың Атқару комитетінің, Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық комитетінің және Ұлыбритания Коммунистік партиясының Коминтерн мұрағатында жұмыс істеді. Британдық құпиялылық заңдарына байланысты операцияның барлық егжей-тегжейін жариялау мүмкін болмаса да, Беннетттің мақаласының ашық қолжетімді үзінділері Зиновьев хатына қатысты оқиға туралы толық мәліметтер берді. Оның баяндамасында хаттың Зиновьевтің басқа коммунистік партияларға және басқа уақытта КПГБ-ға жасаған мәлімдемелеріне ұқсас мәлімдемелер қамтылғаны көрсетілді, бірақ хат кезінде (англо-совет сауда келіссөздері жүргізіліп, жалпы сайлаулар жақындаған кезде) Зиновьев пен Кеңес үкіметі Ұлыбританиядағы пропагандаға қатысты көбірек сақтық танытты. Ол өзінің кең ауқымды зерттеулеріне қарамастан, «Зиновьев хатын кім жазғанын анықтау мүмкін емес» деген қорытындыға келді, бірақ оның ең жақсы болжамы - оны ақ гвардиялық барлау топтары Берлиндегі немесе Балтық елдеріндегі, әсіресе Ригадағы жалғаншылардан тапсырған. Ол жазғандар бойынша, МИ-6 оны газеттерге жіберген, және ол [Дезмонд Мортон] оның шынайы екеніне күмәні бар екенін, бірақ оған шынайылықпен қарағанын айтқан. 2006 жылы Беннетт Зиновьев хатына қатысты кейбір тұжырымдарын SIS агенті Десмонд Мортонның өмірбаянының төртінші тарауына енгізді. 2006 жылы шпионаж туралы тағы бір кітаптың авторы Ресей Азамат соғысы кезінде Барон Врангельдің бұрынғы барлау агенті Владимир Орлов болды. Британдық тарихшы Найджел Уэст жазғандай, ОПГУ (Кеңес құпия полициясы) әрқашан кеңес құжаттарын тарату және пропаганданы дұрыс қолданбау туралы тергеуді бастаған, ал Зиновьев хаты жарияланғаннан кейін тергеу ашылмағандығы оның жалған екенін көрсетеді. 2011 жылы Джонатан Пайл өзінің «Черчилльдің құпия жауы» атты кітабын жариялады, онда сэр Джордж Джозеф Боллдың құпия мансабы туралы егжей-тегжейлі баяндалды. Пайл Боллдың құжаттарын (олардың көпшілігі Болл жоюға тырысқан) Бодлей кітапханасынан және басқа жаңадан қолжетімді көздерден алды. Пайлдың кітапта түсіндірген тезисі бойынша, Зиновьев хатын Болл (сол кезде MI5 офицері) және оның серіктері жазған болуы мүмкін. 2017 жылы британдық үкімет Зиновьев хатының даулы ісіне қатысты құжаттарды «жоғалтқанын» мәлімдеді. Үкімет материалдың көшірмелері жасалған-жасалмағанын анықтай алмайтынын қосты.
Contemporary scholarship on the Zinoviev letter dates from a 1967 monograph published by three British journalists working for The Sunday Times. The authors, Lewis Chester, Steven Fay and Hugo Young, asserted that two members of a Russian monarchist organisation called the "Brotherhood of St. George" composed the document in Berlin. Irina Bellegarde, the widow of Alexis Bellegarde, one of the two men said to have written the document, stated that she had witnessed the forgery as it was performed. She said that her husband had drafted the letter after fellow émigré Alexander Gumansky told him that a request to forge the letter had come from "a person in authority in London". Gurmansky and Bellegarde were later sentenced to death in absentia by a Soviet court. The forgers appear to have studied Bolshevik documents and signatures extensively before creating the letter to undermine the Soviet regime's relations with the United Kingdom. The British Foreign Office had received the forgery on 10 October 1924, two days after the defeat of the MacDonald government on the no confidence motion initiated by the Liberals. Despite the dubious nature of the document, wheels were set in motion for its publication, members of the Conservative Party combining with Foreign Office officials in what Chester, Fay, and Young characterised as a "conspiracy." These findings and allegations motivated the British Foreign Office to undertake a study of their own. For three years, Milicent Bagot of MI5 examined the archives and conducted interviews with surviving witnesses. She produced a long account of the affair, but the paper ultimately proved unpublishable because it contained sensitive operational and personnel information. In response, Foreign Secretary Robin Cook announced on 12 February that, in the interests of openness, he had commissioned the historians of the Foreign and Commonwealth Office to prepare a historical memorandum on the Zinoviev letter, drawing upon archival documents. A paper by the Chief Historian of the Foreign and Commonwealth Office, Gill Bennett, was published in January 1999 and contains the results of this inquiry. Bennett had free and unfettered access to the archives of the Foreign Office, as well as those of the Secret Intelligence Service (SIS) and MI5. She also visited Moscow in the course of her research, working in the archives of the Executive Committee of the Communist International, the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union and the Comintern archive of the Communist Party of Great Britain. Although not every operational detail could be published because of British secrecy laws, the publicly available extracts of Bennett's paper still provided a rich account of the Zinoviev letter affair. Her report showed that the letter contained statements very similar to those made by Zinoviev to other communist parties and at other times to the CPGB, but at the time of the letter (when Anglo Soviet trade talks were taking place and a general election was impending), Zinoviev and the Soviet government had adopted a more restrained attitude towards propaganda in Britain. Despite her extensive research, she concluded "it is impossible to say who wrote the Zinoviev Letter", though her best guess was that it was commissioned by White Russian intelligence circles from forgers in Berlin or the Baltic states, most likely in Riga. It was then leaked to the papers, probably by MI6, that she had stated, "I have my doubts as to whether [Desmond Morton] thought it was genuine but he treated it as if it was." In 2006, Bennett incorporated some of her findings on the Zinoviev letter into chapter four of her biography of SIS agent Desmond Morton. Another 2006 book on spycraft attributes authorship to Vladimir Orlov, a former intelligence agent of Baron Wrangel during the Russian Civil War. The British historian Nigel West wrote that the OPGU (Soviet secret police) always initiated investigations into leaks of Soviet documents and into mishandlings of propaganda, and the fact no investigation was opened after the publication of the Zinoviev letter indicates it was certainly a forgery. In 2011, Jonathan Pile published his book Churchill's Secret Enemy, detailing the mysterious career of Sir George Joseph Ball. Pile accessed Ball's papers (most of which Ball had attempted to destroy) from the Bodleian Library, along with other newly available sources. Pile's thesis, explained in the book, is that the Zinoviev letter was likely composed by Ball (at the time a long serving MI5 officer) and his cohorts. In 2017, the British government claimed that it had "lost" a file on the Zinoviev letter scandal. The government added that they were unable to determine whether copies of the material had been made.