Кіріспе

Совет Одағының маршалы (1898–1967)

Родион Яковлевич Малиновский (Родио́н Я́ковлевич Малино́вский, 23 қараша 1898 [ескі стиль бойынша 11 қараша 1898] – 31 наурыз 1967) – Кеңес Одағының әскери қолбасшысы және маршалы. 1957 жылдан 1967 жылға дейін Кеңес Одағының Қорғаныс министрі болды, осы кезеңде Кеңес Армиясын нығайтуға жетекшілік етті және Кеңес Одағының әскери үлкен держава ретіндегі беделін арттыруға көмектесті. Одессадағы кедей украин отбасында дүниеге келген Малиновский Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей императорлық армиясына ерікті болып қосылып, неміс және батыс майдандарында өзгеше көзге түсті. Октябрь революциясы басталғанда Франциядағы Ресей легионында болды, содан кейін Ресейге оралып, Азамат соғысында Қызыл Армияға қатысты. Фрунзе әскери академиясын бітіргеннен кейін Малиновский Испания Азамат соғысында республикалық жақта ерікті болып күресті, онда да ерекше көзге түсіп, Ленин орденімен және Қызыл Ту орденімен марапатталды. Малиновский неміс басқыншылығының бастапқы кезеңіндегі ең қабілетті кеңес генералдарының бірі болып танылды. 1942 жылдың желтоқсанында Сталинградтағы кеңес әскерлерінің жеңісіне үлкен үлес қосты және Днепр-Карпат операциясынан кейін неміс әскерлерін Украинадан ығыстыруға көмектесті. Содан кейін Балқандарға кеңес әскерлерінің шабуылын басқарды, Румынияны одақтастар жағына бұрды, осыған байланысты Иосиф Сталин оны Кеңес Одағының маршалы етіп тағайындады. Будапешт, Вена және Праганы азат етуге қатысып, Орталық Еуропада кеңес әскери үстемдігін нығайтты. 1945 жылдың мамырында Германия капитуляциялағаннан кейін Малиновский Қиыр Шығысқа ауыстырылды, онда Маньчжурияға кеңес әскерлерінің басып кіруі кезінде жапондық Квантун армиясын талқандады. Осыған илігі үшін Кеңес Одағының ең жоғары наградасы – Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды. Соғыстан кейін Малиновский Қиыр Шығыста қызметін жалғастырып, бірнеше маңызды лауазымдарды атқарды. Сталин қайтыс болғаннан кейін Никита Хрущев Малиновскийді Мәскеуге шақырып, Кеңес жер күштерінің бас қолбасшысы етіп тағайындады. 1957 жылы ол қызметтен алынған Георгий Жуковтың орнына Қорғаныс министрі болды және өмірінің соңына дейін осы лауазымда қалды. Малиновский дәстүрлі қару-жарақ күштерінің маңыздылығын бағалап, Кеңес әскери саясатында Хрущевтің зымыранға бағытталған тәсілдерімен салмақталған қарым-қатынасты сақтады. 1964 жылы Хрущевтің құлатылуынан кейін әскери мәселелерде үлкен тәуелсіздікке ие болды. Малиновский 1967 жылдың наурыз айында қарын безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды және Ресей және Кеңес тарихындағы ең маңызды әскери басшылардың бірі ретінде есте қалады.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында және кезінде

