Кіріспе

Мұз сырғанау және спортпен айналысу орындары

Мұз айдыны (немесе мұз сырғанау айдыны) – мұздалған су және/немесе адамдар мұз сырғанау немесе қысқы спорт түрлерімен айналыса алатын жасанды мұз жамылғысы. Мұз айдындары көрмелер, жарыстар және мұз шоулары үшін де пайдаланылады. 1800 жылдары мұз сырғанаудың өсуі және танымалдылығының артуы әлемнің көптеген аймақтарында мұз айдындарын мақсатты түрде салуға ықпал етті. "Ринк" сөзі шотланд тілінен шыққан, "бағыт" немесе "жол" деген мағынаны білдіреді және бұл сөз керлинг спортында қолданылатын мұз бетін сипаттау үшін пайдаланылған, бірақ қысқы командалық спорт түрі – хоккей қалыптасқаннан кейін де қолданылып келеді. Бүгінде екі түрлі мұз айдыны кеңінен қолданылады: табиғи мұз айдындары, мұнда мұз қоршаған ортаның суық температурасының әсерінен пайда болады, және жасанды мұз айдындары (немесе механикалық түрде тоңдырылатындар), мұнда салқындатқыш судың астындағы бетінде суық температура тудырады, нәтижесінде су мұзданады. Сонымен қатар, коньки тебуге арналған пластиктен жасалған синтетикалық мұз айдындары да бар. Демалыстық мұз сырғанаудан басқа, оның басқа да қолданыс түрлері: хоккей, шлейфтік хоккей ("Пара-хоккей" немесе "слейфтік хоккей"), губкалы хоккей, банди, ринк-банди, рингбол, брумбол (ішкі және сыртқы нұсқалары), мәскеулік брумбол, жылдам сырғанау, көркем сырғанау, мұз үстіндегі спорт, керлинг және кроки-керл. Дегенмен, мәскеулік брумбол әдетте сумен толтырылып, мұздатылған асфальт теннис кортында ойналады. Брумбол, керлинг, мұз үстіндегі спорт, губкалы хоккей, мәскеулік брумбол және кроки-керл ойынында ешқандай конькилер қолданылмайды. Техникалық тұрғыдан мұз айдыны болмаса да, жылдам сырғанау спортында және демалыстық сырғанауда қолданылатын мұз жолдары мен бағыттары кейде "мұз айдыны" деп аталады.

Этимология

Шотландия тілінен алынған, "трасса" немесе "жол" деген мағынаны білдіретін "ринк" сөзі керлинг ойналатын жердің атауы ретінде пайдаланылған. Керлинг мұз үстінде ойнатылатындықтан, бұл атау басқа спорт түрлері үшін және мұзды алаңдар құру үшін қалыптасқан.

Лондон, Англия

Жасанды мұз айдындарын салуға жасалған алғашқы әрекеттер 1841–1844 жылдардағы «мұз айдыны қызуы» кезінде жасалды. Табиғи мұзды сақтау технологиясы болмағандықтан, бұл алғашқы айдындар шошқа майы мен түрлі тұздар қоспасынан жасалған алмастырғышты пайдаланды. 1844 жылғы 8 мамырдағы «Элиаким Литтеллдің Өмірлік жасы» журналында жарияланған «Глациарий» атты мақаласында былай делінген: «Бұл мекеме Графтон көшесінің шығыс жағына, Тоттенхэм Корт Роудқа көшіріліп, дүйсенбі күні түстен кейін ашылды. Жасанды мұз алаңы конькимен сырғанаудың әдемі және еркектік ойын-сауығымен айналысуға ниеттілер үшін өте қолайлы». 1844 жылға қарай бұл орындар сәннен шығып, клиенттер «иіссіз» мұз алмастырғышынан шаршады. Табиғи мұзды коньки тебу алаңында пайдалануға мүмкіндік беретін мұздатқыш технология тек отыз жылдан кейін дамыды. Әлемдегі алғашқы механикалық мұздатылған мұз айдыны – британдық ветеринар және ойлап табушы Джон Гэмджинің 1876 жылғы 7 қаңтарда Лондонның Челси қаласындағы Кінгс Роудтан алыс емес шағын ғимараттағы шатырда ашқан «Глациарий» мұз айдыны болды. Арена бетоннан, жерден, сиыр шашы мен ағаш тақтайлардан тұрды. Олардың үстіне глицерин, эфир, азот пероксиді және су қосылған сопақ мыс құбырлар орналастырылды. Құбырлар сумен жабылып, ерітінді су арқылы сорғыланып, су мұзға айналдырылды. Гэмджи Австралия мен Жаңа Зеландиядан импортталатын етті мұздату әдісін әзірлеу кезінде бұл процесті тапты және оны 1870 жылы патенттеді.

