2001 жылғы "Ирис" дауылы: Белизді қырып өткен құлпынай құйын

Кіріспе

2001 жылғы Атлантика мұхитының 4 категориядағы дауылы

«Айрис» дауылы – Белиз елінде кең ауқымда қиратуға әкелген, шағын, бірақ күшті 4 категориядағы дауыл болды. «Айрис» 2001 жылғы Атлантика мұхитының маусымында «Мишель» дауылынан кейін екінші ең күшті дауыл еді. Бұл жылдың тоғызыншы аталған дауылы, бесінші дауыл және үшінші ірі дауыл болды. Ол 4 қазан күні Барбадостың оңтүстік-шығысынан пайда болған тропикалық толқыннан құрылды. «Айрис» Кариб теңізі арқылы батысқа қарай жылжып, 5 қазанда Пуэрто-Риконың оңтүстігінде тропикалық дауылға, ал келесі күні – дауылға айналды. Доминикан Республикасының оңтүстігінен өте жатқанда «Айрис» ауыр жаңбыр жаудырып, көшкінге себеп болды, нәтижесінде сегіз адам қаза тапты. Кейін дауыл Ямайканың оңтүстігінен өтіп, екі үйді қиратты. Батыс Кариб теңізіне жеткенде «Айрис» Саффир-Симпсон шкаласы бойынша 4 категорияға дейін жылдам күшейді. 11 километр диаметрі бар кішкентай дауыл «Айрис» 9 қазанда Монки-Ривер-Таун қаласының жанында Белиздің оңтүстігіне құрлыққа шығар алдында ең жоғары жел жылдамдығына жетті. Дауыл Орталық Америкада жылдам тарап, бірақ оның қалдықтары Тынық мұхитының шығысында «Мануэль» тропикалық дауылының пайда болуына себепкер болды. Дауыл Белиз қаласының оңтүстігіндегі жағалау қалаларында ауыр зақымдар келтірді. Белиз еліндегі апат ең ауыр болды және жалпы сомасы 250 миллион долларға (2001 жылғы АҚШ доллары) бағаланды. «Айрис» ықшам болғандықтан, зақымдар Толедо ауданындағы үйлердің 72%-на және Станн-Крик ауданындағы үйлердің 50%-на дейін шектелді. Дауыл ел бойынша 3718 үйді зақымдады немесе жойды, сондай-ақ елдің ең кедей аймақтарындағы 35 ауылдағы үйлердің 95%-дан астамын қиратты. «Айрис» шамамен 15 000 адамды үйсіз қалдырды, олардың көпшілігі үкіметтен және жергілікті Қызыл Крест бөлімшесінен көмек алды. Сонымен қатар, қатты желдің салдарынан кең аумақтағы орман мен егістіктер зардап шекті, ең көп зардап шеккені – банан өнеркәсібі болды. Белиз елінде «Айрис» 24 адамның өмірін қиды, оның ішінде Биг-Крикке жақын жерде суға батып кеткен дайвинг қайығында 20 адам қаза тапты. Сонымен қатар, көршілес Гватемалада 8 адам қаза тауып, шамамен 2500 үйге зақым келтірді. Кейіннен Мексиканың оңтүстігінде ауыр жаңбыр жауды, нәтижесінде екі адам қаза тапты.

Hurricane Iris was a small, but powerful Category 4 hurricane that caused widespread destruction in Belize. Iris was the second strongest storm of the 2001 Atlantic hurricane season, behind Hurricane Michelle. It was the ninth named storm, fifth hurricane, and third major hurricane of the year, forming from a tropical wave on October 4 just southeast of Barbados. It moved westward through the Caribbean, intensifying into a tropical storm on October 5 south of Puerto Rico, and into a hurricane on the following day. While passing south of the Dominican Republic, Iris dropped heavy rainfall that caused landslides, killing eight people. Later, the hurricane passed south of Jamaica, where it destroyed two houses. On reaching the western Caribbean Sea, Iris rapidly intensified into a Category 4 on the Saffir–Simpson scale. A small hurricane with an eye of only 7 mile (11 km) in diameter, Iris reached peak winds of before making landfall in southern Belize near Monkey River Town on October 9. The hurricane quickly dissipated over Central America, although its remnants contributed to the formation of Tropical Storm Manuel in the eastern Pacific Ocean. The hurricane caused severe damage—destroying homes, flooding streets, and leveling trees—in coastal towns south of Belize City. Destruction was heaviest in Belize and totaled $250 million (2001 USD). Because Iris was compact, the damage was largely confined to 72% of the houses in the Toledo district and 50% of the houses in the Stann Creek district. The hurricane damaged or destroyed 3,718 homes nationwide, and wrecked more than 95% of the homes in 35 villages in the poorest parts of the country. Iris left about 15,000 people homeless, many receiving assistance from the government and the local Red Cross chapter. High winds also damaged large swaths of forest and crops, mostly affecting the banana industry. Iris killed 24 people in Belize, including 20 who died when a scuba diving boat capsized near Big Creek. The storm also killed eight people and damaged about 2,500 homes in neighboring Guatemala, and later dropped heavy rainfall in southern Mexico, where two people died.

