Дональд Эллис: Американдық джаз сазгерінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Американдық музыкант (1934–1978)

Дональд Джонсон Эллис (25 шілде 1934 – 17 желтоқсан 1978) – американдық джаз трубашысы, барабаншы, композитор және оркестр жетекшісі. Ол кең ауқымды музыкалық тәжірибелерімен, әсіресе уақыт өлшемдері саласындағы ізденістерімен танымал. Өмірінің соңында ол кинокомпозитор ретінде жұмыс істеді, 1971 жылғы «Француз тікелей байланысы» және 1973 жылғы «Жеті жоғары қадам» фильмдеріне музыка жазды.

Ерте өмір

Эллис 1934 жылғы 25 шілдеде Лос-Анджелесте дүниеге келді. Оның әкесі методист пасторы, ал анасы шіркеу органдарының музыканты болған. Ол Миннеаполис қаласындағы Батыс орта мектебінде оқыды. Томи Дорсидің биг-бендінің концертіне барғаннан кейін ол джазға қызығушылық танытты. Алғашқы шабыт көздері Луи Армстронг және Диззи Гиллеспи болды. 1956 жылы Бостон университетін музыка композициясы мамандығы бойынша бітірді.

Ерте мансап

Эллистің алғашқы жұмысы марқұм Гленн Миллер тобында болды, кейін оны Рей МакКинли басқарды. Ол 1956 жылдың қыркүйегіне дейін топпен бірге болды, содан кейін АҚШ армиясының жетінші армия симфониялық оркестріне және солдаттар шоу компаниясына қосылды. Эллис Германияның Франкфурт қаласына қызметке жіберілді. Армия оркестрінде Эллис пианист Седар Уолтонмен, саксофонисттер Эдди Харрис пен Дон Мензамен танысты. Сол оркестрде Эллис алғаш рет үлкен құрамды оркестр үшін шығармалар жазып, аранжировка жасау мүмкіндігіне ие болды. Екі жылдан кейін Дон Эллис армия оркестрінен шығып, Нью-Йорк қаласындағы Гринвич Виллиджге көшіп барды. Ол жұмыс таба алды, бірақ көбінесе би тобымен және басқа да жергілікті шараларда жұмыс істеді. Ол топ жетекшісі Чарли Барнетпен қысқа ғана гастрольде болды және 1959 жылдың көктемінде Мейнард Фергюсон тобына қосылды. Ол Фергюсонмен тоғыз ай жұмыс істеді.

Нью-Йорк авангарды

Көп ұзамай Эллис Нью-Йорктің авангардтық джаз өнеріне қатысты. Ол Чарльз Мингустың, Эрик Долфи мен Джордж Расселдің альбомдарында ойнады, және сол секстетте екі жыл жұмыс істеді. Өзінің атымен Эллис 1960 және 1962 жылдар аралығында бірнеше шағын топтармен жазу сессияларын өткізді, онда Джаки Байард, Пол Блей, Гэри Пикок, Рон Картер, Чарли Персип және Стив Свальлоу секілді музыканттар болды. Соңғысы – "Эссенс" альбомы 1962 жылдың шілде айының ортасында жазылды. 1962 жылдың 3 маусымында Эллис Эдгар Саммерлиннің жазған "Evensong" джаз литургиясын орындады. Бұл өнер көрсетілімі Вашингтон қаласында өткен Бірінші халықаралық джаз фестивалінде болды және 1962 жылдың 12 тамызында "Look Up and Live" бағдарламасында көрсетілді. Эллис Лу Глюкин (труба), Дж.Р. Монтероуз (тенор саксофон), Эрик Долфи (флейта), Слайд Хэмптон (тромбон), Дик Либ (бас тромбон), Барри Галбрайт (гитара), Рон Картер (бас) және Чарли Персип (добыл) бірге өнер көрсетті.

