Кіріспе

Кеңес әскери қолбасшысы Иван Данилович Черняховский (; 29 маусым 1907 [ескі стиль бойынша 16 маусым 1907] – 18 ақпан 1945) – ең жас Кеңес армиясының генералы. Екінші дүниежүзілік соғысындағы басшылығы үшін ол екі рет Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды. 37 жасында Кенигсберг маңындағы шайқаста алған жарақатынан қайтыс болды, сол кезде ол 3-ші Белорусь майданына қолбасшылық етіп тұрған.

Ерте өмір

Иван Черняховский 1907 жылғы 29 маусымда Оксанина селосында дүниеге келген, бұл Ресей империясының (қазір Украина) құрамында болған. Оның әкесі теміржолшы болған, ұлы тоғыз жасқа келгенде тиф қызбасынан қайтыс болды. 1924 жылы Қызыл Армияға қосылғанға дейін теміржол жұмысында істеді. 1928 жылы Киевтегі офицерлік мектепті бітірді. Соғысқа дейінгі әскери күштердің қарқынды өсуі және 1937-1938 жылдардағы әскери тазартулардың нәтижесінде ол жылдам түрде шенді көтерді. 1938 жылы 9-шы жеңіл танк бригадасының командирі болды. 1941 жылғы наурыз айында Балтық әскери округінің 28-ші танк дивизиясының командирі болып тағайындалды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Черняховский тамыздың соңында 28-ші танк дивизиясын тастап кетті, бірақ дивизия 241-ші атқыштар дивизиясына айналғаннан кейін 13 желтоқсанда оған қайта оралды. 1942 жылдың маусым айында ол Воронежді қорғаған 18-ші танк корпусының командирі болып тағайындалды, және бір ай өткен соң 60-шы армияға басшылық етті.

Курск шайқасы

1943 жылдың 8 ақпанында Черняховскийдің 60-шы армиясының бөлімдері Воронеж қаласын қайта басып алғаннан кейін, Курск қаласына шапшаң шабуыл жасап, қаланың үстіне Жеңіс Туын көтерді.

Беларусь үшін шайқастар

Багратион операциясы көктемгі мұз ерігеннен кейін төрт айға тоқтатылған соң басталды. Кеңес әскері 22 маусымда төрт майданнан 146 жаяу әскер және 43 бронетанкілік дивизиямен шабуылға көшті. Генерал Баграмянның 1-ші Балтық майданы және генерал Черняховскийдің 3-ші Белоруссия майданы Витебск қаласын солтүстік және оңтүстік жақтан қоршап, 27 маусымда басып алды. Черняховскийдің сол қанаты Оршаны жаулап алды, бұл Мәскеу-Минск тас жолын неміс тылына қарсы пайдалану мүмкіндігін ашты. Оңтүстікте генерал Захаровтың 2-ші Белоруссия майданы Припеть батпақтарының солтүстігінде сол күні Бабруйскіде 70 000 сарбазды жойды. Черняховский әскері Минскке бет бұрды. 2 шілдеде оның жылдам әскерлері соғысқа дейінгі Польша шекарасындағы Столбцыға, 64 шақырым қашықтықта жетті. Генерал Ротмистровтың танктері 3 шілдеде Минскіге енді, ал 10 шілдеге қарай Армиялар тобының Орталық бөлімінің отыз үш дивизиясының жиырма бесі қоршауға алынды. Шабуыл Барановичи (8 шілде) және Гродно (13 шілде) бағытында жалғасты. Оңтүстікте Рокоссовский 5 шілдеде Пинск және Ковельді басып алып, Припеть батпақтарын тазартылды. Солтүстікте Баграмян Балтық елдеріне бұрылып, 13 шілдеде Литвадағы Вильнюс және Латвиядағы Даугавпилс қалаларын жаулап алды. Бұл Солтүстік армиялар тобын екіге бөлді (Шығыс Пруссия және Балтық елдері). Кеңес әскері 24 күн ішінде қазіргі Польша шекарасына жетті және 68 күннен кейін 158 000 әскер, 2000 танк, 10 000 артиллериялық қару және 57 000 автокөлік жаудан тартып алынды деп мәлімдеді. Олар сондай-ақ 381 000 неміс сарбазын жойғанын хабарлады. Бұл немістер үшін ауыр жеңіліс болды, Гитлер Бушты Армиялар тобының Орталық бөлімінің басшылығынан шеттетуге мәжбүр болды және оның орнына Модельді тағайындады. 1944 жылдың шілде айының ортасында Кеңес әскері немістерді Белоруссиядан ығыстырып шығарды және Польшаға шабуыл жасап, үстемдігін нығайтты. Солтүстікте генералдар Черняховский мен Захаров 18 шілдеде Белостокты басып алу үшін бірікті.

