Кіріспе

Австралиялық саясаткер Дональд Лесли Чипп, АО (21 тамыз 1925 – 28 тамыз 2006) – австралиялық саясаткер, Австралиялық демократтар партиясының алғашқы төрағасы, ол 1977 жылдан 1986 жылға дейін партияны басқарды. Ол саяси мансабын Либералдық партия мүшесі ретінде бастады, 1960 жылы Өкілдер палатасына сайланып, барлығы алты жыл үкімет министрі қызметін атқарды. Чипп 1977 жылы либералдардан шығып, жақын арада жаңа партияны – демократтарды басқаруға көндірілді, ол 1980 жылы танымал мәлімдемесінде «жалақтарды адал ұстаймыз» деді. 1977 жылдың 10 желтоқсанында Сенатқа сайланды және төрт федералды сайлауда партияны жетектеді. 1983 жылдан бастап Сенаттағы билік тепе-теңдігін жалғыз ұстады.

Ерте өмір

Дон Чипп Мельбурнда дүниеге келді және Норткотт бастауыш мектебінде, Норткотт орта мектебінде және Мельбурн университетінде білім алды, онда коммерция мамандығы бойынша диплом алды. Австралиялық регбиден кейін Гейдельберг клубында ойнағаннан соң, ол Виктория футбол лигасының «Фитцрой» клубында қысқа ғана уақыт ойнады (1947 жылы үш ойын өткізіп, бір гол соқты). Ол сондай-ақ VFA лигасында «Прахран» клубы үшін ойнады және 1951 жылғы чемпиондық команданың құрамында болды. Көшбасшы спринтер ретінде, ол 1953 жылғы Стауэлл Гитс жүгірісінде аз айырмамен жеңіліске ұшырады. 1969 жылғы сайлаудан кейін Гортон Чиппті Кеден және акциз министрі етіп тағайындады. Осы лауазымда ол баспа материалдарына цензураны көбінесе жойып, Генри Миллердің «Рак тропигі» сияқты көптеген романға тыйым салуды алып тастап, сондай-ақ «Плейбой» журналын сатуға рұқсат беріп, ұлттық назар аударды. Ол 1970 жылы фильмдерге R сертификатын енгізуді де қадағалады, бұл бұрын тыйым салынған фильмдерді қайта бағалауға және ересектерге көрсетуге мүмкіндік берді. Бұл әрекеттері оны кеңінен танымал етті, бірақ консервативті Либералдық партияның әріптестері оны Снедден мен Эндрю Пикокпен бірге «кіші либерал» деп санады. 1972 жылғы сайлауда Либералдық партияның Лейборист партиясының Гоуг Уитлэмге жеңілуінен кейін Чипп Әлеуметтік қамсыздандыру министрінің көлеңкелік өкілі болды. Ол 1972 жылғы жеңілістен кейін партия басшысы болған, бірақ 1974 жылғы сайлауда Уитлэмге қарсы жеңілген Снедденді жақтап сөйледі. 1975 жылдың наурыз айында Малкольм Фрейзер Снедденді партия басшысы лауазымынан шеттетуімен Чипп өзінің лауазымын сақтап қалды, бірақ екеуінің жақсы қарым-қатынаста болмағаны құпия емес еді. Фрейзер 1975 жылдың 11 қарашасында Гоуг Уитлэмді қызметтен босатудан кейін премьер-министр болып тағайындалғанда, ол Чиппке өзінің уақытша үкіметінде үш министрлік портфельді берді: Әлеуметтік қамсыздандыру, Денсаулық сақтау және Репатриация және өтемақы. Алайда, Фрейзер келесі айда сайлауда жеңіске жеткенде, Чипп үкімет құрамына енбеді.