Украиналық Малиновский Одессада жалғыз анадан дүниеге келді, әкесі қайтыс болғаннан кейін немесе үйін тастап кеткеннен соң, оның әкесі қара еврей тегінен шыққан. Малиновскийдің анасы көп ұзамай қаладан шығып, Оңтүстік Ресейдің ауылдық аймақтарына көшіп, үйленді. Оның күйеуі, кедей шаруа, ұлын асырап алудан бас тартып, Малиновский 13 жасқа толғанда үйден қуды. Баспанасыз бала шаруа болып жұмыс істеп, күнелтті, соңында Одессадағы әпкесінің отбасында пана тапты, онда ол дүкенде тапсырыс орындаушы болып жұмыс істеді. 1914 жылдың шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, сол кезде 15 жаста болған (әскери қызметке тым жас) Малиновский неміс майданына бет алған әскери пойызға тығылып кірді, бірақ оны тапты. Дегенмен, ол командирлерді ерікті болып қабылдауға көндірді және майданның алдыңғы қатарындағы пулеметшілер жасағында қызмет етті. 1915 жылдың қазан айында неміс шабуылын тойтарғаны үшін алғашқы әскери наградасын – 4-дәрежелі Георгий орденін алды және капрал шеніне көтерілді. Біраз уақыттан кейін ауыр жарақат алып, бірнеше ай ауруханада жатты. Сауыққаннан кейін 1916 жылы Францияға, Ресей экспедициялық корпусының Батыс майданы құрамында жіберілді. Малиновский Брайон бекінісі маңындағы майданның қауіпті аймағында шайқасты және сержант шеніне көтерілді. Сол қолына ауыр жарақат алды және француз үкіметінен марапатталды. Ресейде большевик революциясы болғаннан кейін француз үкіметі кейбір ресейлік бөлімдерді таратып жіберді, ал қалғандары Марокко дивизиясына қарасты Ресей легионы деп аталған жаңа құрылған бөлімге қосылды. Малиновский соғыс аяқталғанға дейін немістермен күресті. Осы кезеңде ол француздық «Круа-де-Герр» орденімен марапатталды және аға сержант шеніне ие болды.

Соғыс аралығы

1919 жылы Одессаға оралып, Ақ әскерге қарсы Азамат соғысында Қызыл Армияға қосылып, Сібірде көзге түсетіндей ерлікпен шайқасты. Соғыс аяқталғаннан кейін де армияда қызметін жалғастырып, кіші командирлерді даярлайтын оқу орнында білім алды және мылтық батальонының командиріне дейін көтерілді. 1926 жылы Кеңес Одағы Коммунистік партиясына мүше болды, партия мүшелігі әскери қызметте мансапқа өсудің алғы шарты болды. 1927 жылы Малиновский элиталық Фрунзе әскери академиясына оқуға жіберілді. 1930 жылы академияны бітіріп, келесі жеті жылда 3-ші атқыштар корпусының штаб бастығы болды, оның қолбасшысы Семен Тимошенко (Иосиф Сталиннің сенімді адамы). 1936 жылы Испанияда Азамат соғысы басталғаннан кейін Малиновский генерал Франсиско Франконың оңшыл ұлтшылдары мен олардың итальяндық және неміс одақтастарына қарсы республикашылар үшін ерікті түрде соғысты. Ол бірнеше маңызды операцияларды жоспарлауға және басқаруға қатысты. 1938 жылы Мәскеуге оралып, Испаниядағы қызметі үшін ең жоғары советтік наградалармен – Ленин орденімен және Қызыл Ту орденімен марапатталды; Фрунзе әскери академиясының аға оқытушысы болып тағайындалды. 1941 жылдың көктемінде, сол кездегі Халық комиссары Тимошенко, совет шекарасына Германияның үлкен әскери күш жинағанын байқады, өйткені Вермахт «Барбаросса» операциясына жасырын дайындалып жатқан еді. Қызыл Армияның далалық басқаруын күшейту мақсатында ол әскери академиялардан бірқатар жоғары шенді офицерлерді жедел әскерлерге жіберді. Малиновский генерал-майор шеніне көтеріліп, Одесса әскери округінің жаңадан құрылған 48-ші атқыштар корпусының 9-шы армиясына қолбасшылық етті. Соғыс басталғанға бір апта қалғанда Малиновский корпусын Румыния шекарасына жақын орналастырды.