Метеорологиялық тарих

2001 жылдың қыркүйек айының соңында, нашар анықталған тропикалық толқын Атлант мұхитының тропикалық аймағынан батысқа қарай жылжыды. Бұл толқын Кіші Антиль аралдарының солтүстік-шығысында, үлкен тропосфералық ойысқа байланысты пайда болған күшті желдің қиылыс аймағынан өтті. Бірнеше күннен кейін, тропосфералық ойыс ойыстан бөлініп, Кариб теңізінің оңтүстік-батысына қарай жылжыды, бұл тропикалық толқын үстінде жоғары қысым белдемінің қалыптасуына мүмкіндік берді. Бұл өзгеріс тропикалық даму үшін қолайлы жағдай жасады және толқын осі бойымен конвекция аймағы тез дами бастады. Тропикалық толқын Кіші Антиль аралдарына жақындағанда, конвекцияның ең терең бөлігінде орта деңгейдегі жел айналымы пайда болды, ал спутниктік суреттерде төменгі деңгейдегі айналым біртіндеп айқындала бастады. Төменгі деңгейдегі айналымы кішкентай және нашар анықталған болса да, жүйе 4 қазан күні сағат 12:00 UTC-де Барбадостан оңтүстік-шығысқа қарай 100 миль (161 км) жерде орналасқан Тропикалық депрессия Он Бір деп жіктелуге жетті. Бастапқы кезеңдерінде депрессия солтүстікке қарайғы күшті жотаның әсерімен Сент-Винсент және Сент-Люсия аралдары арасында батыс-солтүстікке қарай жылжыды. Құрылудан 24 сағат бұрынғы күйімен салыстырғанда, депрессияның шығысы жақсарды және конвекция айқынырақ болды, бірақ төменгі айналымы әлі де нашар ұйымдастырылған. 5 қазан күні сағат 21:00 UTC-де желдің күшеюі туралы хабарлама тарады. Осы деректерге сүйенсек, депрессия Пуэрто-Риконың оңтүстік жағалауынан оңтүстікке қарай 155 миль (249 км) жерде орналасқан Ирис тропикалық дауылына дейін күшейді. Ұлттық дауылдар орталығы (NHC) маусымнан кейінгі талдауында Ирис тропикалық дауыл мәртебесіне тоғыз сағат бұрын жеткенін болжады. Сол күні кешірек Ирис Доминикан Республикасының оңтүстік ұшының оңтүстік-батысында дауыл күшіне жетті. 7 қазанның таңында Ирис желдің жылдамдығына жеткеннен кейін, шамамен 24 сағат бойы қарқындылығы тұрақты болды. 7 қазанның кешкі уақытында Ириске байланысты дауылдық желдің аймағы оның 26 км (16 миль) енді көзінен 40 км (25 миль) ғана созылды. 8 қазанның таңында, Ұлы Антиль аралдарынан оңтүстік-батысқа бұрылғаннан кейін, Ирис қайтадан күшейе бастады, жылы сулар мен күшті желдің болмауына байланысты NHC дауылдың Белизке соққы беру алдындағы ең жоғары жел жылдамдығына жетеді деп болжады. Алайда, Ирис керісінше, қолайлы жағдайларда тез күшейе бастады, 8 қазанда 12 сағат ішінде желдің жылдамдығына дейін өсті, бұл Ирис Саффир-Симпсон шкаласы бойынша 4-ші санаттағы дауылға айналуына әкелді; осы кезеңде орталық қысым 38 гПа (1,12 дюйм сынап бағанасы) төмендеді. Салыстыру үшін, 2005 жылы Уилма дауылы кезінде Атлант мұхитындағы дауылдың ең кішкентай көзінің диаметрі шамамен 5 км болған. Мұндай кішкентай көзбен, "Дауылды аулаушылар" ұшағы Ирис дауылының ортасына зонд жіберуге мүмкіндік таппады.

