Кіріспе

Қатты күй фотодетекторы

Бір фотонды лавиналық диод (SPAD), сондай-ақ Гейгер режиміндегі лавиналық фотодиод (G APD немесе GM APD) деп аталады, фотодиодтар мен лавиналық фотодиодтар (APD) сияқты бір отбасыға жататын қатты күй фотодетекторы, және негізгі диодтық қасиеттерімен тығыз байланысты. Фотодиодтар мен АПД-лар сияқты, SPAD жартылай өткізгіш p-n торабына негізделген, оны гамма, рентген сәулелері, бета және альфа бөлшектері сияқты иондаушы сәулелендірумен, сондай-ақ ультракүлгін (UV) сәуледен көрінетін толқын ұзындықтары арқылы инфрақызыл (IR) сәулелерге дейінгі электромагниттік спектрдің кең ауқымымен жарықтандыруға болады. Фотодиодта, төмен кері кернеуде, ағып кету тогы фотондардың жұтылуымен, яғни ішкі фотоэлектрлік эффектісінен ток тасымалдаушыларын (электрондар және/немесе тесіктер) босатумен сызықты түрде өзгереді. Дегенмен, SPAD-да, белгілі бір толқын ұзындықтарында жеке фотондарды анықтау үшін.

Қолданбалар

1970 жылдан бері SPAD-тардың қолданылу саласы күрт кеңейді. Жақындағы қолданыс мысалдары: LIDAR, ұшу уақыты (ToF) 3D бейнелеу, ПЭТ сканерлеу, физикадағы жеке фотонмен жүргізілетін тәжірибелер, флуоресценцияның ұзақ өмір сүру микроскопиясы және оптикалық байланыс (әсіресе кванттық кілт тарату).

Құрылыстар

SPAD-тер – бұл p-n торабы кері бағытталған және тораптың бұзылу кернеуінен асып түсетін жұмыс кернеуінде жұмыс істейтін жартылай өткізгіш құрылғылар (1-сурет). "Осындай кернеу кезінде электр өрісінің күші өте жоғары болады [3×10⁵ В/см-ден жоғары], сондықтан ағынды қабатына енген жалғыз заряд тасымалдаушы өздігінен күшейе түсетін лавинаны тудыра алады. Ток жылдамдықпен өседі [наносекундтан кем уақыт ішінде] және миллиамперлер диапазонындағы тұрақты макроскопиялық деңгейге жетеді. Егер негізгі тасымалдаушы фотон арқылы туындаса, лавина импульсінің бастапқы шеті анықталған фотонның келу уақытын көрсетеді [пикосекундтық уақыт тербелісімен]. Бұл SPAD үшін зиянды болуы мүмкін, себебі ол лавина тогына дерлік үнемі тосады. Пассивті жағдайда қанығу максималды деңгейге жеткеннен кейін санау жылдамдығының төмендеуіне алып келуі мүмкін. Бұл паралич деп аталады, яғни SPAD пассивті түрде қайта зарядталатын кезде келіп түскен фотонның анықталу ықтималдығы төмендейді, бірақ өлі уақытты ұзартуы мүмкін. Пассивті өшіру схемалық тұрғыдан қарапайым болғанымен, ең жоғары санау жылдамдығын 1/e есеге кемітеді.

Қара сандық жылдамдық (DCR)

Фотондық тасымалдаушылардан бөлек, термиялық тасымалдаушылар (жартылай өткізгіш ішіндегі генерация-рекомбинация процестері арқылы) да лавина процесін іске қоса алады. Сондықтан, SPAD толық қараңғылықта болғанда шығыс импульстарын байқау мүмкін. Секунд сайынғы орташа есеп саны қараңғы санау жылдамдығы (DCR) деп аталады және детектордың шуын анықтаудағы маңызды параметр болып табылады. Айта кететін жайт, қараңғы санау жылдамдығының кері шамасы SPAD бұзылу деңгейінен жоғары кернеумен қанша уақыт бойы тұрақталғанын көрсетеді, одан кейін қажетсіз термиялық генерациядан туындаған сигнал пайда болады. Осылайша, SPAD бір фотондық детектор ретінде жұмыс істеу үшін жеткілікті ұзақ уақыт бойы (мысалы, бірнеше миллисекунд, секундына мыңнан кем санауға сәйкес келетін cps) бұзылудан жоғары кернеумен тұрақтала алуы керек.