Алғашқы тапсырмалар

1941 жылғы маусымда Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін, Қызыл Армия ауыр жеңіліске ұшырап, жүздеген мың әскерін немістердің қоршауында жоғалтқаннан кейін, Малиновский қабілетті генерал ретінде көзге шықты. Оның үш жартылай дайынделген атқыштар дивизиясы Прут өзені бойында неміс блицкригімен бетпе-бет келді. Қызыл Армия генералдары әдетте әскерлерін майданның артынан басқарса, Малиновский шайқастың ең қиын учаскелеріне барып, солдаттарымен бірге болуға және оларды рухтандыруға тырысты. Вермахтты тоқтатуға мүмкін болмағандықтан, Малиновский Қара теңіз жағалауы бойымен шегінуге мәжбүр болды, сонымен бірге жаудың әскерін қоршау әрекеттерін тойтарып отырды. Немістер оның корпусын Николаев қаласында қоршауға алды, бірақ Малиновский олардың қоршауын бұзып, Днепропетровскке қайта шегінді. Тамыз айында ол қиын жағдайдағы 6-армияның штаб бастығы болып тағайындалды және көп ұзамай оның командирін алмастырды. Ол өз учаскесінде немістердің шабуылын тоқтатты және генерал-лейтенант шынжырғына көтерілді. Қызыл Армияның Донбасқа шегінуінен кейін Малиновский 6-шы және 12-ші армиялардың бірлескен операциясын басқарып, Вермахтты аймақтан ығыстыруға жетті. 1941 жылғы желтоқсан айында Малиновский үш нашар далалық армиясы мен екі дивизиялық атты корпусынан тұратын Оңтүстік майданға қолбасшылық етті. Олардың әскер мен жабдық жетіспеді, бірақ Малиновский 6 ай бойы соғысқан, шаршаған және жабдықтары жетіспейтін немістердің қорғанысына терең енуге қол жеткізді.

Харьков шайқасы

1942 жылдың 12 мамырында Малиновский және Тимошенконің бас қолбасшылығымен Оңтүстік-Батыс майданы Харьковтың екінші шайқасында бірлескен шабуылға шығып, немістерді кері тартты. Тимошенко Қызыл Армияның шабуылға қабілетін дұрыс бағаламағандықтан, ауыр жеңіліске ұшырады. Сталин жоғары әскери кеңесшілерінің қарсылығына қарамастан, апатты Харьков шабуылын қолдады, бірақ Малиновский әскерлерін қасақана жеңіліске ұшыратты деген күдікке ілікті (бірінші дүниежүзілік соғыста Францияда болғанда Малиновский шетелдік мүдделермен байланыс орнатып, сақтап қалған деген қорқыныш болды). 1942 жылдың шілдесінде Оңтүстік майдан соғыстан алынып, құрамы мен штабы Малиновскийдің басшылығымен (ол майдан қолбасшысының орынбасары болды) Солтүстік Кавказ майданына Дон операциялық тобы ретінде жіберілді. Сталин Малиновскийге неміс армиясы тобының Ростов-на-Доңға және Кавказдың маңызды мұнай өндіріс аймақтарына басып кіруін тоқтатуды бұйырды; немістер Малиновскийден техникалық жағынан айтарлықтай басым болды және оның нашар қорғанысын бұзып өтті. Соның салдарынан, Ставка қыркүйек айында Дон операциялық тобын таратып жіберді.