Еуропа және Америка

1962 жылдың қазан айында Эллис Польшаға 1962 жылғы Варшавада өткен Джаз-Джамбореге қатысу үшін сапар шекті; оның квартетінің өнері жартылай поляк тіліндегі 10 дюймдік EP-ге жазылған. Эллис өзінің тәжірибесін «Варшава күнделігі» атты мақаласында баяндады, ол 1963 жылдың 3 қаңтарында DownBeat журналында жарияланды. Желтоқсан айында Эллис Германияның Гамбург қаласында өткен NDR джаз шеберханасына қатысты, ал 1963 жылдың басында Швецияның Стокгольм қаласына барды. Ол жерде ол Fluxus өнер қозғалысының мүшелері қолданған сияқты, импровизациялық іс-шаралармен тәжірибе жасауымен белгілі болды. Нью-Йоркке оралған соң Эллис Импровизациялық шеберхана оркестрін құрды, ол 1963 жылдың 10 ақпанында Five Spot-та алғашқы концертін берді. (Дон Эллистің жинағында сол топтың тағы бір жазбасы 9 ақпанда жасалған деп көрсетілген, бірақ ол репетициялық жазба болуы мүмкін.) Концерт Эллистің Швециядағы өнер көрсетулеріне ұқсас сапаға ие болды: суретшінің туындысын түсіндіру үшін музыканттар аспаптарын пайдаланған және оқиғалардың ретін анықтау үшін карточкаларды қолданған сияқты, ерекше көркемдік тәсілдер қолданылды. Араб ырғақтары мен гаммалары, сондай-ақ аяқпен дыбыс шығару сияқты сирек кездесетін музыкалық элементтер де пайдаланылды. Эллис осы кезде биг-бэндтің алғашқы құрамын құрды, бірақ ол Рокфеллер грантын алып, бір жыл бойы SUNY Buffalo-да жұмыс істеген кезде оны таратып жіберді. Бұл Секстеттің 1971 жылға дейінгі соңғы белгілі қызметі болды, ол кезде топ (Милчо Левиев, Ральф Хамфри және Деннис Паркер ырғақ бөлімін құрап, Солтүстік Голливудтағы Донтеде бірнеше концерт берді). Бірақ Эллистің қосымша жобасы – шеберхана оркестрі осы уақытқа дейін екі жыл бойы басқа материалдармен жұмыс істеп келді.

Дон Эллис оркестрі

Хиндустани джаз секстетімен жұмыс істеуден басқа, Эллис Дон Эллис оркестріне айналатын құрамын жазуды және репетициялауды жалғастырды. Бұл репетициялық/шеберханалық топ дерлік бір жыл бойы әр дүйсенбі күні кешке ойнады, алдымен Club Havana (клуб) деп аталатын жерде, кейіннен Голливудтағы Bonesville клубына көшіп, онда олар айтарлықтай жанкүйерлер жинады. Топ репетицияларға кіретін кішкентай төлем алып, ақша табуды бастады және 1966 жылғы Монтерей джаз фестивалінде орын алу үшін хат жазу кампаниясын бастады. Кампания ақыры сәтті аяқталып, қыркүйек айында өнер көрсетуге келісім берілді. Дон Эллис оркестрі көптеген басқа биг-бендтерден бірнеше жағынан ерекшеленді; ең айқынсы – құрамы (төменде талқыланады), сондай-ақ Эллистің қазіргі заманғы биг-бендтерге үнді музыкалық элементтерін енгізуі. Композиторлық және аранжировкалық тәжірибесіне, сондай-ақ үнді музыкасын зерттеуіне сүйене отырып, Эллис Раомен оқыған уақыт өлшемдерінде джаз негізіндегі музыка жаза бастады. Бұған 5/4, 7/8 және 9/4 ғана емес, сонымен қатар 19/8 және 27/16 сияқты күрделі ырғақты циклдар да кірді. Болашақта Эллис одан да көп күрделі өлшемдерді, сондай-ақ стандартты өлшемдердің күрделі бөлінулерін қолданды. Бұл күрделі циклдардың көпшілігі Эллистің Грекия және Болгария сияқты Шығыс Еуропа халық музыкасына деген қызығушылығынан туындады. Эллис 1965 жылдың қыркүйегінде Холтон компаниясынан өзіне арнайы жасалған труба алды. Оның қосымша (төртінші) клапаны төртінші тонды дыбыстарды шығаруға мүмкіндік берді. Кейбіреулер бұл идеяның бастауы үнді музыкасын зерттеуінен туындаған болуы мүмкін дейді, онда этномузыкологтар "микротон" деп атайтын бүгілген ырғақтар бар. Дегенмен, бұл Эллистің авангардты классикалық музыкамен бұрынғы байланысының нәтижесі болуы ықтимал, онда көптеген композиторлар батыс тоналдылығымен және интервалдарымен тәжірибе жасады, әсіресе Гарри Парч, Эллис онымен кездесіп, идеялар талқылаған. Осы ерекше элементтердің барлығы Монтерей көрермендері бұрын-соңды көрмеген музыкалық тәжірибе жасады. Оркестр алғашқы әнінің соңында, 19-дық бөлінісіне сәйкес "33 222 1 222" деп аталатын әнді орындағаннан кейін, дауысты қол соғулар мен тұрған көрермендердің ықыласына ие болды. Топ 7, 9 және 27-ші өлшемдерде, сондай-ақ стандартты өлшемдерде бірнеше ән орындады. Концерттің бөліктері келесі жылы Pacific Jazz альбомында жарық көрді. 1998 жылғы CD қайта шығарылымы концерттен бірнеше басқа әнді қамтиды; CD-нің жазбаларында "Трубаға арналған концерт" атты бір ән шындығында бір айдан кейін Коста-Месадағы "Тынық мұхиты джаз фестивалінде" жазылғандығы көрсетілген. (Бұл әннің Монтерейдегі орындалуы Эллис пен альбомның продюсері Ричард Бок стандарттарына сай келмеген.) Осы сәтті өнер көрсетуден кейін топ 1966 жылдың қазанында Pacific Jazz Festival-де және 1967 жылдың наурыз айында Shelly's Manne Hole-де өнер көрсетіп, 1967 жылы Live in 3 2/3 4 Time (Pacific Jazz) альбомында осы өнер көрсетулерінен үзінділер шығарды.

