Кіріспе

Гватемаладағы кратерлік көл Атитлан (lang es, atiˈtlan) – Гватемаланың Сиерра-Мадре тауларындағы көл. Көл Гватемаланың оңтүстік-батысындағы Солола департаментінде орналасқан. Ол Орталық Америкадағы ең терең көл ретінде танымал.

Атауы

Атитлан "сулардың арасында" деген мағынаны білдіреді. Науатль тілінде "atl" сөзі суды, ал "titlan" сөзі арасында дегенді білдіреді. "atl" сөзінің соңындағы "tl" әрпі (ол грамматикалық жұрнақ болғандықтан) түсіріліп, екі сөз бірігіп "Атитлан" сөзін құрайды.

География

Көлдің ең терең жері шамамен болып табылады. Оның бетінің ауданы құрайды. Алдос Хаксли өзінің 1934 жылғы "Мехико шығанағының арғы жағында" атты саяхат кітабында былай деп жазған: "Комо көлі, менің ойымша, рұхсат етілген көркемдіктің шегіне тиеді, бірақ Атитлан – бұл бірнеше алып жанартаулармен әшекейленген Комо. Бұл шынымен де артық". Сан-Маркос аймағында көлге тікелей жанасқан аса биік жартастар бар және соңғы жылдары жартастан суға секірумен әйгілі болды.

Ауыл шаруашылығы

Бұл аймақта кең кофе және авокадо бақтары мен әртүрлі шаруашылық дақылдары өседі, олардың ішінде ең маңыздысы – жүгері мен пияз. Маңызды ауыл шаруашылығы дақылдары: жүгері, пияз, бұршақ, қабақ, помидор, қияр, сарымсақ, чиле-верде, шүйіншөп және питахая жемісі. Көлдің өзі негізінен жергілікті халық үшін маңызды тағамдық көз болып табылады.

Геологиялық тарих

Бұл аймақтағы алғашқы жанартаулық белсенділік шамамен 11 миллион жыл бұрын болды, содан бері аймақта төрт бөлек жанартаулық өсім мен кальдералардың құлдырауы болды, олардың ең соңғысы шамамен 1,8 миллион жыл бұрын басталып, қазіргі кальдераның қалыптасуымен аяқталды. Көл қазір кальдераның үлкен бөлігін толтырады, тереңдігіне дейін. Кальдераны құрайтын жарылыс Лос-Чокойос жарылысы деп аталады және ол тефраның үлкен көлемін шығарды. Зор жарылыс күлін шамамен аумаққа таратып, Флоридадан Эквадорға дейін анықталды және Тынық мұхиты мен Атлантика мұхитындағы стратиграфиялық маркер ретінде қолданылуы мүмкін (теңіз шөгінділерінде Y 8 күлі деп белгілі). Шокойо – бұл жұмсақ күл қабатында жиі ұялайтын құстың бір түрі. Лос-Чокойос аяқталғаннан бері, жанартаулық белсенділік жалғасып, кальдерада үш вулкан пайда болды. Атитлан жанартауы кальдераның оңтүстік жиегінде, ал Сан-Педро және Толиман жанартаулары кальдераның ішінде орналасқан. Сан-Педро – бұл үштің ең ескісі және шамамен 40 000 жыл бұрын жарылуын тоқтатқан сияқты. Толиман Сан-Педро тоқтағаннан кейін өсе бастады және тарихи уақытта жарылмаса да, белсенді болып қалуы мүмкін. Атитлан соңғы 10 000 жылда дамыды және белсенді болып қалады, оның соңғы жарылысы 1853 жылы болды. 1976 жылдың 4 ақпанында Гватемалада өте күшті жер сілкінісі (магнитудасы 7,5) болды, нәтижесінде 26 000-нан астам адам қаза тапты. Жер сілкінісі көл төсегін жарып, көлдегі судың жер астына ағып кетуіне себеп болды, бір ай ішінде су деңгейінің төмендеуіне әкелді.

Экологиялық тарихы

1955 жылы Атитлан көлінің айналасындағы аумақ ұлттық саябаққа айналды. Көл әлемге көп танылмаған еді, ал Гватемала туризмді арттыру және жергілікті экономиканы дамыту жолдарын іздестіріп жатқан. Pan American World Airways компаниясы балық аулаушылар бағалайтын балықты көлге қоныстандыруды ұсынды. Осының нәтижесінде 1958 жылы көлге жергілікті емес, экзотикалық түр – қара бас балығы әкелінді. Бас балығы жаңа ортаға тез бейімделіп, көлдегі түрлер құрамында радикалды өзгерістерге әкелді. Бұл жыртқыш балық көлдегі балықтардың үштен екісінің жоғалуына себеп болды және Атитлан көлі маңында ғана тіршілік ететін сирек құс – Атитлан гребесінің жойылуына ықпал етті. Климаттың ерекше ерекшелігі – қақчикел тілінен шыққан "күнәні әкеткен жел" деген мағынаны білдіретін Xocomil деп аталатын жел. Бұл жел көлде таңертең және түстен кейін жиі соғады; ол Тынық мұхитынан келетін жылы желдің солтүстіктен соққан суық желмен кездесуінен туындайды делінеді. Желдің салдарынан судың күшті қозғалысы пайда болып, қайықтарды құлатуға жеткілікті. 2015 жылдың тамызында Атитлан көлінде Microcystis cyanobacteria деп аталатын балдырдың қалың гүлденуі қайта орын алды; алғашқы ірі жағдай 2009 жылы тіркелген. Көлді сақтау үшін шаралар қабылданбауына бюрократиялық кедергілер кінәлі деп айтылуда. Егер қазіргі іс-әрекеттер тоқтатылмай жалғаса берсе, көлдің заластануы оны адамдарға қолдануға жарамсыз етеді.

