Кіріспе
опера Крез (/k//r//iː//s//ə//s/ KREEsəs; лидиялық: ; фригиялық: ;) Лидия патшасы, б.з.д. 585 жылдан бастап 547 немесе 546 жылдары Персия патшасы Ұлы Кирға жеңілгенге дейін таққа отырды. Крезонның құлауы гректерге терең әсер етіп, олардың күнтізбесінде маңызды оқиға ретінде қалды. "Бесінші ғасырға қарай", - деп жазады Дж. А. С. Эванс, - "Крезон уақыт санауының қалыпты шектеулерінен тыс, мифтік бейнеге айналды".
Croesus ('/k//r//iː//s//ə//s/ KREEsəs; Lydian: ; Phrygian: ;) was the king of Lydia, who reigned from 585 BC until his defeat by the Persian king Cyrus the Great in 547 or 546 BC. The fall of Croesus had a profound effect on the Greeks, providing a fixed point in their calendar. "By the fifth century at least", J. A. S. Evans has remarked, "Croesus had become a figure of myth, who stood outside the conventional restraints of chronology."
Атауы
Лидия тіліндегі жазуларда Крез есімі кездеспейді. 2019 жылы Д. Сассевилл мен К. Эйлер оның билігі кезінде шамамен соғылған Лидия монеталарын зерттеуді жариялады, онда билеушінің аты Qλdãns деп көрсетілген. Әкесінің тұсында Крез Адрамиттиумның губернаторы болды, оны Алят Кимерлерге қарсы әскери қимылдар үшін операциялар орталығы ретінде қайта салды. Бұл Понт даласынан шыққан көшпелі халық, олар Батыс Азияға шабуыл жасап, бірнеше шапқындар барысында Аляттың атасы Гигесті, және мүмкін атасы Ардис пен әкесі Садиаттесті өлтірді. Адрамиттиумның әміршісі болған Крез өз әкесіне Карияға жасалатын әскери науқан үшін Иониялық грек жалдамалыларын беруге міндетті болды. Лидиялық биліктегі Фригия жергілікті элиталардың басқаруында қала берді, мысалы, Мидас қаласының билеушісі (патша) және (әскерлердің қолбасшысы) сияқты фригиялық патшалық атақтарға ие болды, бірақ Сардистің Лидия патшаларының билігінде болды және олардың сарайында Лидия дипломатиялық өкілдігі болды. Хетт және Ассирия империяларының кезеңінен бері қолданылып келген дәстүрлі вассалдық келісімдер шеңберінде Лидия патшасы вассалдық билеушілерге "вассалдық шарты" жасады, бұл жергілікті Фригия билеушілеріне билікте қалуға мүмкіндік берді, ал Фригия вассалдары Лидия патшалығына әскери қолдау көрсетуге және кейде мол сыйлықтар беруге міндетті болды. Крез сондай-ақ Карияны, оның әртүрлі қала-мемлекеттері Гигестен бері Мермнад әулетімен одақтас болған және Крездің анасы шыққан, Лидия империясының тікелей бақылауына алды.
Солонмен сұхбат
Геродоттың айтуынша, Крез грек данасы Солонмен кездесіп, оған өте көп байлығын көрсеткен. Крез өзінің байлығы мен бақытына толық сенімді болғандықтан, Солоннан әлемдегі ең бақытты адам кім екенін сұрады, бірақ Солонның жауабы оны көңіліне тиді, себебі үш адам Крезден бақыттырақ болған: өз елі үшін шайқасып қаза тапқан Телл, және анасы олардың толық бақытын тілегеннен кейін, ұйықтағанда тыныш қайтыс болған Клеоб және Битон ағайындылары. Олар анасына деген құрметтерін оксүйектің көмегімен оны мерекеге алып бару арқылы көрсеткен. Солон одан әрі Крездің ең бақытты адам бола алмайтынын түсіндірді, өйткені тағдырдың өзгеруі адамның өміріндегі бақытын оның өлімінен кейін ғана бағалауға болатынын білдіреді. Кез келген жағдайда, Крездің мақтан тұтқан бақыты, оның ұлының қазасынан және Ктесиасқа сәйкес, Сардис құлағанда әйелінің өзіне қол жұмсауынан кейін жойылды, тіпті перстерден жеңіліске де ұшырады. Бұл әңгіме «Кім бақытты?» деген тақырыпта философиялық ой-пікір алмасу сипатында болады. Бұл тарихи емес, аңыз. Осылайша, Крездің «бақыты» Тихе (Тағдыр) өзгеруінің моральдық мысалы ретінде ұсынылады, бұл тақырып төртінші ғасырдан бастап күшейіп, оның кейінірек пайда болғанын көрсетеді. Кейіннен бұл оқиғаны Аусоний «Жеті дананың маскарады» еңбегінде, Судада («Μᾶλλον ὁ Φρύξ» жазбасында, Эзоп пен Грекияның жеті данасын қосады) және Толстой «Крез және Тағдыр» әңгімесінде қайта айтып, кеңейтті.
Парсымен соғыс және жеңіліс
550 ж.б.д., Креос қарындасының күйеуі, медиялық патша Астиагес, оның немересі, парсы патшасы Ұлы Кирмен құлатты. Жақындағы зерттеулер сондай-ақ, өшірілмеген символ Ú/U₂ екенін көрсетті, бұл мәтіннің Лидияға қарсы жорық туралы айтқанын жоққа шығарып, керісінше, жорық Урартуға қарсы болғанын ұсынады. Ғалым Макс Маллован Ұлы Кирдің Креосты өлтіргеніне ешқандай дәлел жоқ деді, әсіресе, өртте жаққандығы туралы айтылғанды жоққа шығарды және Бакилидтің баяндамасын Креос өзін-өзі өлтіруге тырысып, содан кейін Кирдің оны құтқарып қалғаны деп түсіндірді. Тарихшы Кевин Лелукс Набонид жылнамасы Кирдің Лидияға қарсы жорығын көрсетеді деп санайды, соның салдарынан Креос Кирмен өлім жазасына кесілгенін айтады. Оның пікірінше, Креос туралы және өрт туралы әңгіме гректердің Сардис қаласын парсылар басып алғандағы өрт негізінде ойлап тапқан болуы мүмкін, себебі қаланың көп бөлігі ағаштан салынған. Соңғы мақалада Лидия тіліндегі Qλdãnś сөзінің «патша» және құдайдың атын білдіретіні, ал көне гректерге беймәлім төрт буынды дыбыс тіркесімен /kʷɾʲ'ðãns/ айтылатыны айтылады, бұл грек тіліндегі Κροισος, яғни Креосқа сәйкес келуі мүмкін. Егер бұл сәйкестік дұрыс болса, Креос патша өзін-өзі өртке беріп, кейіннен қасиетті саналғанын көрсететін қызықты тарихи салдар болуы мүмкін.