Артынша импульстік шу

Аваланшаның туындауына себеп болатын тағы бір құбылыс – кейінгі импульстік эффект. Аваланша болғанда, PN торабы заряд тасымалдаушылармен толып кетеді және валенттілік және өткізгіштік аймақтары арасындағы тұзақ деңгейлері заряд тасымалдаушылардың жылулық тепе-теңдігінде күтілетіннен әлдеқайда жоғары деңгейде толтырылады. SPAD өшірілгеннен кейін, тұзақ деңгейіндегі заряд тасымалдаушы тұзақтан босату үшін жеткілікті энергия алып, өткізгіштік аймағына өтеді, бұл жаңа аваланшаны тудырады. Осылайша, өндіріс процесінің сапасына және SPAD жасау үшін қолданылған нақты қабаттар мен имплантацияларға байланысты, бір бастапқы жылулық немесе фотогенерациялық оқиғадан көптеген қосымша импульстар пайда болуы мүмкін. Кейінгі импульстік эффектінің деңгейін қараңғы санау режимінде аваланшалардың келу уақытының автокорреляциясын өлшеу арқылы анықтауға болады. Жылулық генерация импульстік функциясы бар Пуассон статистикасын тудырады, ал кейінгі импульстік эффект Пуассон емес статистиканы тудырады.

Фотондық уақыт және дрейф

SPAD лавинасының бастапқы шегі фотондардың келу уақытын өлшеу үшін ерекше пайдалы. Бұл әдіс 3D бейнелеу, LIDAR үшін тиімді және уақытпен байланысты жеке фотон санауына (TCSPC) негізделген физикалық өлшемдерде кеңінен қолданылады. Дегенмен, мұндай мүмкіндікті іске асыру үшін уақытты цифрлық түрлендіргіштерге (TDC) және уақытты аналогтық түрлендіргіштерге (TAC) арналған арнайы тізбектер қажет. Фотонның келуін өлшеу екі негізгі процестен туындаған қиындықтарға толы. Біріншісі – фотонның өзінің келу уақытының статистикалық ауытқуы, ол жарықтың фундаменталь қасиеті болып табылады. Екіншісі – SPAD ішіндегі анықтау механизмінің статистикалық өзгерістері, себебі а) фотонның сіңірілу тереңдігі, б) белсенді p-n торабына дейінгі диффузия уақыты, в) лавинаның қалыптасу статистикасы және д) анықтау және уақыт тізбегінің тербелісі.

Оптикалық толтыру коэффициенті

SPAD-тің бір ғана элементі үшін оның оптикалық сезімтал ауданының (Aact) жалпы ауданына (Atot) қатынасы толтыру коэффициенті деп аталады. SPAD-терге қорғаушы сақина қажет болғандықтан, диодтың белсенді ауданы кішкентай немесе қорғаушы сақинаның ауданымен шамалас болуы мүмкін. Сонымен қатар, SPAD массивінің өндіріс процесі бір қорғау сақинасының екіншісінен ажыратылуына, яғни SPAD-тардың ең аз арақашықтығына шектеулер қоюы мүмкін. Бұл массив ауданының оптикалық қабылдағыш p-n тораптары емес, қорғау сақиналары мен аралық аймақтармен басым болуына алып келеді. Массивке схемаларды қосу қажет болғанда толтыру коэффициенті нашарлайды, себебі бұл оптикалық қабылдағыш аймақтар арасындағы аралықты арттырады. Бұл мәселені шешудің бір жолы – әр SPAD-тің белсенді ауданын арттыру, сонда қорғау сақиналары мен аралықтар басымдылықты жоғалтады. Алайда, CMOS-пен интеграцияланған SPAD-терде диодтың мөлшері артқан сайын, қара ағымдарға байланысты қате анықтамалардың саны да артады.