Мәдениет

Көлдің айналасында әлі күнге дейін майя мәдениеті кең таралған және дәстүрлі киім киетін көптеген ауылдар бар. Атитлан көлінің майя халқы негізінен цутухиль және какчикель тайпаларынан тұрады. Испанияның Американы жаулап алу кезінде какчикельдер бастапқыда басқыншылармен одақтасып, өзара жау болған цутухиль және киче майя тайпаларын жеңді, бірақ испандықтарға салық төлеуден бас тартқандары үшін өздері жаулап алынып, бағындырылды. Сантьяго Атитлан көл жағалауындағы ең ірі қауымдастық болып табылады және ол Максимонға жасалған құлшынығымен танымал, ол дәстүрлі майя құдайларының, католик қасиеттілерінің және конкистадор жырларының бірігуінен пайда болған сән. Максимонның институционалды бейнесі жергілікті діни бауырластықтың бақылауында болады және жыл бойы оның мүшелерінің әртүрлі үйлерінде орналасады, ал Семана Санта кезінде үлкен шеруде ең салтанатты түрде жылжытылады. Гватемалада Сан-Симон культінің Зунилдегідей ұқсас культтердің бірнешесі бар. Көл жағалауындағы көптеген қауымдастықтарда майя мәдениеті басым болғанымен, Панайачель жылдар бойы гватемалалық және шетелдік туристермен толып кетті. 1960 жылдары ол көптеген хиппилерді тартты, азаматтық соғыс көптеген шетелдіктердің кетуіне себеп болды, бірақ 1996 жылы соғыс аяқталғаннан кейін келушілер саны қайтадан өсті және қала экономикасы бүгінде туризмге толығымен тәуелді. Көл маңында бірнеше майя археологиялық орындары табылды. Самбаж қазіргі көл деңгейінен шамамен 55 фут төмен орналасқан, ол кемінде алғанда классикалық кезеңге дейін сонау заманнан бар болған сияқты. Көптеген ғимараттар тобының қалдықтары бар, соның ішінде қаланың орталық бөлігі болған деп есептелетін үлкен ғимараттардың бір тобы да бар. Көлді айналып өтетін жол жоқ. Ауылдарға қайықпен немесе таулардан келетін жолдармен жетуге болады, бұл жолдар жағалау бойында қысқа ғана бөліктерге созылуы мүмкін. Хайбалитоға тек қайықпен ғана жетуге болады. Санта-Катарина Палопо және Сан-Антонио Палопо Панайачельге автомобиль жолы арқылы қосылған. Басты орындар батыста Санта-Клара-Ла-Лагуна, Сан-Хуан-Ла-Лагуна және Сан-Педро-Ла-Лагуна; оңтүстікте Сантьяго-Атитлан; оңтүстік-шығыста Серро-де-Оро; және шығыста Сан-Лукас-Толиман. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Самабаж деп аталатын діни орын Атитлан көліндегі шамамен ұзындығы бар аралда орналасқан. Бұл орын киче майя халқының Пополь Вужбен байланысы үшін ерекше құрметке ие болды.

Гватемалалық азаматтық соғыс

Гватемалалық Азаматтық соғыс кезінде (1960–1996) көлде көптеген қасіретті адам құқықтары бұзылған, себебі үкімет «жерді өртеп тастау» саясатын ұстанды. Үкіметке қарсы күрескен партизандарды жергілікті халықтың барлығы қолдайды деп есептелді, сондықтан олар қатыгез жазалаулардың нысаны болды. Осы кезеңде халықаралық жаңалықтарға екі оқиға енді. Бірі – 1981 жылы Оклахомадан келген миссионер Стэнли Ротер Сантьяго Атитлан шіркеуінде қанымен сұйылды. 1990 жылы қала сыртындағы әскерлік базаға спонтанды наразылық акциясы оқ атумен аяқталып, 11 қарусыз азамат қаза тапты. Халықаралық қысым Гватемала үкіметін базаны жабуға және Сантьяго Атитланды «әскери базасыз аймақ» деп жариялауға мәжбүр етті. Осы трагедия құрбандарын еске алуға арналған ескерткіш 2005 жылғы тау жынысы құлауы кезінде зақымдалды.

Құрғын

2005 жылдың қазан айының басында Гватемалада, әсіресе Атитлан көлі маңында, "Стен" дауылынан соққан нөсерлі жаңбырлар кең ауқымда зардаптар келтірді. Көл жағасындағы Панабай ауылын үлкен көшкін қамтып, 1400-ге дейін адам қаза болып, 5000 адам үйсіз қалды, ал көптеген денелер тонналап жердің астында қалды. Осы оқиғадан кейін Сантьяго Атитлан қаласының әкімі Диего Эскина Мендоса осы ауылды жаппай жерлеу орны деп жариялады: "Құлдыраудың астында қалғандар ешқашан ізделіп табылмайды. Олар бес метрлік лайдың астында мәңгілікке көміледі. Панабай енді зират". "Стен" дауылынан кейін төрт жарым жыл өткен соң, "Агата" тропикалық дауылы одан да көп жаңбыр жауырып, аймаққа үлкен зиян келтірді, нәтижесінде Сан-Лукас-Толиман мен Сан-Антонио-Палопо арасында ондаған адам қаза тапты. Содан бері жолдар қайта ашылып, аймаққа саяхат қалыпқа келді.