Кіріспе
Американдық кәсіпкер Сэмюэл Земюррей (туған Шмуэль Змурри; 18 қаңтар 1877 – 30 қараша 1961), «Бананалы адам Сэм» деген лақап атымен белгілі болған, банан саудасында байлық жинаған американдық бизнесмен. Ол «Куамель жеміс компаниясын» құрды, кейіннен әлемдегі ең беделді жеміс компаниясы болған «Юнайтед Фрут компаниясының» президенті болды. Екі компания да Латын Америкасының бірнеше елінің тарихында өте күрделі рөл атқарды және олардың экономикалық және саяси дамуына маңызды әсер етті.
Samuel Zemurray (born Schmuel Zmurri; January 18, 1877 – November 30, 1961), nicknamed "Sam the Banana Man", was an American businessman who made his fortune in the banana trade. He founded the Cuyamel Fruit Company and later became president of the United Fruit Company, the world's most influential fruit company at the time. Both companies played highly controversial roles in the history of several Latin American countries and had a significant influence on their economic and political development.
Ерте өмір
Земмурайдың туған аты Шмуэль Змури (Ланг ру, Шмуэль Давидұлы Змура) болған. Ол Ресей империясының Бессарабия аймағындағы Кишинев қаласында (қазіргі Чишинев, Молдова) кедей еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі, Шаргородтық Мендель Хирш, клезмер музыканты және музыкалық топ жетекшісі болған.
Еңбек жолын бастауы
Земюррей бананды алғаш рет 1893 жылы Сельмада кездестірді. Ол кезде банан АҚШ-та жаңа және экзотикалық дәмді тағам саналды, ал сала жылдам дамып жатты. 1895 жылы Земюррей банан саудасымен айналысу үшін Алабама штатының Мобил портына барды. Банан тез пісіп жететіндіктен, банан саудасы өнімді жылдам нарыққа жеткізуге байланысты болды. Мобильде Земюррей арзан бағада, бүліну қаупі бар бананды сатып алып, оларды теміржол арқылы айналасындағы аймақтарға жылдам тасымалдау және сатумен айналысты. Ол 150 доллармен бастап, 21 жасқа келгенде 100 мың доллар жинады. Осы жетістіктері үшін оған «Бананалы Сэм» деген лақап ат берілді. 1929 жылы келісім шарт жасалды, онда Земюррей «Куамель» компаниясын «Юнайтед Фрут» компаниясына 31,5 миллион долларлық акцияға сатты, осылайша ол АҚШ-тың ең бай адамдарының біріне айналды. Земюррей тәуелсіздігімен мақтанса да, ол компаниясын Мемлекеттік департаменттен күшейген қысым мен 1929 жылғы Ұлы депрессияның салдарынан туындаған қаржылық бейқайраттылық себепті сатты. «Юнайтед Фрут» компаниясымен жасалған келісім бойынша Земюррей банан бизнесінен толығымен бас тартып, жаңа жеміс компаниясын құрып, «Юнайтед Фрут» компаниясымен бәсекелеспеуге келісті. Осы екі жылдық кезеңде Земюррей Жаңа Орлеандағы 2 Audubon Place мекенжайындағы әсем «Боз-Ар» стиліндегі сарайын қайта жаңартып, кеңейтті. 1928 жылы ол Луизиана штатының Хаммонд қаласының жанында орналасқан 25 000 акрлық «Хаультонвуд» плантациясын сатып алды, ол Земюррейдің өмірінің соңына дейін сүйікті демалыс орнына айналды. «Юнайтед Фрут» компаниясы нашар басқару мен Ұлы депрессиядан қаржылық қиындықтарды бастан өткерді, сондықтан «Куамельді» сатып алғаннан кейін оның акцияларының құны 90%-ға төмендеді. «Юнайтед Фрут» компаниясының президенті болғаннан кейін Земюррей бизнес жағдайын жақсартуға қол жеткізді. Ол банан плантацияларын аралап, тәжірибе жинағанды өзінің табысының кілті деп есептеді. Ол операциялар туралы толыққанды түсінік алды, нәтижесінде нашар жұмыс істейтін қызметкерлерді жаппай жұмыстан босату, кемелерді пайдалану тиімділігін арттыру және жаңа қаржылық тәсілдер енгізілді. Ішінара банан аурулары – Сигатока және Панама ауруы салдарынан Земюррей Орталық Америкада кең аумақты жерлерді сатып алуға жетекшілік етті. Ауруларды емдеу мүмкін болмағандықтан, «Юнайтед Фрут» бұрын жұққан жерлерден жаңа жерлерге көшетін. Осылайша, «Юнайтед Фрут» Гондурас сияқты елдердегі жеке меншіктегі жерлердің көп бөлігіне ие болды, тіпті оның көп бөлігі өңделмеген болса да.
Гватемалалық төңкеріс
1953 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті мен United Fruit компаниясы американ халқы мен АҚШ үкіметінің қалған бөлігін полковник Жакобо Арбенз Гватемаланы кеңестік "серік" етуге ниетті екеніне көндіру үшін ірі қоғамдық қатынастар науқанын бастады. Земюррей Эдвард Бернейске полковник Арбенстің демократиялық жолмен сайланған үкіметіне қарсы үгіт науқанын жүргізуге өкілеттік берді, ол United Fruit Co. компаниясына тиесілі пайдаланылмаған жерлердің бір бөлігін иемденіп, оны жергілікті шаруаларға қайта бөлуді жоспарлаған еді. 1954 жылы науқан сәтті аяқталды және АҚШ Орталық барлау агенттігі полковник Карлос Кастильо Армас басқаратын әскери хунтамен Арбензді ауыстырған төңкеріске көмектесті. Земюррей 1951 жылдың соңында United Fruit компаниясының президенті лауазымынан кетті. Ол және оның отбасы Тулан университетіне (оның ішінде банан егістіктерінен табылған майя мәдениетінің үлкен коллекциясы), Заморано Панамерикандық ауыл шаруашылығы мектебіне және басқа да қайырымдастық жобаларға, соның ішінде 1920 жылдары Хаим Вейцманмен жеке танысқаннан бастап сионистік қозғалысқа жан-жақты көмек көрсетті. Земюррей президент Франклин Рузвельттің "Жаңа саясат" бағдарламасын қолдады.
Жаңалықтар
Земюррей мен оның компаниясы банан өсіруде бірнеше жаңалықтар жасады, бұл «Куямель жеміс компаниясының» «United Fruit» компаниясынан артық тиімділікке қол жеткізуіне септігін тигізді. Көлемі зор қаржы жинағаннан кейін Земюррей белсенді түрде қайырымдылықпен айналысты. АҚШ-та ол Тюлейн университетіне, Рэдклифф колледжіне, «The Nation» журналына, сондай-ақ Жаңа Орлеан қаласындағы емханалар мен ауруханаларға мыңдаған доллар сыйлады. Орталық Америкада ол ауруханалар, жолдар, инфрақұрылым және мектептерді, оның ішінде Заморано Панамерикандық ауыл шаруашылығы мектебін қаржыландырды. Земюррей Жаңа Орлеандағы «Синай» ғибадатханасының мүшесі болды.