In addition to working with the Hindustani Jazz Sextet, Ellis continued writing arrangements for and rehearsing what would grow into the Don Ellis Orchestra. This rehearsal/workshop band played every Monday night for almost a year, first at a venue called Club Havana (club) and later relocating to a club called Bonesville in Hollywood, where they began to gain a significant following. The group started making money by charging a small admission fee to the rehearsals, and began a letter writing campaign to get the band a spot at the 1966 Monterey Jazz Festival. The campaign eventually succeeded, and the band was scheduled to perform that September. The Don Ellis Orchestra was different from most other big bands in several ways; most obviously in its instrumentation (discussed below), but also in Ellis's incorporation of Indian musical elements into modern big band writing. Drawing from his compositional and arranging experience, as well as from his studies of Indian music, Ellis began to write jazz based music with the time signatures he had studied with Rao. These included not only 5/4, 7/8, and 9/4, but also more complex rhythmic cycles like 19/8 and 27/16. In the future, Ellis would use many more complex meters, as well as complex subdivisions of more standard meters. Many of these more complex cycles were inspired by Ellis's later interest in Eastern European folk music, such as that of Greece and Bulgaria. Ellis also had a customized trumpet made for him by the Holton company, which he received in September 1965. Its additional (fourth) valve enabled it to produce quarter tones. Some claim that the inspiration for this may have been due to his studies of Indian music, which includes bent pitches that some ethnomusicologists refer to as "microtones". However, it was probably more the result of Ellis's previous involvement with avant garde classical music, in which many composers were experimenting with Western tonality and intervals, especially Harry Partch, with whom Ellis is known to have met and discussed ideas. All of these unusual elements combined to create a musical experience unlike anything the Monterey audience had ever seen. The Orchestra received thunderous applause and a standing ovation at the conclusion of their first tune, titled "33 222 1 222" in accordance with its subdivision of 19. The band went on to play tunes in 7, 9, and 27, as well as a couple in more standard meters. Portions of the concert were released on Pacific Jazz the following year. The 1998 CD reissue includes several other tunes from the concert; the CD's notes also reveal that one number, "Concerto for Trumpet", was actually recorded a month later at a "Pacific Jazz Festival" in Costa Mesa. (The Monterey performance of that tune was apparently not up to the standards of Ellis and the album's producer, Richard Bock.) Following this successful breakthrough performance, the band performed at the Pacific Jazz Festival in October 1966, and at Shelly's Manne Hole in March 1967, releasing segments of each on 1967's Live in 3 2/3 4 Time (Pacific Jazz).

Колумбия рекордс

Осы шағылыста Columbia Records продюсері және A&R маманы Джон Хаммонд топты лейблге шақыруға тырысты. Топқа келісім шарт жасалды, және 1967 жылдың қыркүйегінде студияға кіріп, "Электрлік ванна" альбомын жазды. Ол келесі жылы кеңінен танылып, "Грэмми" сыйлығына ұсынылды, Billboard жаз музыкасы тізімінде 8-орынды иеленді. "Indian Lady" әні топтың ең танымал шығармаларының біріне айналды. "Open Beauty" әнінде Эллис эхоплекс трубасымен орындады, бұл акустикалық аспаптар мен электрондық технологияның жаңашыл үйлесімі болды. Эллис келесі бес жылда "электрофоникалық трубаны" дамытуын жалғастырды (төменде қараңыз). 1968 жылдың ақпанында Дон Эллис оркестрі екінші альбомын жазу үшін студияға оралды, ол "Шоқ емделу" деп аталды. Бірақ, қарым-қатынаста түсініспеушіліктер туындады, және альбом нашар өңделген, Эллис мақұлдамаған баламалы жазбалармен шығарылды. Эллистің өзінің сөзімен айтқанда:

"Альбомды аяқтағаннан кейін, мен оны Калифорнияда араластырып, монтаждадым, содан кейін дайын өнімді Нью-Йоркке жібердім. Альбом жарық көрген соң ғана мен оның басылғанын естідім. Менің үлкен қорқынышым шегіне жетті, себебі менімен кеңеспей-ақ, бүкіл альбом өзгертілгенін, қабылданбаған мастерлер мен бекітілмеген жазбалар қолданылғанын (мен таңдаған және өңдеген емес), альбомда дұрыс емес әндер болғанын, кейбір композициялардың музыкалық ағынын бұзатын рұқсатсыз тілімдер жасалғанын (тактілерден тіпті ноталар да жоғалған), үлкен бөлімдер кесілгенін, олардың кейбіреулері альбомның ең жарқын тұстары болғанын анықтадым. Сондықтан, түпнұсқа альбомға жасалған жазбалар альбомдағы шын мәніндегі нәрсемен сәйкес келмейді, бұл сололар мен биік нүктелерге назар аударады, олардың онда жоқ екенін көрсетеді. Сонымен қатар, жақта дұрыс емес құрамының аты жазылған. Мен бұл оқиғаны білген кезде, әрине, қатты алаңдадым және Columbia-дан альбомды қайта жасауды сұрадым. Олар ризашылықпен келісті, мен альбомды бастапқы күйіне қайта келтіре алдым, бірақ продюсерімге әсіресе ұнаған Mercy Maybe Mercy әнін Zim әнінің орнына қалдырдым, ол болашақ альбомда пайда болады деп үміттенемін." 1968 жылдың соңында оркестр "Күз" альбомын жазу үшін бірнеше рет студияға оралды. Альбомда Эллистің виртуоздық трубасымен орындалған "Variations for Trumpet" атты жиырма минуттық күрделі шығармасы бар. Сондай-ақ, "Pussy Wiggle Stomp" әні жазылды, ол "Indian Lady" әнінен кейін оркестрдің танымал әніне айналды. Пластинканың екінші жағында 1968 жылдың тамызында Стэнфорд университетінде өткен концерттен алынған екі ұзын күй бар. Бұл тректер Эллис тобының сол кездегі тікелей орындау дыбысын көрсетеді, ол олардың бұрынғы тікелей жазбаларынан гөрі әлдеқайда күшті болды. 1969 жылдың басында оркестр "The New Don Ellis Band Goes Underground" альбомын жазу үшін Columbia студиясына қайта оралды, ол Эллис өңдеген бірнеше поп-әндер мен Эллистің өзінің шығармаларынан тұрды. Альбомда әнші Пэтти Аллен Лора Найро, The Isley Brothers және Слай Стоунның әндерін орындайды; сонымен қатар 33/16 өлшемінде болгар халық әуеніне негізделген "Bulgarian Bulge" композициясы бар. Стэнфордтағы сияқты оркестрдің қарқынды тікелей орындаулары колледж студенттері арасында оның танымалдығын арттырды. 1970 жылдың маусым айында оркестр Билл Грэмнің Fillmore West аудиториясында үш түн бойы өнер көрсетті, Quicksilver Messenger Service және Leon Russell үшін жарыс жасады. Жазылған материал екі LP-ден тұратын жинаққа біріктіріліп, 1970 жылдың соңында Columbia компаниясымен шығарылды. "Live at Fillmore" альбомы бастапқы материалға қуанышты оралу болды, тіпті The Beatles әнінің эксперименталды нұсқасы, "Hey Jude" және "Pussy Wiggle Stomp" әнінің тағы бір нұсқасы да енді. Осы шағылыста Эллистің педагогтар арасындағы танымалдығы да артты; оның тобының ноталары көптеген жоғары мектептер мен колледждердің үлкен оркестрлерінде жарияланып, орындалды. Сәйкесінше, Эллис көптеген семинарларда сабақ берді және көптеген мектеп оркестрлерімен бірге ойнады. 1971 жылдың мамыр айында Эллис оркестрге струнный квартет қосты. Ол сондай-ақ болгарлық фортепиано виртуозы Мильчо Левиевті шақырды, ол американдық импровизаторлардың көпшілігіне бастапқыда қиындық тудыратын уақыт өлшемдерінде еркін импровизациялай білді. Ол Эллистің тобы үшін маңызды мүше болды және Эллиспен бес жыл бірге болды. Оркестр мамыр айының соңында Сан-Францискодағы Basin Street West-те жазылды. Нәтижесінде шыққан "Tears of Joy" альбомы 1971 жылдың соңында жарық көрді. Альбомда "Strawberry Soup" атты композиция бар, оның метрикалық күрделілігі, қарапайым тақырыбы мен күрделі вариациялары және оның қамтитын тембральдық спектріне байланысты бірнеше докторлық диссертациялардың тақырыбы болды.

