Фрэнк Хорнби: Ойыншықтардың шебері және кәсіпкерінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Фрэнк Хорнби (15 мамыр 1863 – 21 қыркүйек 1936) – ағылшын ойыншық өнертапқышы, кәсіпкер және саясаткер. Ол ойыншықтарды дамыту мен өндірудегі көреген адам болды, және формальды инженерлік білімі болмаса да, 20 ғасырда инженерлік принциптерге негізделген ең танымал үш ойыншық желісін ойлап табуға және өндіруге жауапты болды: Meccano, Hornby модельдік теміржолдары және Dinky Toys. Ол 1908 жылы британдық Meccano Ltd ойыншық компаниясын құрды және 1916 жылы Meccano Magazine атты ай сайынғы журналды жариялады. Хорнбидің өнертабыстары мен бастамалары оны 1930 жылдары миллионер етті. Ол 1931 жылы Эвертон сайлау округінен консерватор партиясынан парламент депутаты болып сайланды. Хорнбидің мұрасы оның қайтысынан кейін де жалғасуда, бүкіл әлемдегі энтузиастер әлі де Meccano модельдерін құрастырып, оның ойыншықтарын жинап жүр. Хорнбидің туғанына 150 жыл толуы 2013 жылдың 15 мамырында Ливерпуль және Брайтон қалаларында тойланды.

Өмірбаян

1863 жылғы 15 мамырда Ливерпуль, Ланкашир, 77 Копперас-Хилл мекенжайында туған Хорнби, азық-түлік саудагері Джон Освальд Хорнби мен оның әйелі Марта Хорнбидің (құрметті аты Томлинсон) ұлы болды, алайда бұл дата күмәнді. Ол – туу туралы куәлігінде көрсетілген күн, бірақ анасының қолымен отбасылық Киелі кітапқа жазылған деректерде 2 мамыр деп белгіленген. Он алты жасқа келгенде Хорнби мектепті бітіріп, әкесінің бизнесінде кассир болып жұмыс істеуге кірісті. 1887 жылғы 15 қаңтарда ол кеден қызметкерінің қызы, мектеп мұғалімі Клара Уокер Годфройға үйленді. Олардың екі ұлы – Роланд пен Дуглас, және бір қызы – Патрисия болды. 1899 жылы әкесі қайтыс болған соң, оның бизнесі жабылып, Хорнби Ливерпульде ет импорттаумен айналысқан Дэвид Хью Эллиоттың бухгалтері болып жұмыс істеді. Үйінде жаңа идеяларды сынап көргеннен кейін, 1899 жылы Хорнби ұлдары үшін металл парадан қиып жасаған бөліктерден ойыншықтар жасауға кірісті. Ол көпірлердің, жүк көліктерінің және крандардың модельдерін жасады, бірақ олардың бөліктері бір-бірімен алмастырылмайтын еді. Ұлы жетістікке жету үшін Хорнби бөлек, алмастырылатын бөліктер жасап, оларды бұрандалармен бекіту арқылы кез келген модельді бірдей компоненттерден құрастыруға болатынын түсінді. Басты өнертабыс – конструкциялық бөліктердегі тегіс саңылауларды бұрандалармен бекіту үшін ғана емес, сонымен қатар осі мен біліктерге тіреу ретінде де пайдалану мүмкіндігін түсіну болды. Бұл күрделі механизмдерді салыстырмалы түрде оңай жасауға мүмкіндік берді. Ол мыс паралардан қолмен металл жолақтар жасауды бастады. Жолақтардың ені жарты дюйм болатын, ал бұрандалар үшін саңылаулар жарты дюйм аралықта орналасқан еді. Бастапқыда ол бұрандалар мен гайкаларды өзі жасады, бірақ көп ұзамай басқа көз тапты. 1900 жылдың соңына қарай Хорнби өзінің өнімін сатуға лайық деп есептейтін бөліктер жиынтығын жасады. Ақылға сүйеніп, ол 1901 жылдың қаңтарында өзінің өнертабысын "Балалар мен жастарға арналған ойыншық немесе оқу құралдарын жетілдіру" деген атаумен патенттеді, бірақ бұрын жұмыс берушісі Дэвид Эллиоттан шығындарды жабу үшін 5 фунт стерлинг қарыз алуға мәжбүр болды. 1901 жылы Хорнби өнімдерін өндіруге компаниялар іздеуге кірісті, бірақ өнімнің сапасы нашар болды және көп назар аудармады. Отбасын аз жалақымен асырауға мәжбүр болғандықтан, Хорнби өнертабысын насирлеуге көп уақыты болмады. Әйгілі болғандай, оның жұмыс берушісі Хорнбидің жұмысының әлеуетін байқап, оған жұмыс істейтін кеңсесінің жанындағы бос үйлерді ұсынды, осылайша ол өз идеяларын іске асыра берді. Осы қадаммен Эллиот пен Хорнби серіктес болды.