Геометриялық жақсартулар

Дөңгелекті SPAD массивтеріндегі толтыру коэффициенттерін арттырудың алғашқы әдістерінің бірі – бір SPAD қисығы іргелес қатардағы екі SPAD арасындағы кеңістікті ішінара пайдаланатын, кезектесті қатарлардың орналасуын өтеу болды. Бұл тиімді болды, бірақ массивтің маршрутизациясы мен орналасуын қиындатты. Дөңгелек SPAD-терден құралған SPAD массивтеріндегі толтыру коэффициенттерінің шектеулерін шешу үшін басқа пішіндер пайдаланылады, себебі олар әдетте шаршы пиксель аймағындағы ең жоғары максималды ауданына ие және орамдық қатынастары жоғары. Шаршы пикселдің ішіндегі шаршы SPAD ең жоғары толтыру коэффициентін қамтамасыз етеді, алайда бұл геометрияның өткір бұрыштары сақтандырғыш сақинаға қарамастан құрылғының мерзімінен бұзылуына әкелуі мүмкін, соның салдарынан SPAD-тердің қара шу деңгейі жоғары болады. Компромисс ретінде, жеткілікті дөңгеленген бұрыштары бар шаршы SPAD-тер жасалды. Бұлар Ферма пішіндес SPAD-тер деп аталады, ал пішіннің өзі – супер эллипс немесе Ламе қисығы. Бұл номенклатура SPAD әдебиетінде кең таралған, алайда Ферма қисығы супер эллипстің ерекше жағдайын білдіреді, ол пішіннің ұзындығы, "a" және ені, "b" арақатынасына шектеу қояды (олар тең болуы керек, a = b = 1) және қисықтың дәрежесін "n" жұп сандармен (2, 4, 6, 8 және т.б.) шектейді. "n" дәрежесі пішіннің бұрыштарының қисықтығын анықтайды. Диодтың пішінін төмен шумен және жоғары толтыру коэффициентімен оңтайландыру үшін пішіннің параметрлері осы шектеулерден босатылуы керек. SPAD белсенді аймақтары арасындағы аралықты азайту үшін зерттеушілер массивтерден барлық белсенді тізбектерді алып тастады, сондай-ақ SPAD сақтандырғыш сақинасын PMOS n-ұңғыма аралығы ережелерінен жою үшін тек NMOS CMOS SPAD массивтерін пайдалануды зерттеді. Бұл пайдалы, бірақ үлкен массивтер үшін орталық SPAD-терге маршрутизация қашықтығы мен тығыздығы бойынша шектеулер бар. Бұл тұжырымдама SPAD-тердің кластерлерін «шағын SiPM» құрылымдарында пайдаланатын массивтерді әзірлеуге дейін кеңейтілді. Бұл негізгі сақтандырғыш сақиналар арасындағы аралықты жою ережесін алып тастады және толтыру коэффициентін 60 немесе 70%-ға дейін арттыруға мүмкіндік берді. n-ұңғыма мен сақтандырғыш сақинаны ортақ пайдалану идеясы пикселдің биіктігін төмендету және массивтегі диодтардың жалпы санын арттыру үшін маңызды болды. Жақында SPAD питчтері 3,0 мкм және 2,2 мкм-ге дейін қысқартылды. Осылайша, кішкентай SPAD аймағымен үлкен оптикалық жинау аймағына қол жеткізуге болады. CMOS бейне сенсорлық технологиясынан алынған тағы бір тұжырым – Foveon сенсорларына ұқсас қабатталған p-n тораптарын зерттеу. Бұл идеяға сәйкес, жоғары энергиялы фотондар (көк түс) сіңірілу тереңдігінің қысқа болуына бейім, яғни кремний бетіне жақын сіңіріледі.