"Upon completion of the album, I did the mixing and editing here in California and then sent the finished product to New York. It wasn't until the album was already released that I heard a pressing. Much to my horror, I found that, without consulting me, the whole album had been changed around rejected masters and unapproved takes were used (not the ones which I had selected and edited), the wrong tunes were on the album, unauthorized splices were made which disturbed the musical flow of some of the compositions (beats were even missing from bars), whole sections were cut out, some of these being the high points of the album. Therefore the liner notes, which were done to the original album, do not agree with what is actually on the album, calling attention to solos and high spots which are not there. [ ] Also, the wrong personnel is listed on the jacket. When I discovered what had happened, I was, naturally, disturbed and asked Columbia to redo the album. They graciously consented and I was able to change the album back to its original form except that I left Mercy Maybe Mercy, which my producer particularly liked, in place of Zim, which I hope will appear in a future album." Throughout late 1968, the Orchestra returned to the studio several times to record songs for what would become Autumn. The album contained the twenty minute opus "Variations for Trumpet" that showcased Ellis's virtuosic trumpet playing. Also on the record was "Pussy Wiggle Stomp", the song that would succeed "Indian Lady" as the Orchestra's signature tune. Side two of the record contained two lengthy tunes from a concert at Stanford University from August 1968. The tracks are notable for their revelations of the Ellis band's contemporary live sound, which was far more raucous than either of their previous live recordings. In early 1969, the Orchestra was back in Columbia Studios to record The New Don Ellis Band Goes Underground, a collection of several pop songs (arranged by Ellis) and some Ellis originals. The album features vocalist Patti Allen on songs by Laura Nyro, The Isley Brothers, and Sly Stone; it also includes "Bulgarian Bulge", a composition based on a Bulgarian folk tune in 33/16 time. The band's energetic live performances such as the one at Stanford caused its popularity among college crowds to increase. In June 1970, the Orchestra performed for three nights at Bill Graham's Fillmore West auditorium, opening for the Quicksilver Messenger Service and Leon Russell. The resulting recording was made into a double LP and released by Columbia in late 1970. "Live at Fillmore" was a happy return to original material, and even included one Beatles cover, a highly experimental rendition of "Hey Jude", as well as another version of "Pussy Wiggle Stomp". Around this time, Ellis's popularity among educators was also climbing; copies of his band's charts were being published and played by many high school and college big bands. Accordingly, Ellis taught many clinics and played with many school bands. In May 1971, Ellis added a string quartet to the Orchestra. He also hired Bulgarian piano virtuoso Milcho Leviev who was able to improvise fluently in time signatures that would initially be intimidating to most American improvisers. He was an important asset to Ellis's band, and stayed with Ellis for five years. The Orchestra was recorded in late May at Basin Street West in San Francisco. The resulting album, Tears of Joy, was another live double LP and was released in late 1971. The album featured a composition called "Strawberry Soup" that has been the subject of several doctoral dissertations due to its metric intricacy, its simple theme and complex variations, and the sheer timbral spectrum that it covers.

Француздық байланыс

Осы шамада Эллиске режиссер Уильям Фридкин өзінің "Француз байланысы" фильміне музыка жазуды ұсынды. Эллис жобаны қабылдап, өз оркестрі орындайтын музыка жазды. Кейін Эллис осы жоба үшін "Үздік аспаптық аранжировка" номинациясында Гремми сыйлығын жеңіп алды және 1975 жылы фильмнің жалғасы "Француз байланысы II" музыкасын жазуды сұрады. Эллистің "Columbia" лейблы үшін соңғы альбомы "Connection" 1972 жылдың тамызында жазылды. Альбомда "The Theme from 'The French Connection'" – Эллистің фильмдегі музыкасының қысқартылған нұсқасы, сондай-ақ ұзақ жылдар бойы қызмет еткен Хэнк Левидің 13/8 өлшеміндегі шедевр туындысы "Chain Reaction" бар. Бұл альбомда Кароль Кинг, Yes, Эндрю Ллойд Вебер және The Carpenters сияқты әртістердің бірнеше хиттерінің аранжировкалары да кездеседі. Аранжировкалар көбінесе ойнақы, әзілге құрылған; Эллис оларды түпнұсқадан өзгеше өлшемдерде немесе әуенді күлкілі түрде ойнату үшін ұйымдастырған. Альбомда әнші жоқ. Эллистің танымал туындыларды еркін интерпретациялауына не себеп болғанына қарамастан, "Connection" оркестрдің "Columbia" үшін соңғы альбомы болды.

МФҚ-ның жазбалары

1973 жылы оркестр "Soaring" атты авторлық туындылар жинағын жазды. Мильчо Левиев болгар халық әніне негізделген "Сладка Питка" әнін қосты. Ханк Левидің альбомынан шыққан "Whiplash" әні кейін сол аттас фильмде пайда болды. Бұл пластинканы MPS Records шығарды, ол Эллистің келесі альбомын, "Haiku" альбомын да шығарды. Мильчо Левиев, басист Рей Браун, барабаншы Джон Герин және ірі скрипкалық оркестр қатысқан бұл пластинкада он ән бар, олардың әрқайсысы жапон хайку өлеңіне негізделген. Альбомның атмосферасы сабырлы және ойлы. "Haiku" альбомы 1973 жылдың соңында жазылып, 1974 жылы жарық көрген болуы мүмкін.