Германия

Германияда алғашқы мұз айдыны 1882 жылы Франкфуртта патенттік көрме барысында ашылды. Ол екі ай бойы жұмыс істеді; суыту жүйесін Яре Линде жасаған, және бұл аммиакты тоңазытқыш ретінде пайдаланған алғашқы мұз айдыны болды. Он жыл өткен соң, сол жерге үлкен мұз айдыны орнатылды.

Ертедегі жабық мұз айдындары

Мұз үстінде сырғанау 1800 жылдардың ортасында бірнеше американ қалаларында танымал ойын-сауыққа айналып, мұз айдындарын салуға себеп болды. АҚШ-та механикалық түрде тоңдырылған мұздан жасалған екі жабық мұз айдыны 1894 жылы ашылды: Балтимор, Мэрилендтегі Солтүстік Авеню мұз сарайы және Нью-Йорктегі Мұз сарайы. St. Nicholas Rink (St. Nicholas Arena) – Нью-Йорк қаласында 1896 жылдан 1980 жылдары бұзылғанға дейін болған жабық мұз айдыны. Бұл Солтүстік Америкадағы механикалық тоңдырылған мұздан жасалған алғашқы американдық жабық мұз айдындарының бірі болды және коньки тебушілерге ұзақ сырғанау маусымын ұсынуға мүмкіндік берді. Мұз айдыны ойын-сауық үшін, мұз хокеі мен коньки тебу үшін пайдаланылды және АҚШ-та мұз хокеі мен бокс спортын дамытуға үлкен үлес қосты.

Қолданыстағы ең көне жабық жасанды мұз айдыны

Америка Құрама Штаттарында қазірге дейін пайдаланылып келе жатқан ең көне жабық жасанды мұз айдыны – Бостон, Массачусетс штатының Мэтьюс Аренасы (бұрынғы Бостон Аренасы), ол 1909-1910 жылдар аралығында салынған. Арена Солтүстік-Шығыс университетінің кампусында орналасқан. Бұл американдық мұз айдыны Ұлттық хоккей лигасының (НХЛ) «Бостон Бруинс» командасының алғашқы үйі. «Бруинс» – НХЛ-дің алғашқы алты командасының құрамында әлі де сақталған жалғыз команда, олардың бастапқы аренасы бүгінгі күнге дейін бар.

Қазіргі заманғы

Гид Джон Роуз Миннесота Овалы – Миннесота штатының Роузвилл қаласында орналасқан ашық мұз айдыны. Оның шеңбері овал пішіндес жылдам коньки тебу трассасы ретінде пайдаланылады. Құрылысы 1993 жылдың маусым және желтоқсан айлары аралығында жүргізілді. Бұл Солтүстік Америкадағы ресми өлшемдегі жалғыз банди алаңы және АҚШ Банди және оның ұлттық банди командаларының үйі. Гид Джон Роуз Миннесота Овалы үшін жоспарланған 3,9 миллион долларлық жаңарту жобасы 2022 жылдың 18 қарашасында, мұз айдынының 29-шы маусымының ашылуына дейін аяқталуға тиіс еді. Овалдың ұзындығы 400 метр, ені 200 метр, бұл Солтүстік Америкадағы ең үлкен жасанды ашық ауадағы суытылатын мұз алаңы. Бұл әлемдік деңгейдегі спорттық кешен, ол негізінен коньки тебу, хоккей, жылдам коньки тебу және банди сияқты мұз спортына қолданылады. Овал жыл бойы бірнеше ұлттық және халықаралық жарыстарды қабылдайды, оның ішінде бандиден АҚШ кубогы.

Канада

Канададағы алғашқы электрленген ғимарат 1862 жылы Монреаль, Квебек, Канадада ашылған Виктория коньки тебу айдыны болды. Айна табиғи мұздан жасалған. ХХ ғасырдың басында ол "дүниедегі ең жақсы жабық айдындардың бірі" деп сипатталды және қыс айларында ойын-сауыққа, хоккейге және коньки спортына пайдаланылды. Жаз айларында ғимарат түрлі басқа да шаралар үшін қолданылды.