IC өндірісінің жетілдірілуі

3D интегралдық схема технологиясының дамуымен, яғни интегралдық схемаларды тігілу арқылы, толтыру коэффициентін одан әрі арттыруға болады. Мұнда жоғарғы кристалл жоғары толтыру коэффициенті бар SPAD массивіне оңтайландырылса, ал төменгі кристалл оқу тізбектері мен сигналды өңдеуге оңтайландырылуы мүмкін. Транзисторлар үшін кішкентай өлшемді, жоғары жылдамдықты процестер, оптикалық сезімтал диодтарға қарағанда әртүрлі оңтайландыруларды қажет етуі мүмкін. Сондықтан 3D интегралдық схемалар қабаттарды жеке-жеке оңтайландыруға мүмкіндік береді.

Пиксель деңгейіндегі оптикалық жақсартулар

CMOS бейне сенсорлары сияқты, SPAD пиксель массивіне микро линзалар орнатылуы мүмкін, олар жарықты SPAD-тың ортасына шоғырландырады. Жеке SPAD сияқты, бұл жарықтың тек сезімтал аймақтарға тиюіне және массив ішіндегі қорғау сақинасынан және кез келген маршруттан қашуына мүмкіндік береді. Жақында Френель типті линзалар да қолданыла бастады.

Пикселдің биіктігі

Жоғарыда аталған толтыру коэффициентін арттыру әдістері, негізінен SPAD геометриясына және басқа да жетістіктерге бағытталған, SPAD тізімдерін жақында 1 мегапикселдік шекараны басып өтуге мүмкіндік берді. Бұл CMOS бейне сенсорларынан қалып қояды (қазіргі таңдағы аралық 0,8 мкм-ден төмен), бірақ бұл зерттеу саласының жас болуымен (CMOS SPAD-тер 2003 жылы пайда болды) және жоғары кернеулердің, кремний ішіндегі лавина көбеюінің және қажетті аралық талаптарының күрделілігімен байланысты.