1970-ші жылдардың ортасы: Органикалық топ және жүрек проблемалары

1974 жылы Эллис Бразилия музыкасына қызығушылық танытып, тіпті жергілікті музыканттармен жақсырақ байланыс үшін португал тілін үйренді. Ол сол кезде "Organic Band" деп аталатын топты басқарды, ол электрлі аспаптары немесе өзгерістері жоқ (күшейткіштен басқа) оркестрдің қарапайым нұсқасы болды. Топтың құрамында вокалдық квартет те болды. Эллистің денсаулығы нашарлағандықтан осы ізденістер кейінге шегерілді. Ол Нью-Йорк қаласындағы ауруханаға жатты, онда дәрігер оған митральді стеноз диагнозын қойды, бұл оның жүрегінің дұрыс емес ырғақта соғуына себеп болды. Оған дәрі жазылып беріліп, Лос-Анджелеске қайтып келді. Бірақ көп ұзамай ол қайтадан нашар сезініп, жергілікті ауруханаға барды, онда оған атриальді септімнің ақаулығы деген диагноз қойылды. Тағы да көптеген тексерулерден кейін үшінші диагноз қойылды: кардиомиопатия. Эллиске тағы да дәрілер тағайындалды, бірақ оның жағдайы нашарлап, 1975 жылдың мамыр айының таңында қарыншалық фибрилляцияға ұшырады. Кейін Эллис дәрігерлер оның өмірін сақтап қалуға тырысқанда өлімге жуық болғанын былай деп еске алды: "Білемін, бұл қызық естіледі, бірақ бұл керемет әдемі тәжірибе болды, мүмкін ең биік нүкте".

Карьерасының соңғы жылдары

1976 жылы Эллис қайтадан жұмысты бастады, бірақ осы іс-әрекеттері туралы көп мәлімет сақталмаған. 1976 жылдың 3 желтоқсанында Дон Эллис оркестрі Ширли Маклейннің "Енді қайда бет бұрамыз?" атты телешоуында өнер көрсетті. Оркестр Эллистің "Sweet Georgia Brown" әнінің "Sweet Shirley MacLaine" деп аталған аранжировкасын орындады. Аранжировкада Арт Пеппердің солистік орындауы, стэп бишілер тобы және электрофониялық трубаның қайта оралуы болды. 1977 жылы Эллис Atlantic Records компаниясымен келісім шарт жасасты, ол оркестрдің алдағы сапарына қаржы жұмсауға уәде берді. Бұл сапар Швейцарияның Монтрё қаласындағы Монтрё джаз фестивалінде өнер көрсету үшін жоспарланған. Компания осы өнер көрсетуінің тікелей жазбасын жасауға келісім берді. Бірақ, дискілік компания Доннан алдымен "Жұлдызды соғыстар" фильмінен екі әннің аранжировкасын жасауды сұрады. "Жұлдызды соғыстар (бас титр)" және "Принцесса Леяның тақырыбы" әндері 45 айналымдық сингл ретінде шығарылуға тиіс болды. Маусым айында дискілік компания Доннан толық альбом жазуды сұрады, себебі егер сингл хит болса, оны сатуға болады. Дон бұл жұмысты оркестрі Монтрёға аттанбас бұрын, шамамен бір апта ішінде аяқтауға тиіс болды. Сонымен қатар, бұл альбомға енетін әндер концерттік альбомдағы әндердің қайталануы болмауы керек еді. Эллис әріптес композиторлар мен аранжировщиктер Томми Виг пен Курт Бергтен көмек алды, бірақ көп бөлігін өзі жазды. Альбом "Басқа галактикалар мен планеталардан музыка" деп аталды және шығарылды. Барлық әндер "Орионның қылышы" және "Криптон" сияқты жаңа, ғарышқа қатысты атаулармен қайта аталды. Монтрёдегі оркестрдің өнері жақсы қабылданды, ал одан кейін шыққан альбом Billboard джаз тізімінде 48-орынды иеленді. Бұл Эллистің жетекші ретінде соңғы альбомы болды, бірақ ол Ник Гилдердің ("You Know Who You Are") және Томми Вигтің (1978) альбомдарында ойнады. Эллистің соңғы ресми өнері 1978 жылдың 21 сәуірінде Century City-дегі Westside Room-да өтті. Осыдан кейін дәрігер оған гастрольдеуге және труба ойнауға тыйым салды, себебі бұл оның жүрегіне тым ауыр тиеді. 1978 жылдың 17 желтоқсанында Джон Хендрикс концертін көргеннен кейін Эллис Солтүстік Голливудтағы үйінде қайтыс болды. Оның жүрек ауруы - жүрек аритмиясы деп саналады. Ол 44 жаста болды. Эллис Калифорния штатындағы Голливуд тауындағы Forest Lawn мемориалдық паркінің Sheltering Hills бөліміне жерленді.

