Кіріспе

Батыс Сахарадағы Боджадор мүйісі (رأس بوجادور, транскрипциясы: Rā's Būjādūr; , Bujdur; испан тілінде Cabo Bojador;) – Батыс Сахараның батыс жағалауындағы 26° 07' 37"N, 14° 29' 57"W координаталарында орналасқан (әртүрлі дереккөздер әртүрлі орналасқан жерлерді көрсетеді: бұл аймаққа арналған теңіз саяхаттарының нұсқаулығынан алынған), сондай-ақ 42 651 тұрғыны бар жақын орналасқан ірі қаланың аты. Айналасындағы провинцияның да атауы осы мүйістен (Боджадор провинциясы) шыққан. Мүйістің араб тіліндегі түпнұсқа атауы – Абу Хатар (ابو خطر), яғни "қауіптің әкесі". "Bojador" сөзінің испан тіліндегі айтылуы /boxad̪or/ осыған ұқсас. Теңіз карталарында, БАҚ-та және ғылыми зерттеулерде бұл мүйіс көбінесе португал тіліндегі "Cabo Bojador" деген атаумен, кейде "Буджур мүйісі" деп жазылады. Оны "Дөңгелек мүйіс" деп те атайды деген аңыз бар, бірақ бұл атау стандартты географиялық анықтамаларда кездеспейді. Мүйіс карталарда айқын көрсетілмеген, бірақ Канар аралдарындағы Фуэртевентура аралының оңтүстік-батыс ұшынан 220 км (120 теңіз милі) оңтүстікке қарай іздеуге болады.

Тарихи маңызы

1434 жылы португалдық теңізші Гил Эанес Боджадор мүйісін айналып өтуге болатын жолды ашқанда, бұл Африкаға, кейіннен Үндістанға бағыт алған еуропалық саяхатшылар мен саудагерлер үшін маңызды табыс болды. Эанес 1433 жылы бұрын да тырысып, сәтсіздікке ұшыраған еді, бірақ принц Генрих Навигатордың бұйрығымен қайтадан әрекеттенді. Эанес екінші сапардан кейін сәттілікке жетті. Боджадор мүйісінің мифологиялық маңызы Фернандо Пессоаның 20 ғасырдың басындағы "Mensagem" шығармасында бейнеленген. Осы ұзын поэманың танымал строфаларында Пессоа португалдық саяхаттардың елге келтірген зор шығындары туралы жазды. Боджадор мүйісін айналып өтудің ұлт үшін символдық маңызын көрсете келе, Пессоа былай деп жазды: "Боджадордан артыққа ұмтылған / Азаптан да арылуы керек." ("Кім Боджадордан тысқа шығуды қалайды / Азаптан да арылуы керек.") Олар мұхит Боджадор мүйісінен өтеді деп ойлады, бірақ Генрихтің адамдары одан асып өтті. Мүйістің қауіпті репутациясының себебі карталарда бірден көзге түспейді, себебі ол жағалаудың шағын иілімінің оңтүстік-батыс ұшы ретінде көрінеді, ал екінші ұшы солтүстік-шығысқа қарай он теңіздік миль қашықтықта орналасқан Кабо Фальсо Боджадормен шектеседі. "Теңіз саяхаттарына арналған нұсқаулықта" айтылғандар да аса қорқынышты емес: Дегенмен, аймақтың пилоттық карталарын зерттегенде, Боджадор мүйісінен жағалау бойымен жүзу кезінде желдің өзгеруіне байланысты негізгі алаңдаушылық анықталады. Осы жерде жел жылдың кез келген мезгілінде солтүстік-шығыстан күшті соғады. Жағалау бойымен жарты мильге созылатын ағыммен бірге бұл жағдайлар құрлыққа жақын жүзуге дағдыланған және алда не күтіп тұрғанын білмейтін ортағасырлық теңізшілерді алаңдатады. Соңында, теңізге жағадан алыс жүзіп, жағымды жел табуға болатыны анықталды. Сонымен қатар, осы жерде 1815 жылы тамызда Гибралтардан Кабо-Верде аралдарына бағыт алған капитан Джеймс Райли мен АҚШ бригінің экипажы кеме апатына ұшыраған деп есептеледі. Бұл трагедия Африка жағалауының осы аймағында орналасқан Дин Кингтің "Захарадағы қаңқалар" атты еңбегінде баяндалған. Кинг Батыс Сахараның кез келген жағалау картасының Сахараның қатал жағдайларына байланысты физикалық ерекшеліктерінің үнемі өзгеретінін айтады. Сондай-ақ, Боджадор мүйісін қоршап тұрған судың тереңдігі көз алдағыдай терең емес екені, ал су астындағы құмның түсі "қорқынышты көрініс" тудырады. "Коммерция" кемесінің апатынан бұрын да мүйіс теңізшілер арасында қорқынышты беделге ие болды, өйткені 1790 мен 1806 жылдар аралығында кем дегенде отыз кеме апатқа ұшыраған. Теңізшілердің қорқынышы олардың көргендеріне негізделген, ал сол кездегі теңізшілердің куә болған құбылыстарды бүгінде де көруге болады. Осы жерлерден өтуі тиіс кез келген кеме апаттан сақтану үшін қашықтықты сақтайды. Мұның себебі Боджадор мүйісі мен оның айналасындағы жағалауы су асты рифтері түрінде теңізге еніп, толқындар көрінбейтін шатқалдарға соққаннан кейін, су ашуланып, тіпті тыныш күндері де буға ұқсайтын жоғары көбікті бұлттарға айналады. Мүйістің алдындағы және жағалаудан үш шақырымға дейінгі теңіздің тереңдігі алты футтан аспайды. Бұл жерде балық көп, ал үлкен балықтардың тамақтану кезінде сардиналар үйірлері су бетіне көтеріледі. Бұл кезде теңіз қайнап жатқандай қатты шулап, алыстан қарағанда, балықтардың құйрықтарымен су бетінде шабылып жатқан дыбысы су қайнап жатқандай әсер береді. Шөлден соққан ыстық жел батысқа қарай соғып, температураның жоғарылауына себеп болады, ал шөлдің шаңы құпиялық атмосферасын тудырады. Тіпті темірлі тау жыныстары да компастың инелерін дұрыс бағыттан ауытқытады. 2004 жылға дейін Британ Корольдік Әскери-теңіз флотының "Africa Pilot" басылымында Боджадор мүйісі маңындағы жағалаудың теңіз карталарының "дұрыс емес болуы мүмкін" екені ескертілді.