АПД-мен салыстыру

APD және SPAD екеуі де кері бұрылыс бар жартылай өткізгіш p n тораптары болып табылады, бірақ олардың қасиеттерінің басты айырмашылығы кері I V сипаттамасындағы, яғни тораптарына қолданылатын кері кернеуде болады. Оптикалық анықтау қолданыстарында, нәтижесінде пайда болатын лавина және оның күшейту схемасындағы келесі ток, оптикалық сигналдың қарқындылығымен сызықты түрде байланысты. Сондықтан APD төмен қарқынды оптикалық сигналдарды орташа деңгейде күшейтуге қолайлы, бірақ көбінесе трансимпеданс күшейткішімен (TIA) біріктіріледі, себебі APD шығысы әдеттегі күшейткіштің кернеуі емес, ток болып табылады. Нәтижесіндегі сигнал – кіріс сигналының бұрмаланбаған, күшейтілген нұсқасы, бұл түсетін жарықтың амплитудасын өзгертетін күрделі процестерді өлшеуге мүмкіндік береді. APD-нің ішкі күшейту коэффициенттері қолданысқа қарай өзгереді, бірақ әдеттегі мәндері жүздерге жетеді. Осы жұмыс режимінде заряд тасымалдаушыларының лавинасы шашырамайды, ал SPAD-тегі лавина тез арада басқарудан шығатын (шашыраған) жағдайға айналады. Қарама-қарсылығы, SPAD-тер бұзылу кернеуінен жоғары кернеуде жұмыс істейді. Бұл бұзылудан жоғары өте тұрақсыз режим, сондықтан бір фотон немесе бір қара ток электроны заряд тасымалдаушыларының айқын лавинасын тудыруы мүмкін. Құрылғы оқиғаны тудыратындықтан, күшейту ұғымы қатаң түрде сәйкес келмейді. Дегенмен, SPAD-тің фотонды анықтау тиімділігі (PDE) кері бұрылыс кернеуіне байланысты өзгеретіндіктен, күшейтуді, жалпы тұжырымдық мағынада, салыстырмалы түрде аз бұрылыспен салыстырғанда, күшті бұрылыспен және демек сезімтал құрылғыларды ажырату үшін қолдануға болады. APD-лер кіріс сигналын күшейту кезінде амплитудадағы өзгерістерді сақтай алады, ал SPAD-тер сигналды триггерлік немесе импульстік оқиғалар тізбегіне айналдырады. Шығыс әлі де кіріс сигналының қарқындылығына пропорционалды деп қарастырылуы мүмкін, бірақ қазір ол триггерлік оқиғалардың жиілігіне, яғни импульстік жиілік модуляциясына (PFM) айналады. Импульстарды санауға болады. Бұл ақаулар «микроплазмалар» деп аталды және APD және SPAD тарихында маңызды рөл атқарады. Сол сияқты, p-n тораптарының жарықты анықтау қасиеттерін зерттеу, әсіресе 1940 жылдардың басындағы Рассел Ольдың нәтижелері өте маңызды. Жарымөткіштер мен қатты денелердегі жарықты анықтау ішкі фотоэлектрлік эффект арқылы ескірген, ал Фостер Никс 1920 жылдардағы Гудден мен Польдың жұмысына сілтеме жасайды, олар ішкі және сыртқы фотоэлектрлік эффектілерді ажырату үшін «біріншілік» және «екіншілік» терминдерін қолданды. 1950-1960 жылдары микроплазманың бұзылуы мен шу көздерінің санын азайтуға көп күш жұмсалды, сондай-ақ зерттеу үшін жасанды микроплазмалар жасалды. Аваланж механизмі диодтың өзінде сигналды күшейту үшін пайдалы екені анықталды, себебі осы құрылғылар мен бұзылу механизмдерін зерттеу үшін жарық және альфа бөлшектері де қолданылды. 2000 жылдардың басында SPAD-тер CMOS процестерінде жүзеге асырылды. Бұл олардың өнімділігін (қара санау жылдамдығы, джиттер, массивтік пиксель биіктігі және т.б.) күрт арттырды және осы құрылғылармен бірге жүзеге асырылатын аналогтық және цифрлық схемаларды пайдаланды. Ерекше схемаларға жылдам цифрлық санаушыларды қолдана отырып фотондарды санау, уақытты цифрлық түрлендіргіштерді (TDC) және уақытты аналогтық түрлендіргіштерді (TAC) қолдана отырып фотондарды уақыттап белгілеу, поликремнийлі резисторлардың орнына NMOS немесе PMOS транзисторларын қолдана отырып пассивті сөндіру схемалары, жоғары санау жылдамдықтары үшін белсенді сөндіру және қайта орнату схемалары және көптеген чиптік цифрлық сигналды өңдеу блоктары кіреді. Мұндай құрылғылар қазір >70% оптикалық толтыру коэффициентіне, >1024 SPAD-ке, <10 Гц DCR-ге және 50 пс аймағындағы джиттер мәндеріне ие, ал өлі уақыты 1-2 нс құрайды. Жақындағы құрылғылар кремнийлі виалар (TSV) сияқты 3D IC технологияларын пайдаланды, бұл жоғары толтыру коэффициентіне ие SPAD-ты ұсынады. SPAD терминдеріндегі шудың маңызды жетістіктері TCAD сияқты кремнийлі процестерді модельдеу құралдары арқылы алынды, онда қорғау сақиналары, тораптардың тереңдігі және құрылғы құрылымдары мен пішіндері тәжірибелік SPAD құрылымдарымен расталғанға дейін оңтайландырылуы мүмкін.