By 1976, Ellis was back in action, although these activities are little documented. On December 3, 1976, the Don Ellis Orchestra performed on a Shirley MacLaine television special entitled Where Do We Go From Here? The Orchestra played Ellis's arrangement of "Sweet Georgia Brown" retitled "Sweet Shirley MacLaine". The arrangement featured a solo by Art Pepper, a chorus of tap dancers, and the return of the electrophonic trumpet. In 1977, Ellis was signed to Atlantic Records, which promised to fund the Orchestra's upcoming trip for the band's performance at the Montreux Jazz Festival in Montreux, Switzerland in exchange for a live recording of said performance. However, the record company asked Don first to record arrangements of two songs from Star Wars. The songs, "Star Wars (Main Title)" and "Princess Leia's Theme", were to be released as a 45 rpm single. In June, the record company scrambled and asked Don to record an entire album of material, for the purpose of having an album to sell in case the single became a hit. Don had to do this before his band left to perform in Montreux in about a week. In addition, the songs that were to be on this album could not be duplicates of what would later appear on the live album. Ellis got some help from fellow composers/arrangers Tommy Vig and Curt Berg but largely wrote everything on his own. The album was thrown together and released as Music from Other Galaxies and Planets; all the songs were retitled with novelty space related names such as "Orion's Sword" and "Crypton". The band's performance at Montreux was well received, and the subsequent album reached No. 48 on the Billboard jazz charts. This was to be Ellis's last album as a leader, although he would appear on albums by Nick Gilder (You Know Who You Are) and Tommy Vig (1978). Ellis's last known public performance took place on April 21, 1978, at the Westside Room in Century City. After this, his doctor ordered him to refrain from touring and playing trumpet because it was too stressful on his heart. On December 17, 1978, after seeing a Jon Hendricks concert, Ellis suffered a fatal heart attack at his North Hollywood home where his parents were staying with him. His heart condition is believed to have been cardiac arrhythmia. He was 44. Ellis was buried in the Sheltering Hills section of Forest Lawn Memorial Park, in Hollywood Hills, California.

Мұра

Эллис жұмыс істеген адамдарына зор әсер етті. Бұрынғы сайдмен Стю Блумберг Эллисті кино саундтректеріндегі конвенциядан тыс музыканың ерекшеліктеріне дайындағаны үшін алғыс айтты. Тенор саксофоншы Джим Снодграсс: "Менің ойымша, Дон көп жағынан ұстаз болды. Оның музыкасы маған үйреткен нәрсе – мен қажет деп білгеннің бәрін ойнай аламын". Том Скотт, Джон Клеммер, Гленн Феррис, Милчо Левиев және тағы бірнеше сайдмендер жемісті жеке мансапқа қол жеткізді. Ральф Хамфри мен Фред Селден сияқты басқалары сайдмен, студиялық музыкант немесе педагог ретінде табысты мансап құрды. Эллис – мұқтаждыққа бой ұсынған либертариан болған. Оның кейбір шәкірттерінің айтуынша, бұл басқа мәдениеттердің музыкасына ашық көзқарасынан туындаған. Эллистің көптеген альбомдары CD форматында қайта шығарылды. Эллистің жеті альбомын бастапқыда шығарған Columbia Records, 1997 жылы тек "Electric Bath" (Эллистің ең көп сатылған альбомы) альбомын қайта шығарды, ал қалғандары қайта шығару үшін басқа компанияларға берілді. Бүгінде Koch Jazz, Wounded Bird және Mighty Quinn Productions сияқты лейблдардың арқасында оның альбомдарының көбі CD форматында қайта шығарылды және оңай қолжетімді. Эллис көптеген мақалалар мен бірнеше кітап жазды. 1972 жылғы "The New Rhythm Book" ерекше өлшемдерде орындау және жаттығу әдістерін ұсынады және "New Rhythms" атты қосымша LP/кассетамен бірге келеді. Оның екінші кітабы, 1975 жылы жарық көрген "Quarter Tones" – төртінші тонды қолдану жөніндегі теориялық нұсқаулық. Екі кітап та жан-жақты, тақырыптарына қатысты мол тарихи және мәдени ақпарат береді. "Quarter Tones" оқырмандарға этиюдтер мен жаттығулар да ұсынады. Екі кітапты табу да қиын, себебі олар алғашқы басылымдарынан бері қайта басылмаған. Дон Эллис кітапханасы мен жинағы UCLA-дағы Этномузыкология мұрағатында сақталады. Бұрын (1981 жылдан 2000 жылға дейін) ол Техас штатының Мескит қаласындағы Даллас округінің қоғамдық колледждер жүйесінің бөлігі – Истфилд колледжінде орналасқан. Жазбалармен, аспаптармен және басқа да заттармен бірге, 1971 жылғы "Француздық байланыс" фильмі үшін "Ең жақсы музыка" номинациясы бойынша алған Грэмми сыйлығы да бар.