Вильнюсте поляк нацистік қарсылық күштерінің ұсталуы

1944 жылдың 17 шілдесінде Армия Крайованы (АК) қарусыздандыруға бағытталған жасырын операция аясында Черняховский, НКВД жіберген генерал Иван Серовпен бірге, АК-ның Вильнюс бөлімшесінің жетекшілерімен келіссөздер жүргізді. Нацистерге қарсы күресті талқылау деген сылтаумен, польшалық қарсылық офицерлері Белорусь Халық фронты штабында брифингке шақырылды. Кездесуге польшалық қарсылық офицерлері – подполковник Александр Кжижановский, қарындас аты "Волк", және штаб бастығы майор Теодор Цетис, кодтық аты "Слава" қатысты. Екеуі де дереу қарусызданып, тұтқындалды. Сол күні Богуше ауылында басқа польшалық партизан отрядтарының командирлеріне де осындай кездесу шақырылды, онда Кжижановский мен Черняховский де болды. Бірақ бұл "брифинг" польша офицерлерін қарусыздандырып, тұтқындаумен аяқталды. Осы кезеңде 8 мыңға дейін польшалық қарсыласы тұтқындалды. Олар совет әскеріне күштеп алынды, ГУЛАГқа жіберілді немесе атылып тасталды.

Германияда

1944 жылдың жазында генерал Черняховский немістерді Шығыс Пруссиядағы өз жерлерінің шекарасына қысымға алды. Оның 3-Белоруссия майданы Неман өзенін кесіп өтіп, 1 тамызда Каунас қаласын басып алды және Шығыс Пруссияның шығыс шекарасын басып алды. 26 шілдеде орталық шабуыл Сувалькиді басып алды, ал генерал Баграмян Рига шығанағындағы Тукумс торабын басып алды. 1945 жылы қайтыс болғанға дейін Черняховский 3-ші танк армиясының қарсылығына қарсы Кеңес Одағының Шығыс Пруссия шабуылын бастады. Ол Берлинге шабуыл жасауға қатысты. Маршал Константин Рокоссовскийдің 2-ші Белоруссия майданымен бірге, ол Шығыс Пруссияға оңтүстіктен шабуыл жасап, содан кейін Балтық теңізі жағалауына қарай, Данциг (Гданьск) маңында солтүстік-батысқа бет алды. Генерал Черняховскийдің басқаруымен 3-ші Белоруссия майданына шығыстан Кенигсбергке шабуыл жасауға бұйрық берілді, бұл оның әскерлерін ауыр неміс қорғаныс құрылыстарына қарсы жіберуді білдірді. Бұл екі майданға 1 670 000 адам, 28 360 мылтық пен ауыр миномет, сондай-ақ 3 300 танк жиналды. Маршал Рокоссовскийдің майданы Маршал Жуковтың күштерімен Грудзиадзда (немісше: Graudenz) байланыс жасады және олар Шығыс Пруссияны кесіп тастау үшін солтүстікке қарай Данцигке қарай жылжыды. 500 мыңнан астам неміс қамауға түсті, бірақ олардың көпшілігі эвакуацияланды. 10 ақпанда Рокоссовский Елбинг (Эльблаг) маңындағы жағалауға жетті және Шығыс Пруссия оңтүстік және шығыстан 3-ші Белоруссия майданының қоршауында болды. 1945 жылдың қаңтарынан өліміне дейін ол Шығыс Пруссиядағы Кеңес Одағының Жоғарғы Бас қолбасшысы болды. 1 ақпанда Черняховский Эльбинг пен Кенигсберг арасында шабуыл жасап, қамауды бөлді. Екі аптадан кейін, 18 ақпанда, ол шабуылға дайындық шараларын тексеріп жатқанда артиллериядан келген сынықтардан қаза тапты.

Мұра

Черняховский Литваның Вильнюс қаласында, оның құрметіне аталған алаңның жанында жерленген. Литва 1990 жылы Кеңес Одағынан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін және 1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан соң, Черняховскийдің мәйіті 1992 жылы Мәскеудегі Новодевичье бейіштесіне қайта жерленді. Вильнюс билігі бұзған Черняховскийге арналған ескерткіш, 1942 жылдың күзінде қорғалған және 1943 жылдың қаңтар айында оның басқаруындағы 60-шы армия тарапынан азат етілген Ресейдің Воронеж қаласында қайта орнатылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Потсдам келісіміне сәйкес, Кеңес Одағы Солтүстік Шығыс Пруссияны аннексиялап, немістерді қуды. Инстербург қаласы оның құрметіне Черняховск деп аталды. 2015 жылдың қыркүйегінде Польшаның Пьенижно қаласында (бұрынғы неміс атауы: Mehlsack) соғыстан кейін орнатылған Черняховскийдің мүсіні, оның қаза болған жеріне жақын жердегі жергілікті поляк билігімен алынып тасталды, бұл Ресей үкіметінің наразылығын тудырды. 2013 жылдан 2023 жылға дейін Украинаның Ұлттық қорғаныс университеті оның құрметіне аталды.