Toward the end of September 2001, a poorly defined tropical wave moved westward across the tropical Atlantic Ocean, through an area of hostile wind shear, which was caused by a large upper level low within a trough, to the northeast of the Lesser Antilles. A few days later, the upper level low detached from the trough and moved southwestward over the Caribbean Sea, allowing for an upper level ridge, or high pressure area, to form over the tropical wave. The change provided a favorable environment for tropical development, and an area of convection soon blossomed along the wave's axis. As the tropical wave approached the Lesser Antilles, a mid level wind circulation formed within the deepest part of the convection, and a low level circulation became gradually more pronounced on satellite imagery. Although its low level circulation was small and poorly defined, the system increased in organization enough to be classified as Tropical Depression Eleven at 12:00 UTC on October 4, located about 100 mile (161 km) southeast of Barbados. In its early stages, the depression moved west northwestward between the islands of St. Vincent and St. Lucia under the influence of a strong ridge to its north. Compared to its appearance 24 hours before forming, the depression exhibited improved outflow and more distinct convection, although its lower circulation remained very poorly organized. At 21:00 UTC on October 5, they reported a strengthening circulation with flight level winds of , corresponding to a surface wind intensity of Based on these data, the depression was upgraded to Tropical Storm Iris, situated about 155 mile (249 km) south of the southern coast of Puerto Rico. In post season analysis, the National Hurricane Center (NHC) estimated that Iris had attained tropical storm status about nine hours earlier. Later that day, Iris reached hurricane strength just southwest of the southern tip of the Dominican Republic, After Iris reached winds of early on October 7, its intensity remained steady for about 24 hours. By late on October 7, the area of hurricane force winds associated with Iris extended only 25 mile (40 km) from its 16 mile (26 km) wide eye. Early on October 8, after turning west southwestward away from the Greater Antilles, Iris began strengthening again, with warm waters and an absence of significant wind shear and the NHC predicted peak winds of before the storm would hit Belize. However, Iris instead began to rapidly intensify within the favorable conditions, going from in a 12 hour period on October 8, making Iris a Category 4 hurricane on the Saffir Simpson scale; in the same duration, the minimum central pressure dropped 38 mbar (1.12 inHg). For comparison, the smallest known eye diameter on record for an Atlantic hurricane was about 3 mile (5 km), during Hurricane Wilma in 2005. With such a small eye, a Hurricane Hunters flight could not deploy a dropsonde into the center of Iris,

Дайындықтар

Төрт күн ішінде 16 тропикалық циклонға қатысты ескерту және ескерту жарияланды, олар Доминика Республикасы, Кубаның Гранма және Сантьяго-де-Куба провинциялары, Ямайка, Кайман аралдары, Юкатан түбегі, Гватемала, Гондурас және Белизді қамтыды. Станн-Крик және Толедо жағалау ауылдары мен барлық жағалау аралдарынан міндетті эвакуация жарияланды. Белиз қаласындағы бас аурухана сақтық шарасы ретінде эвакуацияланды, ал қаланың өзі ерікті эвакуацияға ұсынылды, оның ішінде Белиз қаласының көптеген тұрғындары да бар. Апатты жағдайларға жауап беруші топтар Айрис құрлыққа тиеді деп болжанған күні келді. Панамерикандық денсаулық сақтау ұйымының қызметкерлері Белиз, Гватемала және Гондураста күшінде болды және дауылдан кейін болатын кез келген аурудың пайда болуына жауап беруге дайын болды. 8 қазанда Гондурас үкіметі барлық солтүстік аймақтарда қызыл дабыл жариялап, тұрғындарға "қауіпті ауа-райы жағдайларын" күтуге кеңес берді. Елде 5 мыңға жуық адам үйлерінен эвакуацияланды. Белиздің солтүстігінде Мексика билігі балықшы ауылдарынан адамдарды эвакуациялады және порттарды жапты.

Кіші және Үлкен Антиль аралдары

Ирис даму сатысында болған кезде, Сент-Томасқа дейінгі солтүстік аймақтардағы тұрғындар жаңбыр мен найзағай болғанын хабарлады. Доминикан Республикасында Ирис жағалау бойында шамамен көп жауын-шашын жаудырды, нәтижесінде өзендер арналарынан асып, 35 отбасы үйлерін эвакуациялауға мәжбүр болды. Жаңбыр Санто-Домингоның сыртындағы жер көшкінін тудырды, ол бір үйді қиратты және үш адамнан тұратын отбасы қаза тапты. Аймақта тағы бір жер көшкіні болды, оның салдарынан екі адам жарақат алды. Ирис Ямайка жанынан өтіп бара жатып екі үйді қиратты және тағы екеуінің шатырларын зақымдады, бір адам жарақаттанды. Басқа жағдайларда елдегі зиян минималды болды.