Born on 15 May 1863 at 77 Copperas Hill, Liverpool, Lancashire, Hornby was the son of John Oswald Hornby, a provision merchant and his wife Martha Hornby (née Thomlinson), though this date has been questioned. It is the date on his birth certificate, but the entry in the family bible in his mother's handwriting gives the date as 2 May. At the age of sixteen, Hornby left school and started working as a cashier in his father's business. On 15 January 1887 he married a schoolteacher Clara Walker Godefroy, the daughter of a customs officer and they had two sons, Roland and Douglas, and a daughter, Patricia. When his father died in 1899, his father's business was closed and Hornby became a bookkeeper for David Hugh Elliot who ran a meat importing business in Liverpool. After experimenting with new ideas in his home workshop, Hornby began making toys for his sons in 1899 with pieces he cut from sheet metal. He built models of bridges, trucks and cranes, although the pieces they were made from were not interchangeable. The breakthrough came when Hornby realised that if he could make separate, interchangeable parts that could be bolted together, any model could be built from the same components. The key inventive step was the realisation that regular perforations in the structural pieces could be used, not only to join them together with nuts and bolts, but also to journal – act as a bearing for – axles and shafts. This made the construction of complex mechanisms relatively simple. He started making metal strips by hand from copper sheets. The strips were half an inch wide with holes for bolts spaced at half inch intervals. Initially he made the nuts and bolts himself, but he soon found an alternate source of supply. By the end of 1900 Hornby had built a set of parts he considered worth marketing. On advice, he patented his invention in January 1901 as "Improvements in Toy or Educational Devices for Children and Young People", but not without first having to borrow £5 from his employer, David Elliot, to cover the costs. During 1901 Hornby began looking for companies to manufacture his product, but it was poorly finished and did not attract much attention. Still having to support his family on the small wage he earned, Hornby did not have much time to market his invention. Fortunately, his employer saw potential in what Hornby was doing and offered him some vacant premises next to the office where he worked to pursue his ideas. With this move, Elliot and Hornby became partners.

Механиканы оңайлату

Хорнби енді өзінің құрылыс ойыншығын "Механиканы оңай түсіну" деп атады және Ливерпуль университетінің Инженерлік факультетінің деканы профессор Генри Селби Хеле Шоудың оң бағасын алғаннан кейін, Хорнби өз құрылыс жиынтықтарына қажетті бөлшектерді жеткізу үшін сыртқы өндірушілермен келісімшарттар жасасты. Серіктесінің қаржылық көмегімен "Механиканы оңай түсіну" жиынтықтары 1902 жылы сатылымға шықты. Әрбір жиынтықта 12 модельдің құрастырылуын егжей-тегжейлі сипаттаған нұсқаулықпен бірге 16 түрлі бөлік болды. 1903 жылы 1500 жиынтық сатылды, бірақ ешқандай пайда болған жоқ. Жаңа бөлшектер үнемі қосылып, 1904 жылы француз және ағылшын тілдеріндегі нұсқаулықтары бар қаңыл тиін қораптарға салынған алты жиынтық қолжетімді болды. 1905 жылы екі жаңа жиынтық ұсынылды, ал 1906 жылы алғаш рет кішкентай пайдаға қол жеткізілді. 1907 жылы Хорнбидің бөлшектерді жеткізушілері сұранысты қанағаттандыра алмады. Бұл Хорнбиді Эллиоттағы жұмысынан кетіп, өзінің бөлшектерін өндіруге қолайлы жай табуға итермеледі. Ол Ливерпульдің Rope Walks ауданындағы Dukes Terrace маңында орналасқан Duke Street көшесіндегі шеберхананы үш жылға жалға алды. Хорнби мен Эллиотқа машиналар мен жалақы төлеу үшін берілген қарыздың көмегімен, олар 1907 жылдың маусым айына қарай өз бөлшектерін өндіре бастады.