Сталинград және Украина майданы

Қызыл Армия Сталинград шайқасында немістердің қарсылығына тап болды, сондай-ша Сталин Малиновскийге Сталинградтың солтүстік-шығысындағы бекіністерді ұстау үшін асығыс құрылған 66-армияның басшылығын тапсырды. Сонымен қатар, Сталин Сталинградтағы өзінің бас саяси офицері болған Никита Хрущевке Малиновскийді "көзбен қадағалауды" бұйырды. 66-армияда жауынгерлік тәжірибе болмады, бірақ бұл соғыста Малиновскийдің әскер мен техника жағынан толық құрамдағы бөлімге алғашқы басшылығы болды. 1942 жылдың қыркүйек және қазан айларында ол шабуылға шықты. Оның аумақтық пайдасы мардымсыз болды, бірақ ол немістерге Сталинградты солтүстіктен қоршауға мүмкіндік бермеді, және олар баяулап қалаға енуге шешім қабылдады. Сол айдың соңында Ставка Малиновскийді Воронеж майданына оның орынбасары ретінде жіберді; 1942 жылдың желтоқсан айында ол Сталинградқа қайта оралды. Сол жерде Қызыл Армия соғыстағы ең маңызды жеңіске қол жеткізді: 22 қарашада Қызыл Армия майдандары неміс 6-армиясын толық қоршады. Неміс армиясының Дон тобы, фельдмаршал Эрих фон Манштейн басшылығымен, Сталинградтың батысындағы Котельниково қаласында өздерінің танк әскерлерін шоғырландырып, 6-армияны құтқару үшін күшті қарсы шабуылға көшті. Малиновский Хотқа қарсы қуатты Кеңес Екінші гвардиялық армиясын жетектеді. Ол қатал шайқаста немістерді шегінуге мәжбүр етті, терең эшелонды және жақсы дайындалған неміс қорғанысын бұзды және Котельниково армиялық топтамасын жойды. Бұл Германияның Екінші дүниежүзілік соғыстағы ірі қарулы қақтығыстағы алғашқы жеңілісі болды. Малиновскийдің жеңісі Сталинградта қоршалып қалған 250 мың неміс және басқа да Орталық державалар әскерлерінің тағдырын шешті. Сталин Малиновскийді генерал-полковникке дейін көтерді және оған ең жоғары кеңестік орден – 1-дәрежелі Суворов орденін табыс етті. 1943 жылдың ақпанында Малиновский Оңтүстік майданына қайтадан басшылық етті, және екі апта ішінде Манштейнды Ростовтан ығыстырып, Украинаға жол ашты. 1943 жылдың наурыз айында Сталин оны армия генералы дәрежесіне көтерді және оған өнеркәсіптік қуатты Донбасты неміс әскерлерінен босату міндеті жүктелген Оңтүстік-Батыс майданының басшылығын тапсырды. Қазан айының ортасында күтпеген шабуыл жасап, Малиновский аймақтың маңызды қаласы Запорожьедегі үлкен неміс күштерін таңқалдырып, оны басып алды. Бұл операция оңтүстіктегі неміс күштерін бөліп, Қырымдағы неміс күштерін неміс Шығыс майданының қалған бөлігінен оқшаулады. 20 қазан күні Оңтүстік-Батыс майданы 3-ші Украина майданы болып қайта аталды. 1943 жылдың желтоқсанынан 1944 жылдың сәуіріне дейін Малиновский неміс Оңтүстік армия тобын талқандап, Украинаның оңтүстігінің көп бөлігін, соның ішінде Херсон, Николаев және оның туған қаласы Одессаны азат етті. Сол кезде, Хрущевтің пікірінше, Сталин Малиновскийдің адалдығына көбірек сенімді болды.

