Бричень: Тарихы мен тағдыры

Кіріспе

Дондушени ауданындағы коммуна, Дрокия ауданындағы қала, Молдова. Бричени – Молдованың солтүстігіндегі қала. Ол Бричени ауданының орталығы болып табылады.

Этимология

Қала сондай-ақ: Берчан, Бричени, Бричени Тарг, Бричени Сат, Бричан, Бричaни, Брицтиени деп аталған. Қаланың шамамен шығысына қарай орналасқан ауыл да Бричени деп белгілі. Ол 48° 22´ солтүстік ендікте және 27° 42´ шығыс бойлықта орналасқан, бұл қаланы Чишінәудің солтүстік-батысына жақын орналастырады.

Яһуди қауымы

1817 жылы қалада (сол кезде жәрмеңке) 137 еврей отбасы болды. Тағы 47 отбасы ауылдың өртенуі салдарынан қирағаннан кейін бұрын кетіп қалған еді. 1847 жылы еврей мектебі ашылды. 1850 жылы Бричени Бессарабиядағы ең ірі еврей қауымдастықтарының біріне ие болды. 1885 жылы еврей ауруханасы құрылды. 1897 жылы Бричениде 7 184 еврей тұрды (жалпы халықтың 96,5 пайызы). 1898 жылы қаладағы 8 094 тұрғынның 7 303-і еврейлер болды. Олардың көпшілігі жыл сайын 25 000-ға жуық жүн пальто мен шапан шығарып, экспорттады. 25 отбасы бау-бақша шаруашылығымен және темекі өсірумен айналысты. Шамамен 700 еврей күндізгі жұмысшы болып жұмыс істеді, олар күніне 10–30 копек табыс тапты. 1924 жылы 125 еврей 64 км² жерге (шамамен 1600 акр) егін шаруашылығымен айналысты, оның көп бөлігі (5 км²) жалға алынған. 1930 жылы 5354 еврей (жалпы халықтың 95,2 пайызы) тұрды. Еврей Тарбут мектебі болды. 1940 жылы еврей халқының саны шамамен 10 000-ға жетті. 1940 жылғы маусымда Бричени, Бессарабияның қалған бөлігімен бірге КСРО тарапынан басып алынды. Еврейлерге тиесілі мүліктер мен қоғамдық ғимараттардың көп бөлігі тәркіленді. Тек бір ғибадатхана ғана сақталды, себебі кеңес үкіметі оны астық сақтау үшін пайдалануға шешім қабылдады. Шамамен 80 еврей, көбінесе қауымдық көшбасшылар, Сібірге жер аударылды. 1941 жылғы 8 шілдеде неміс және румын әскерлері қаладан өтіп, көптеген еврейлерді өлтірді. Липчани (сол кезде Липчани Тәргі) және Сокиряни (сол кезде Сикурень Тәргі) қалаларынан еврейлер Бричениге әкелінді. 1941 жылғы 28 шілдеде барлық еврейлер Днестр өзенінен (Бессарабиядан тысқары) қуылды, ал жолда бірнешеуі атып тасталды. Могилев-Подольскийге жеткенде немістер қарттарды «таңдап», жастарды оларға қабір қазуға мәжбүр етті. Могилев-Подольскийден қалғандары Отачиге, содан кейін Сикурень-Тәргіге қайтарылды. Жолда жүздеген адам қаза тапты. Олар бір ай бойы сол жердегі геттода тұрды, бірақ 1941 жылдың соңында Транснистрияға қайта жер аударылды. Барлық жас еврейлер Сорока маңындағы орманда өлтірілді. 1945 жылдан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Бричениге шамамен 1000 еврей қайтып келді. Бриченидегі еврей зиратында 3250-ге жуық қабір тасы бар, бірақ олар өте өсіп кеткен және көптегендері оқылмайды. Ол қаланың шығыс жағында, Очницаға қарайтын R11 тас жолының сол жағында орналасқан.

1817 The town (then a fair) had 137 Jewish families. Another 47 had previously left when the village was partly destroyed by fire. 1847 Jewish school opened. 1850 Briceni had one of the largest Jewish communities in Bessarabia. 1885 Jewish hospital founded. 1897 There were 7,184 Jews in Bricheni (96.5% of the total population) 1898 The town had 7,303 Jews out of a total population of 8,094. There were 972 Jewish artisans, most of whom were furriers who produced and exported up to 25,000 fur overcoats and caps per year. 25 families were dedicated to gardening and to producing tobacco. About 700 Jews were day laborers, earning 10–30 kopeck per day. 1924 125 Jews were occupied in agriculture on 64 km2 (approx. 1,600 acres) of land, most of it (5 km2) held on lease. 1930 5354 Jews (95.2% of the total population). There was a Hebrew Tarbut school. 1940 Jewish population grew to about 10,000. June, 1940 Briceni, along with the rest of Bessarabia was occupied by the USSR. Most Jewish property and community buildings were confiscated. The only synagogue was saved because the Soviets decided to use it as a granary. About 80 Jews, mostly community leaders, were exiled to Siberia. July 8, 1941 German & Romanian troops passed through the town, murdering many Jews. Jews from the neighboring towns of Lipcani (then Lipcani Târg) and Sokyriany (then Secureni Târg) were brought to Briceni. July 28, 1941 All Jews were dispatched across the river Dniester (outside Bessarabia) and several were shot en route. When they arrived in Mohyliv Podilskyi, the Germans "selected" the old people and forced the younger ones to dig graves for them. From Mohyliv Podilskyi the rest were turned back to Otaci and then on to Secureni Târg. Hundreds died en route. For a month they stayed in the ghetto there, only to be deported again to Transnistria in late 1941. All the young Jews were murdered in a forest near Soroca. After 1945 Only about 1,000 Jews returned to Briceni at the end of the World War II. The Jewish cemetery of Briceni contains some 3,250 remaining tombstones though it is heavily overgrown and many are illegible. It is located in the eastern vicinities of the town, left of the road R11 leading to Ocnița.

Тарих

2022 жылдың 5 желтоқсанында Украинаға қарсы ресейлік бомбалау наурызы барысында, 2022 жылғы Украинаға Ресейдің басып кіруі кезінде, бір зымыран Молдова шекарасы ішінде, Бричени қаласының жанындағы жеміс бағына құлады. 2023 жылдың 16 ақпанында тағы бір зымыран Ларга ауылына түсті. Осы оқиғаның нәтижесінде Бричени тұрғындары үрей сезімдерін білдірді.