Табиғи мұз

Көптеген мұз айдындары көлдер, тоғандар, каналдар және кейде өзендер сияқты ашық су кеңістіктерінен құралады немесе оларда орналасқан. Мұндай жерлерді тек қыста, су беті адам салмағын көтере алатындай қалың мұз қабатымен қатып қалғанда пайдалануға болады. Сонымен қатар, суық климатта жазық жерді қоршап, сумен толтырып, мұздату арқылы да мұз айдынын жасауға болады. Қарды суды ұстап тұру үшін пайдалануға болады. Мұндай "айдынның" мысалы – қыс айларында коньки тебуге арналған су жолына айналатын Канаданың Онтарио штатындағы Ридо каналы.

Жасанды мұз

Кез келген климат жағдайында, дұрыс салынған кеңістікте арена мұз жабыны орнатылуы мүмкін. Ол құм төсегінен немесе кейде құбырлар арқылы өтетін бетон плитадан тұрады. Құбырлар салқындатылған сұйықтықты (әдетте тұзды ерітінді, антифриз қосылған су немесе кішігірім мұз айдындарында тоңазытқыш) тасымалдайды, ол плитаның температурасын төмендетіп, үстіне құйылған судың қатуына мүмкіндік береді. Бұл әдіс "жасанды мұз" деп аталады, ол суық климатта, жабық немесе ашық ауада суды тоңдыру арқылы жасалған мұз айдындарынан өзгеше, бірақ екі түрі де тоңған судан тұрады. Дәлірек техникалық термин – "механикалық тоңдырылған" мұз. Мұндай мұз айдынының мысалы – Нью-Йорктегі Рокфеллер орталығындағы ашық мұз айдыны.

Құрылыс

Қазіргі заманғы мұз айдындарының бетін дайындаудың белгілі бір тәртібі бар. Құбырлар суық болғанда, құмға немесе бетонға жұқа су шашыратылып, оны жабыстырып, тегістеу үшін (ал бетон болса, сызылып қалмауы үшін) қолданылады. Бұл жұқа қабат жақсы көріну үшін ақ немесе ашық көк түспен боялады; хоккей немесе керлингке қажетті белгілер, сондай-ақ логотиптер мен басқа да әшекейлер салынады. Осы қабаттың үстіне тағы бір жұқа су шашырылады. Мұздың қалыңдығы .

Синтетикалық

Синтетикалық мұз айдындары қалыпты металл жүзді конькилерді пайдалануға арналған қатты полимерлік материалдан жасалады. Жоғары тығыздықтағы полиэтилен (ЖТПЭ) және ультра жоғары молекулалық салмақты полиэтилен (УЖМС) – коньки тебуге жарамды сипаттамаларды ұсынатын жалғыз материалдар, ал УЖМС синтетикалық мұз айдындары мұзға ең жақын сезім береді, бірақ сонымен қатар ең қымбатқа бағаланады. Әдеттегі синтетикалық мұз айдыны көптеген жұқа беттік материалдан жасалған панельдерден құралады, олар берік, тегіс және жазық негіздің (бетоннан ағашқа дейін, тіпті топыраққа немесе шөпке дейін) үстіне жиналып, үлкен коньки тебу алаңын құрайды.

Операция

Мұз пайдаланылғаннан кейін, оны мұзды қайта жаңарту машинасымен (кейде осы машиналардың ірі өндірушісіне сілтеме жасай отырып, Zamboni деп атайды) қайта жаңартады. Керлинг үшін мұз бетіне суық судың шашыраңқы тамшылары түсіріліп, олар дөңгелек шыңдарға айналып қатып қалады. Іс-шаралар арасында, әсіресе арена мұз бетіне қажеттілік болмаса, оны тығыз жылу оқшауланған еденмен жабады немесе мұздың астындағы құбырлардағы сұйықтықты жылыту арқылы ерітеді. Жылдам сырғанау үшін арнайы коньки трассасы қолданылады; ол атлетикалық жол сияқты үлкен сопақ (немесе сақина) пішіндес болады. Олардың қолданылуы шектеулі болғандықтан, жылдам сырғанау трассалары хоккей немесе керлинг трассаларына қарағанда сирек кездеседі. Арена мұзын дайындауға шебер мамандар мұз сапасының маңызды болатын ірі шараларда жиі сұранысқа ие. Канададағы хоккейдің танымалдылығы оның мұз жасаушыларын ерекше іздеуге алып келді. Осындай кәсіби мамандар тобы 2002 жылғы Солт-Лейк-Ситидегі (Юта штаты) Қысқы Олимпиадасында орталық мұздың астына лоуни монетасын салуға жауапты болды; екі канадалық команда (ерлер және әйелдер) хоккейден алтын медаль жеңгендіктен, монета "бақытты" деп аталды және қазір мұздан ізделіп алынып, Хоккей Даңқында сақталуда.