Ellis had a strong influence on those with whom he worked. Former sideman Stu Blumberg credited Ellis for preparing him for the idiosyncrasies of unconventional music in film soundtracks. Tenor saxophonist Jim Snodgrass remarked, "I think in many ways Don was a teacher. One thing his music taught me was that I could play anything I absolutely had to." Sidemen like Tom Scott, John Klemmer, Glenn Ferris, Milcho Leviev and a few others have gone on to prolific solo careers. Others like Ralph Humphrey and Fred Selden have had successful careers as sidemen, session musicians or educators. Ellis was an ardent libertarian. This arose from his open mindedness towards the music of other cultures, according to some of his students. Most of Ellis's albums have been reissued on CD. Columbia Records, responsible for originally releasing seven of Ellis's albums, only reissued Electric Bath (Ellis's biggest seller) in 1997; the rest have been leased to other companies for reissue. Today, thanks to labels like Koch Jazz, Wounded Bird and Mighty Quinn Productions, almost all of his albums have been reissued on CD and are readily available. Ellis also wrote numerous articles and several books. The New Rhythm Book (1972) presents methods of practice and performance in unusual meters and features a companion play along LP/cassette entitled New Rhythms. His second book, Quarter Tones, published in 1975, is a theoretical guide to using quarter tones. Both books are thorough, providing a great deal of historical and cultural background to their subjects. Quarter Tones also provides readers with etudes and exercises. Both books are hard to find, as they have presumably not been printed since their first editions. The Don Ellis Library and Collection resides in the Ethnomusicology Archives at UCLA. Prior to that, (from 1981 to 2000) it was housed at Eastfield College, part of Dallas County Community College District, DCCCD in Mesquite, Texas. Along with writings, instruments and other items, is his Grammy for best score for the movie The French Connection in 1971.

Оркестрлік аспаптар

Эллистің биг-бенд аспаптарының мүмкіндіктерін кеңейтуге деген ынтасы оның 1966 жылы жарық көрген "Live at Monterey" альбомында-ақ көрінеді. Латын Америкасы топтарымен алған тәжірибесінің нәтижесінде, 1968 жылы Эллис екі контрабасшыны бір электр контрабасшысымен ауыстырды – бірінші Джо Джулиан, содан кейін Деннис Паркер және, ақырында, Дейв МакДэниел. Ол сондай-ақ бірнеше жыл бойы топта болған гитарист Джей Грейдонды шақырды. 1971 жылы "Tears of Joy" турнесі үшін Эллис тобына скрипкалық квартет қосты. Аспаптарды Barcus Berry жасаған жаңа пикаптар арқылы күшейтті, осылайша оларды латуль және саксофондардың үнінен естіуге болады. Бұл жаңа тембрлер Эллиске шығармашылықтың мол көзі болды. Ол былай түсіндірді: "Адамдар кеш бойы латуль квинтетін, ағаш аспаптар немесе скрипкалық квартетті тыңдайды, сондықтан мен биг-бенд контекстінде мұның бәрі бізге тартуға болатын керемет түрлі бояулар сыйятынын ойладым". 1974 жылы жазылған "Haiku" альбомы толық оркестрдің сүйемелдеуімен джаз квартеті арқылы жазылды. Топтың үлкендігіне байланысты, бұл Дон Эллис оркестрінің турлік тобына толыққанды ауысу деп есептелмеді. 1974 жылдың көктемі мен жазында гастрольде болған Эллистің "Organic Band" тобының құрамын 21 немесе 22 адамнан 15 адамға дейін азайтты. Сырнайлар бөлімі жартысынан астамға қысқартылды, скрипкалық квартет алынып тасталды, вокалдық квартет қосылды және топтың дыбысын өзгерту үшін басқа электроника қолданылмады (күшейткіштерден басқа). Жүрек талмасынан кейін Эллис қысқа уақытқа электрофониялық трубаға оралды және синтезаторлар мен электрондық пернетақталарды пайдалануды жалғастырды. 1971 жылдан бері негізгі құрамы болған скрипкалық квартет латуль аспаптарымен бірге сақталды. Ол сондай-ақ екі жаңа аспапта ойнай бастады – супербон және файрбирд, олар тиісінше клапанды слайд тромбоны мен трубаның комбинациясы болды. Екеуін де Мейнард Фергюсон орындады.