Кіріспе
Физикалық құбылыс. Аугер эффектісі (/oʊ/'/ʒ//eɪ/; ˈ/o.ʒe/) немесе Аугер-Майтнер эффектісі – атомның ішкі қабығындағы бос орынның толтырылуымен бірге сол атомнан электронның шығарылуын қамтитын физикалық құбылыс. Ішкі электрон алынғанда, бос орын пайда болады, содан кейін жоғары энергия деңгейінен электрон сол бос орынға түсіп, энергия босап шығады. Жеңіл атомдар үшін (Z < 12) бұл энергия көбінесе валентті электронға беріледі, нәтижесінде ол атомнан шығарылады. Бұл екінші шығарылған электрон Аугер электроны деп аталады. Ал ауыр атом ядролары үшін энергияның фотон түрінде сәулелену арқылы шығарылу мүмкіндігі бірте-бірте арта түседі.
The Auger effect (/oʊ/'/ʒ//eɪ/; ˈ/o.ʒe/) or Auger−Meitner effect is a physical phenomenon in which the filling of an inner shell vacancy of an atom is accompanied by the emission of an electron from the same atom. When a core electron is removed, leaving a vacancy, an electron from a higher energy level may fall into the vacancy, resulting in a release of energy. For light atoms (Z<12), this energy is most often transferred to a valence electron which is subsequently ejected from the atom. This second ejected electron is called an Auger electron. For heavier atomic nuclei, the release of the energy in the form of an emitted photon becomes gradually more probable.
Тиімділігі
Шығарылған кезде, Аугер электронының кинетикалық энергиясы бос орынға бастапқы электрондық өту энергиясы мен Аугер электроны шығарылған электрон қабығының иондалу энергиясы арасындағы айырмаға сәйкес келеді. Бұл энергия деңгейлері атомның түріне және атомның орналасқан химиялық ортасына байланысты. Аугер электрондық спектроскопия – сынаманы рентген сәулелерімен немесе энергетикалық электрондармен бомбалау арқылы Аугер электрондарының шығарылуын қамтиды және Аугер электроны энергиясының функциясы ретінде пайда болатын Аугер электрондарының қарқындылығын өлшейді. Алынған спектрлерді сәуле шығарушы атомдарды анықтау және олардың ортасы туралы ақпарат алу үшін пайдалануға болады. Аугер рекомбинациясы – жартылай өткізгіштерде жүретін ұқсас Аугер эффектісі. Электрон мен электрон тесігі (электрон-тесік жұбы) өткізгіштік аймақтағы электронға энергиясын беріп, оның энергиясын арттыра отырып, бірігуі мүмкін. Бұл процестің кері әсері соққылық иондану деп аталады. Аугер эффектісі ДНҚ сияқты биологиялық молекулаларға да әсер ете алады. ДНҚ құрамындағы атомдардың К қабығы иондалуынан кейін Аугер электрондары шығарылып, оның қант-фосфат тірекшесіне зақым келтіреді.
Ашылу
Аугер эмиссия процесін 1922 жылы австриялық-швед физигі Лиза Митнер британдық физик Чарльз Драммонд Эллиспен бірге ядролық бета-электрондарды іздеу барысында туындаған қосалқы құбылыс ретінде байқап, жариялады. Француз физигі Пьер Виктор Аугер осы құбылысты 1923 жылы Вильсон бұлт камерасы экспериментін талдау кезінде тәуелсіз түрде ашты және бұл оның PhD жұмысының негізгі бөлігіне айналды. Газ бөлшектерін иондау және фотоэлектрлік электрондарды бақылау үшін жоғары энергиялы рентген сәулелері қолданылды. Түскен фотонның жиілігіне тәуелсіз электрондық іздердің байқалуы, энергияның сәуле шығармайтын ауысу арқылы ішкі түрленуінен туындаған электронды иондану механизмін көрсетті. Бұдан әрі жүргізілген зерттеулер және элементар кванттық механиканы, сондай-ақ ауысу жылдамдығы/ауысу ықтималдығын есептеуді пайдаланған теориялық жұмыстар, бұл құбылыстың ішкі түрленуден гөрі сәулелендірусіз эффект екенін дәлелдеді.