Экологиялық маңызы

Испанияның Батыс Африканың шөлді жағалауына деген қызығушылығы испан балықшыларының Канар аралдарынан жүргізген балық аулау қызметінің нәтижесі болды. 1500 жылдан бері қазірге дейін испан балықшылары Сахара жағалауында Кабо Боджадор, Дахла және Рас-Нуадибуда орналасқан бірнеше бекіністерде түлкі терісімен сауда жасап, аң аулап, балық аулап және кит аулап келді. Олар Африканың батыс жағалауынан бастап, көбінесе Кабо-Вердеде және Гвинея шығанағындағы Аннобон, Сан-Томе және Принсипи аралдарында 1940 жылға дейін киттер мен кит балаларын аулады. Бұл балық аулау қызметі жануарлар дүниесіне теріс әсер етіп, көптеген түрлердің, әсіресе теңіз сүтқоректілері мен құстардың жоғалуына немесе құрып кету қаупіне ұшырауына себеп болды. Жерорта теңізінің монах тыйырмасының (Monachus monachus) бұрынғы таралған аймағы Африканың Солтүстік-Батыс Атлантика жағалауымен, Жерорта және Қара теңіздердің жағалауларымен, соның ішінде Жерорта теңізіндегі барлық аралдармен, Атлантика мұхитымен және оның аралдарымен – Канар аралдары, Мадейра, Дезертас аралдары, Порто-Санто және Азор аралдарына дейін созылған. Кездейсоқ кездесетін тыйырмаларды Гамбия мен Кабо-Верде аралдарына дейін оңтүстікте, ал Португалия мен Атлантикадағы Францияға дейін солтүстікте кездестіруге болады.

Қазіргі уақытта

Испания 1885 жылы 20° 51' С (Кэп Бланк маңы) мен 26° 8' С (Бохадор маңы) аралығындағы жерге алғашқы талапкер болды. 1887 жылы бұл Канар аралдарынан басқарылатын протекторатқа айналуы тиіс еді. Кейін Франция Батыс Сахараға да талап қойды. 1900 жылы Франция мен Испания арасындағы бірлескен конвенциямен шекара белгіленді, оған сәйкес аймақ Испания Сахарасы мен Францияның Батыс Африкасы арасында бөлінді. Испания 1884 жылы Бохадор мүйісінен оңтүстіске қарай, Кап-Бланктан солтүстікке қарай 200 км-ге дейінгі жағалау аймағына протекторат құруға талап етті. 1975 жылы Мадрид келісімдерінен кейін Испания аймақтан бас тартқанда, Марокко оны бақылауға алуға тырысты, бұл Марокко мен Полисарио фронты арасындағы қақтығыстарға әкелді. Полисарио фронты 1976 жылдың ақпанында Сахрави Араб Демократиялық Республикасын жариялады. 2016 жылдың қаңтарында Канар аралдарындағы Терроризм құрбандарының қауымдастығы (ACAVITE) Полисарио фронтына "адамзатқа қарсы қылмыстар" жасағаны үшін сотқа жүгіну ниетін білдірді. Алжирдің Тиндуф аймағында Бохадор Дайрасы – Бохадор мүйісінің атымен аталатын сахрави босқындарының лагері орналасқан. 2015 жылдың желтоқсанында Бохадор мүйісінен 147 километр қашықтықта 11 мерт болған мигранттың денесі табылды. Сол айдың басында испан жағалау күзеті Гран-Канария жағалауынан 47 африкалық мигрантты құтқарып алды.