Кіріспе

Адамның физикалық өсуінің барлық жақтарын зерттеу. Ауксология (грекше αὔξω, auxō немесе αὐξάνω, auxanō – 'өсу'; және λογία, logia) – адамның физикалық өсуінің барлық аспектілерін қамтитын мета термин. (Дегенмен, ол биологияның да негізгі құрамында болады.) Ауксология – денсаулық сақтау ғылымдары/медицина (балалар медицинасы, жалпы тәжірибе, эндокринология, нейроэндокринология, физиология, эпидемиология) және шамалы дәрежеде: тамақтану ғылымы, генетика, антропология, антропометрия, эргономика, тарих, экономикалық тарих, экономика, әлеуметтік экономика, социология, халық денсаулығы және психология сияқты көп салалы ғылым.

Ауксологияның тарихы

Ежелгі бабылдықтар мен мысырлықтар балалардың өсуі және этностық топтар арасындағы бойдың айырмашылықтары туралы жазбалар қалдырған. 18 ғасырдың соңында ғылыми әдебиетте балалардың өсуі туралы шашыраңқы мәліметтер пайда бола бастады, оның ішінде 1754 жылғы Жамберттің зерттеулері және 1777 жылы Буффон жариялаған Монбельярдың ұлының жылдық өлшемдері ең көп сілтеме жасалғандары болды [1]. Луи Рене Виллерме (1829) адамның өсуі мен ересек шақтағы бойы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты екенін бірінші болып түсінді. 19 ғасырда өсуді зерттеулердің саны жылдам өсті, сонымен қатар өсу жылдамдығына қызығушылық та артты [2]. Гюнтер әртүрлі жастағы 33 ұлдың тобындағы бойдың ай сайынғы өсуін тіркеді [3]. Котельман [4] алғаш рет жасөспірімдердің өсу қарқынын атап өтті. Шындығында, жасөспірімдердің өсу қарқыны адам өсу тарихындағы жаңа жетістік болып табылады, ал осы қарқынның мөлшері мен қарқындылығы ең биік және жақсы жағдайдағы халықтарда ең жоғары болып көрінеді [5]. 20 ғасырдың басында көптеген еуропалық елдер үшін бой, салмақ және оларды байланыстыруға тырысқан деректері бар ұлттық өсу кестелері жарияланды, бірақ олардың ешқайсысы деректер көбінесе шағын және өкілді емес үлгілерден алынғандықтан, нақты мағынада сілтеме емес еді. 1930 жылдан кейін қол мен білек рентгендік суреті сүйек жасын анықтау үшін кеңінен қолданыла бастады. Қазіргі ауксологиялық білім 1950, 1960 және 1970 жылдарда жүргізілген ірі ұлттық зерттеулерге негізделген, олардың көпшілігін Джеймс Таннер бастаған [1]. 1970 жылдардың соңында тарихшылар мен экономистер арасында антропометриялық тарихтың жаңа мектебі пайда болды. Бұл мектептің басты мақсаты – соңғы 100-200 жылдағы әскери қызметшілердің бойындағы секулярлық өзгерістерді бағалау және оларды әртүрлі елдердегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен және саяси оқиғалармен байланыстыру болды [7]. 1980 және 1990 жылдары жаңа математикалық тәсілдер енгізілді, олардың ішінде LMS әдісі заманауи өсу анықтама кестелерін құру үшін кеңінен ұсынылды [8,9]: M – орташа, S – масштабтау параметрі, ал L – бұрмаланған деректерді қалыпты жағдайға келтіру үшін қажетті Box-Cox қуаты. Көптеген ұлттық және халықаралық өсу көрсеткіштері осы технологияға негізделген. Өсу мен ересектердегі бойдың тамақтану жағдайының, денсаулығының және әл-ауқатының көрсеткіші екенін ескере отырып [10], бұл әдістер жалпы денсаулық сақтау саласындағы стандартты тексеру бағдарламаларында қабылданды. Антропометрия қауіпсіздік мақсаттары үшін, өнеркәсіптік өнімдердің қолданылуы үшін де маңызды деп есептеледі және ол автомобиль және киім өнеркәсібі үшін, жиһаз, тұрғын үй және қазіргі заманғы ортада дизайнның көптеген басқа аспектілері үшін қалыпты жағдайға айналды. Өсу – уақыт өте келе көлемінің ұлғаюы. Бірақ физикалық уақыттың қатаң өлшемдері организмнің даму, жетілу және қартаю қарқынымен тікелей байланысты емес. Күнтізбелік уақыт тез жетілетін және баяу жетілетін организмдерде әртүрлі мағынаға ие. Тез жетілетін балалар олардың күнтізбелік жасынан "ұзын" және "үлкен" көрінеді, кеш жетілетіндер "өте жас" және кейде бойлары алшақ көрінеді, тіпті кейінірек екеуі де бірдей ересек мөлшеріне жете алады. Биіктік, салмақ және басқа амплитудалық параметрлер үшін метрикалық шкалалар бар болса, жетілу және даму қарқыны үшін үздіксіз шкалалар жоқ. Оның орнына біз жасөспірімдік кезеңді анықтау үшін 5 сатылы Таннер шкаласы сияқты нұсқаулықтарды пайдалануға дағдыланғанбыз және сүйекті сипаттау үшін жас эквиваленттерін қолданамыз.

Антропологияға қатысты

Биологиялық антропология – антропологияның адам және оның ата-бабаларының биологиялық/физикалық аспектісіне түсінік беретін кіші саласы. Сондықтан ауксологияның антропологиялық салалармен байланысы айқын көрінеді. Бұл, адамның физикалық дамуы мен өсуін, сондай-ақ адамдар арасындағы шағын жыныстық диморфизмді және балалық шақтан ересекке дейінгі дене өзгерістері сияқты дененің жетілуін зерттеу арқылы байқалады. Ауксологияны неандерталь, Homo habilis және Australopithecus afarensis сияқты қалдықтарды Hominidae тұқымдастығымен салыстыру үшін де пайдалануға болады.