Мекано

1907 жылы қыркүйекте Хорнби өзінің әйгілі "Meccano" сауда белгісін тіркеді және барлық жаңа жиынтықтарда осы атауды пайдаланды. Ірі зауыт пен жабдыққа инвестиция салу үшін қосымша капитал тарту мақсатында компания құру қажет болды. Осының нәтижесінде 1908 жылдың 30 мамырында Meccano Ltd компаниясы құрылды. Эллиот жаңа компанияға қосылмауға шешім қабылдады, ал Хорнби жалғыз иеленуші болып қалды. Meccano фабрикасы Ливерпульдегі Вест Дерби Роудқа көшірілді, және 1910 жылы танымал "MECCANO" логотипіне тапсырыс берілді. Meccano Ltd-нің 1910 қаржы жылындағы түрілген айналымы £12 000 құрады. Meccano көптеген елдерге экспортталды, ал 1912 жылы Хорнби мен оның ұлы Роланд Парижде Meccano (France) Ltd компаниясын құрып, Meccano өндірісін ұйымдастырды. Берлинде (Германия) кеңсе ашылды, содан кейін Märklin лицензия бойынша Meccano өндіруге кірісті. Хорнби сонымен қатар Märklin-нен сағаттық механизмдерге арналған моторларды импорттауды бастады. Сұранысқа қарай, Ливерпульдің Биннс Роуд көшесінде жаңа фабрика салынды. 1914 жылдың қыркүйегіне қарай Биннс Роуд фабрикасы толық қуатпен жұмыс істеп, 60 жылдан астам компанияның бас кеңсесіне айналды.

Парламент мүшесі және соңғы жылдары

1930 жылдары Хорнби миллионер атанды. Ол Магулл қаласында Quarry Brook атты сарай сатып алды (Магуллдағы алғашқы үйі Station Road көшесіндегі Hollies болған), және күн сайын лимузинмен Биннс Роудқа баратын. 1931 жылы ол саясатқа қатысып, Евертон сайлау округінен консерватор партиясынан депутат болып сайланды. Компанияны басқаруды өзінің директорлары мен қызметкерлеріне тапсырды. Бірақ ол саясатта ұзақ қалмады, 1935 жылғы жалпы сайлауда мандатын тастады. Хорнби 21 қыркүйекте 1936 жылы Ливерпульдің жанындағы Ланкаширде, диабет асқынуынан туған созылмалы жүрек ауруынан көз жұмды. Ол Магуллдегі Сент-Эндрю шіркеуінің аумағына жерленген. Оның үлкен ұлы Роланд Meccano Ltd компаниясының төрағасы болды.

Хорнбидің мұрасы бүгінге дейін сақталып келеді, әлемнің түкпір-түкпіріндегі мыңдаған хоббишілер әлі де Meccano модельдерін құрастырып, Hornby пойыздарын жүргізіп, Dinky Toys ойыншықтарын жинап жүр. Оның туған жері Магуллде оның атымен аталатын The Frank Hornby атты Wetherspoons пабы бар.

150 жылдығы

Фрэнк Хорнбидің туғанына 150 жыл толуы 2013 жылдың 15 мамырына тура келді, және мерекелік шаралар Ұлттық мұражайлар Ливерпуль және Фрэнк Хорнби қайырымдылық қоры, Магулл, сондай-ақ Брайтон ойыншық және модельдер мұражайлары тарапынан ұйымдастырылды. Google да 2013 жылдың 15 мамырында Ұлыбританиядағы бас бетінде Google Doodle арқылы 150 жылдықты атап өтті.