Либералды партиядан кетуі

Чипп өзінің «Үшінші адам» атты кітабында өзін Либералдық партияның ішінде қаралау үшін жүргізілген «құпия науқанның» әсерін қарастырды. Бұл 1977 жылдың 8 наурызында Сидней қаласындағы «Демократия үшін азаматтар» жиынында Фрэнк Харди, Патрик Уайт, Дональд Хорн және Фейт Бандлер сияқты басқа да даулы спикерлермен бірге сөз сөйлеген кезде айқын болды. Ол: «Либералдар партия мүшесінің «сол адамдармен» бірге болуына төзбейді» деп жазады. Чипп: «Сол кезде мен мұндай партияда қалуға болмайтынына көз жеткіздім. Менің әріптестерім маған тағып жатқан «бунтар» таңбасын ұнатпадым» деп қорытындылады. Оның Елизавета II-нің Парламент үйіндегі қабылдауына қатыспауы оның бунтар бейнесін одан әрі күшейтті. Ол бұрыннан жарияланған сөз сөйлеу міндеттемесін орындауды жөн көрді. 5000 адам қатысқан жиында «мен Сэр Джон Керрдің 1975 жылдың 11 қарашасындағы әрекеттен басқа амалы болмағанын айтқанда, жағдай бақылаудан шығып кетті. Дональд Хорн: «Бұл адам тыңдауға лайық, ол осы жерде сөйлеу арқылы өзінің саяси мансабын тәуекелге тігеді» деп тәртіп сақтауға шақырды. Ол 1977 жылдың 9 мамырында Мельбурн қаласындағы 3000 адамдық аудиториядан құлшынас қол шапалақтарды алғанға дейін бірнеше басшылық ұсыныстан қатаң бас тартты. Жиынға бұрынғы премьер-министр Джон Гортон қатысты, ал Оңтүстік Австралияның губернаторы сэр Марк Олифант төрағалық етті. Сөз сөйлегендердің қатарында Робин Миллхаус, Чарльз Бирч және Джон Сиддонс болды. Чипп: «Мен өзіме сенімді болдым, және бұл жақсы сезім болды» деп түйіндеді. 1977 жылғы желтоқсан сайлауында Чипп Австралия Сенатына Демократтар партиясынан кандидат ретінде сайланды, оның бір әріптесі (Жаңа Оңтүстік Уэльс штатынан Колин Мейсон) де сайланды. Демократтар партиясының жетекшісі ретінде Чипп экологиялық және әлеуметтік әділдік мәселелерінде белсенділік танытты, соның ішінде Франклин бөгеті жобасын тоқтатуға маңызды үлес қосты. 1980 жылғы сайлауда Демократтар тағы үш сенаторды жеңіп алып, жалпы саны беске жетті. Олар 2004 жылғы сайлауда сәттілікке жетпегенге дейін көптеген уақыт бойы сақталған, билік тепе-теңдігін ұстады. Олардың үкіметтік заңнаманы қабылдамау немесе өзгертуге теориялық мүмкіндігі сирек қолданылды, себебі бұл басқа үкіметтік емес сенаторлардың қолдауына байланысты болды. Дегенмен, бұл сенаттан тыс жердегі сенат комитеттерімен тиімді қарым-қатынас жасауға және жариялылықты қамтамасыз етуге пайдалы құрал болды.

Кейінгі өмірі

Чипп 1986 жылы 18 тамызда Сенаттан отставкаға кетті, оның орнын Жанин Хейнс басқарды, ал сенатор ретінде Джанет Пауэлл тағайындалды. 1988 жылдан 1990 жылға дейін Чипп Мельбурн радиостанциясы 3AK-да тұрақты түрде тікелей эфирде сұрақ-жауап бағдарламасын жүргізді. 2001 жылы Мельбурн қаласының әкімі болып сайлануға кандидат болды, бірақ сәтті болмады. Өмірінің соңғы жылдары Паркинсон ауруына шалдықты, дегенмен, көптеген қоғамдық шараларға қатысты, әсіресе Эндрю Дентонмен бірге ABC телеарнасының «Enough Rope» ток-шоуында. Сондай-ақ, ол 2006 жылдың мамыр айында Мельбурнда Демократтардың ұлттық конференциясын ашып, сөз сөйледі. Чипп 2006 жылдың тамызында Мельбурн қаласындағы Эпворт ауруханасында пневмониядан қайтыс болды. Оған арналып 2006 жылдың 2 қыркүйегінде мемлекеттік жерлеу рәсімі өтті. Оның құрметіне Виктория штаты мен Австралия астанасы аумағындағы Австралия тулары күні бойы жартылай төмен түсірілді.

Жеке өмір

Чипп екі рет үйленген. 1951 жылғы 27 қазанда Моника Лалорға үйленді. Оның қолдауымен Чипп 1955 жылдан 1961 жылға дейін Кью қалалық кеңесіне сайланды және сол кезде Либералдық партияның белсенді мүшесі болуға ынталандырылды. Олардың төрт баласы болды. Чипп пен Лалор 1979 жылы ажырасып, сол жылы Идун Уэлцке үйленді. Олардың екі баласы болды. Оның үлкен ұлы Грег Чипп заңсыз есірткілерге қатысты заңнаманы реформалауға бағытталған «Аустралия есірткі заңдарын реформалау» саяси партиясын құрды және 2013 және 2016 жылғы федералды сайлауларға қатысты. Дон Чипптің кіші қызы Лора Чипп 2017 жылы Виктория штатының Норткотт сайлау округінде Reason Party (бұрынғы Австралиялық сексуалдық партия) партиясынан сайлауға түсті.