Румыния мен Венгрия

1944 жылдың мамыр айында Малиновский 2-ші Украина майданына ауыстырылды. Ол немістерді қалған кеңестік аумақтан ығыстырып шығарды және маршал Иван Конев пен армия генералы Федор Толбухинмен бірге Балқанға жасалған сәтсіз шабуылға (алғашқы Яссы-Кишинев операциясы) қатысты. Алайда, 1944 жылдың тамыз айының соңы мен қыркүйек айының басындағы екінші Яссы-Кишинев операциясы кезінде Малиновский блицкригтің өте табысты совет үлгісін іске қосты. Толбухинмен бірге ол 215 000 неміс және 200 000 румындық әскерін жойды немесе тұтқынға алды, бұл Румынияны немісшіл Кондуктор Ион Антонескуді құлатуға және Остік лагерден Одақтастар лагеріне өтуге мәжбүр етті (Екінші дүниежүзілік соғыстағы Румынияны қараңыз). Жеңіске жеткен Сталин Малиновскийді Мәскеуге шақырып алып, 1944 жылдың 10 қыркүйегінде оны Кеңес Одағының маршалы етті. Малиновский сонымен қатар Румыниядағы Одақтас комиссияның номиналды басшысы болды (Владислав Петрович Виноградов басқарды). Ол шабуылдауын жалғастырып, Оңтүстік Карпат тауларын кесіп өтіп Трансильванияға (Мажарстан билігіндегі Солтүстік Трансильванияға кірді) және 1944 жылдың 20 қазанында үлкен Остік күштерінің қорғауындағы Дебреценді басып алды. Бірнеше ай бойы шайқасқаннан кейін оның әскерлері шаршап, оларды толықтырып, қайта жабдықтау қажет болды, бірақ Сталин Малиновскийге Венгрия астанасы Будапештті басып алуға бұйрық берді, осылайша Венаға жол ашылып, Венаны Батыс Одақтастарынан бұрын алу үшін. Толбухин мен румындық Бірінші және Төртінші армиялардың көмегімен Малиновский Сталиннің бұйрығын орындады және Адольф Гитлердің Будапештті кез келген құнмен қорғауға деген қатыгез ниетімен бетпе-бет келді. Немістер мен олардың мажарлық Жебелі Крест партиясының одақтастары Будапештті "неміс Сталинградына" айналдыруға тырысты; Гитлер өзінің танк әскерлерінің көп бөлігін (оның ішінде алты Ваффен-СС дивизиясы мен бес армиялық танк дивизиясы; Вермахттың бронетехникасының төрттен бірі) жұмылдырды, бұл Польша мен Пруссиядағы Қызыл Армиямен күресіп жатқан неміс күштерін әлсіретті, сондай-ақ Рейндегі Батыс Одақтастарымен шайқасқандардың да күшін кемітті. Малиновскийдің стратегиялық және операциялық шеберлігі оған әскерлерінің әлсіздігін жеңіп, 1945 жылдың 13 ақпанында өте қиын шайқастан кейін Будапештті жаулап алуға мүмкіндік берді. Ол 70 000 тұтқынға алды. Батысқа қарай жорылын жалғастыра отырып, Малиновский Словакиядағы немістерді талқандады, Братислава қаласын азат етті, 1945 жылдың 4 сәуірінде Венаны басып алды және соңында 1945 жылдың 26 сәуірінде Чехословакиядағы екінші ірі қала Брноны азат етті. Бұл жаңа жеңістер Еуропаның Дунай бойындағы орталық аймағында кеңестік үстемдікті орнатты. Осының орнына Сталин оған сол кездегі ең жоғары советтік әскери наградасы – Жеңіс орденін табыс етті. Малиновский Еуропадағы жорығын Чехиядағы Брноны азат етумен аяқтады, оның және американдық алға жылжушы күштерінің қуанышты кездесуін көрді.

Жапондық майдан және Қиыр Шығыс командалығы

1945 жылы мамыр айында Германияның капитуляциясынан кейін Малиновский Ресейдің Шығыс алыс аймағына ауыстырылды, онда ол Трансбайкал майданының бас қолбасшысы болып тағайындалды. 1945 жылдың тамызында ол Александр Василевскийдің басшылығымен соғыстың соңғы кеңес шабуылында өз күштерін жетектеді. Василевскийдің әскерлері 700 мыңдық жапондық Квантун армиясы бақылауында болған Маньчжурияға шабуыл жасап, он күн ішінде жапондарды талқандады. Малиновский Кеңес Одағының ең жоғары наградасы – Кеңес Одағының Батыры орденімен марапатталды және Сталиннің өзі оны КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты етіп тағайындады. Жапонияның капитуляциясынан кейін Малиновский Шығыс алыс әскери округінің жоғарғы бас қолбасшысы болды. Солтүстік Кореяны кеңестік әскерлер басып алған кезде Малиновский Корея Халық Армиясын құру және оқыту ісінде маңызды рөл атқарды, сондай-ақ Корея соғысының бастапқы кезеңдерінде оларға көмек көрсетуді жалғастырды.