Толқын бишісі

Белиздегі Биг-Крик қаласының жанындағы дауыл кезінде 37 метрлік (120 фут) суға түсу қайығы құлап кетті, мүмкін, оны торнадо шапқан. "Wave Dancer" деп аталған қайықта 28 адам болды. "Айрис" дауылы қайықты докқа байлап тұрған арқандарды кесіп, оны 4 метрлік (12 фут) суға айналдырды, соның салдарынан көшелер суға батып, жағалаудағы шағын аралдарға зақым келді. Құрлыққа қарай жылжығанда "Айрис" ондаған ауылдағы үйлер мен мектептерге нұқсан келтірді. 35 ауылда дауыл ғимараттардың 95%-дан астамын қиратты. Оның шағын өлшемі салдарынан ең көп зардап Толедо және Станн Крик аудандарына тиді, бұл елдің ең оңтүстік және ең кедей аудандары. Осының нәтижесінде шамамен 15 000 адам үйсіз қалды. Екі ауданда да дауыл салдарынан электр қуаты үзіліп, су көздері ластанды. Елдің қалған бөлігі дауылдан көп әсер көрмеді. Сонымен қатар, дауыл егістіктерді су басып, бірнеше мал жануарлары өлді. Креветка өнеркәсібі өнімнің 25%-ын жоғалтты. Ел бойынша "Айрис" 3718 үйді зақымдады немесе жойды, 31 мектепті және 17 денсаулық сақтау мекемесін, сондай-ақ 21 мемлекеттік ғимаратты бұзды. Көлік секторына, оның ішінде тас жолдар мен көпірлерге 25 миллион долларлық зиян келтірілді, соның ішінде "Wave Dancer" қайығының апатынан зардап шеккендер де бар. Бұл 1961 жылғы "Хэтти" дауылынан бері елдегі ең зиянды дауыл болды.

Орталық Американың басқа жерлері

Биік толқындар мен қатты жаңбыр Гватемала мен Гондураста электр қуатының үзілуіне себеп болды. Дауыл салдарынан ел ішіндегі 26 мектеп пен 2500 үй зақымдалды. Гватемалада дауылдан шамамен 27 500 адам зардап шекті. Елде сегіз адам қаза тапты.

Ирис дауылының қалдықтары Мексиканың оңтүстігіне қатты жаңбыр әкелді, ол Чиапас штатының оңтүстігінде жиналды. Оахака штатында дауыл қатты жаңбыр жаудырып, барлығы 120 үйге зиян келтірді. Бір ауылдағы топырақ көшкіні 20 үйді қиратты және бір баланы өлтірді, ал штаттың басқа бір жерінде су тасқынына ілігіп кеткен ер адам қаза тапты.

Салдары

9 қазанда Белиз үкіметі дауылдың толыққанды өтіп кеткенін білдіретін "барлығы қалыпқа келді" сигналын берді және қалпына келтіру жұмыстарын, сондай-ақ келтірілген зиянды бағалауды бастады. Үкімет Станн-Крик және Толедо округтерін апат аймақтары деп жариялады, ал шенеуніктер түнгі уақытта қатынайтын адамдарға шектеулер енгізді. Дауыл соққаннан кейінгі күні Белиз қаласының әуежайы қайта ашылды, ал елдің оңтүстік бөлігінен басқа барлық аймақтарда көлік қалыпты жағдайға оралды. Қызыл Крест 7000-нан астам адамға баспана ұйымдастырып, азық-түлікпен қамтамасыз етті. 19 қазанға дейін Оңтүстік Белиздің көптеген жолдары қайта ашылды. Белиз үкіметі қалпына келтіру шығындарын қаржыландыруға көмектесу үшін жаңа пошта маркасын шығарды, ал билік өкілдері зақымдалған үйлерді қайта жаңартуға 1,2 миллион доллар жұмсауға рұқсат берді. Егінінен айырылған фермерлерге көмектесу үшін Белиз үкіметі жүгері тұқымдарын, сондай-ақ тыңайтқыштармен қамтамасыз етті. 31 қазанға дейін Қызыл Крест дауылдан ауыр зардап шеккен 4800 адамға жамылғылар, тендерлер және гигиеналық құралдар ұсынды. Үйлер біртіндеп жөнделді, ал 2002 жылдың басында егін өндірісі қалыпқа келді. 2001 жылғы Рождество қарсаңында Белиз Қызыл Кресті дауылдан зардап шеккен 14 ауылдың оқушыларына сыйлықтар таратты. Банан өнімінің жоғалуы 2002 жылы сатудың 22%-ға төмендеуіне әкелді, бірақ сату көлемі біртіндеп қалпына келді. Белиз үкіметі "Ирис" дауылдың құрлыққа тиген күндері халықаралық қауымдастықтан көмек сұрады, және көптеген елдер көмек көрсетті. Мексика төсек-орын, матрастар, азық-түлік, су және медициналық бригада жіберді. Ал Қытай үкіметі күріш пен кептірілген жемістерді сыйға тартты. БҰҰ-ның әртүрлі бөлімдері шамамен 225 000 доллар көмектесті.