Қорғаныс министрі

1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін Хрущев Кеңес басшысы болды және сталиндік десталинизация процесі мен Кремльде билікті консолидациялау кезінде Малиновскийді Кеңес Құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы және Қорғаныс министрі маршал Георгий Жуковтың бірінші орынбасары етіп тағайындады. Малиновскийдің Кеңес партиясының мемлекеттік иерархиясындағы жоғары статусын бекіту үшін ол Коммунистік партия Орталық Комитетінің толық мүшесі болып сайланды. 1957 жылдың қазан айында Жуковтың саяси амбицияларына алаңдаған Хрущев оны қызметтен босатып, министрлік лауазымын Малиновскийге тапсырды, ол өмірінің соңына дейін осы қызметте болды. Хрущевтің жеке досы болғанымен, Малиновский әскери мәселелерде тәуелсіздігін сақтады. Хрущев және бірнеше кеңес әскери басшылары болашақ соғыстарды ядролық зымырандармен жеңіске жететініне сенді. Олар зымырандарды дамытуға және конвенциялық күштерді күрт қысқартуға басымдық беруді ұсынды. Малиновский стратегиялық ядролық зымырандарды қабылдауды қолдады, бірақ оларды соғыстағы негізгі қару ретінде емес, соғыстың алдын алу құралы ретінде қарастырды. Ол жаппай әскери тұжырымдаманы жасады және соғыстың сипаты өзгергенімен, шешуші фактор әлі де қазіргі заманғы әскери технологиямен жабдықталған және жаудың аумағын басып алып, бақылауға қабілетті тұрақты армия болатынын қатыстыра айтты. Осы жылдардағы Кеңес әскери саясаты Малиновский мен Хрущевтің пікірлері арасындағы компромисс болды. Әлемді ядролық апаттың қамытына жеткізген Куба зымыран дағдарысы Малиновскийді наразылыққа толы қалдырды. Дағдарыстан кейін ол әскери басылымдарда кеңестік стратегиялық саясатты қалыптастыруда әскерилердің үлесін арттыруды талап етті. Хрущевке қарсы әскердің наразылығы партия ішіндегі төңкеріске ықпал етті, нәтижесінде Хрущев 1964 жылдың қазан айында биліктен алынды. Партияның жаңа басшылығы Малиновскийдің автономды және кәсіби әскери құрылым құру туралы талабын, сондай-ақ қарулы күштерді теңгерімді дамыту тұжырымдамасын қабылдады. Келесі айда Румынияда өткен КСРО мен Қытай делегацияларының кездесуінде Малиновский Қытай-Кеңес қатынастарын нашарлатты, ол Қытай-Кеңес жарылысында бұрыннан бұзылған еді. Тарихшы Дэниел Лиз бұл қарым-қатынастардың жақсаруы "Хрущевтің құлауынан кейін мүмкін болғандай көрінгенін" атап өтті, бірақ Малиновскийнің мас күйінде Қытай делегациясының мүшесі, Қытай маршалы Хе Лонгқа, Қытайдың Мао Цзэдуңды КПСС Хрущевті жойғандай жоятынын сұрағаннан кейін бұл мүмкіндіктер жойылды: "Біз Хрущевтен құтылдық, сендер де Мао Цзэдуңнан құтылуыңдар керек". Ашуланған Хе Лонг оқиға туралы Қытай премьер-министрі Чжоу Энлайға хабарлады, ол өз кезегінде совет премьер-министрі Леонид Брежневке хабарлады. Қытай Кеңес Одағының кешірім сұрауын қабылдамады. Малиновский АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуына қарсы болды және американдықтарды "Вьетнам халқына қарсы қатыгез соғыс жүргізуде" деп айыптады. АҚШ-тың агрессиясының күшеюіне жауап ретінде Малиновский кеңестік әскери күштерді күшейтуді талап етті. Ол сондай-ақ Қытайдың соғысқа араласуын сынап, Қытай үкіметін Солтүстік Вьетнамға кеңес көмегіне кедергі келтірді деп айыптады.

Өлім және мұра

Малиновский 1967 жылғы 31 наурызда қарын безінің қатерлі ісікесінен қайтыс болды. Оған мемлекеттік жерлеу рәсімі өткізіліп, кремацияланды. Оның күлі Кремль қабырғасындағы некропольге қойылды. Үкімет оның есімін Мәскеудегі Кеңес әскери танк әскерлері академиясына және 10-шы гвардиялық Урал-Львов танк дивизиясына берді. Кеңес Одағы тарағаннан кейін де Малиновский Ресей тарихындағы ең маңызды әскери қолбасшылардың бірі саналады.