Топтама

Бандиде ойын алаңының мөлшері x. Халықаралық жарыстарда алаңның мөлшері кемінде болуы керек. Ринг-банди мұзды хоккей алаңдарында ойнатылады.

Көркем сырғанау

Фигуралы коньки тебу алаңдарының мөлшері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ Халықаралық коньки тебу одағы фигуралы коньки тебу жарыстары үшін, әсіресе маңызды жарыстарда олимпиадалық өлшемдегі алаңдарды ұсынады. ISU бұл өлшемнен артық немесе кем емес жарыс алаңдары болуын талап етеді.

Мұз үстіндегі хоккей

Нақты мұз айдындарының өлшемдері әр түрлі болғанымен, мұз үстіндегі хокейдің ең жоғары деңгейлерінде негізінен екі өлшем қолданылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұрынғы мұз айдындары қазіргідей үлкен болмаған. Ұлттық хоккей лигасының ресми мұз айдындарының өлшемдері Канаданың Квебек штатының Монреаль қаласындағы Виктория коньки тебу айдынының өлшемдерінен бастау алады. Олимпиадалық және халықаралық хоккей айдындарының өлшемдері:

Пара мұздық хоккей

Следж-хоккей ("Пара-хоккей" немесе "мүгедектер хоккейі") мұзды хоккей алаңдарының өлшемдерін пайдаланады.

Сақина

Рингет Канада хокейы қолданатын стандартты хоккей белгілерінің көп бөлігін пайдаланады, бірақ рингет алаңында әр шабуылдаушы аймақ пен орталық аймақта қосымша бос пас нүктелері, сондай-ақ үлкен қақпа аймағы болады. Сонымен қатар, әр шабуыл аймағында 1-ден қосымша бос ойын сызығы қажет. Рингетке арналған мұз аренасы – рингет ойнауға мүмкіндік беретін хоккейге арналған мұз аренасы, оған өзгерістер енгізілген. Кейбір мұз беттері тек рингет үшін жасалған болса да, рингетке арналған эксклюзивті сызықтар мен белгілерге ие мұз ареналары көбінесе ірі рингет жарыстары мен іс-шараларын қабылдайтын жерлерде ғана құрылады. Көптеген рингет ареналары Канада мен Финляндияда орналасқан. Стандартты канадалық рингет аренасының ойын алаңы, көлемі, сызықтары мен белгілері, белгілі бір өзгерістермен, Канададағы орташа хоккей аренасына ұқсас. Тарихының басында рингет көбінесе хоккей, брумбол, фигуралы коньки тебу және демалыспен сырғанау үшін салынған ареналарда, сондай-ақ көбінесе ашық ареналарда ойналған, себебі сол кезде жабық мұз ареналары аз болған. Аренаны дайындау үшін каналдың су деңгейі төмендетіліп, судың қатуына мүмкіндік беріледі. Кейін мұздағы қар тазартылып, мұздың астынан су құйылып, әр түн сайын мұз жаңарып тұрады. Гиннес рекордтар кітабы бұл аренаны "дүниедегі ең үлкен табиғи мұздан жасалған арена" деп мойындады, себебі "оның барлық ұзындығы күнделікті күтімге ие, мысалы, қарды сыпыру, мұздың қалыңдығын тексеру, сондай-ақ оның барлық ұзындығында дәретханалар мен демалыс орындары бар".

Бірлескен

Ашық ауада мұз үстінде сырғанау және ойын-сауық, жаттығу, жарыс және шытырман оқиғалар үшін белгілі бір қашықтыққа жүзу мақсатындағы жарыстар, мұз қатып қалған көлдерде, өзендерде және каналдарда жүргізілуі мүмкін.

"Елфштедтентокт" (Он бір қалалар тур)

Elfstedentocht (Он бір қалалар саяхаты) – табиғи мұзда ұзақ қашықтыққа конькимен жүріп өтетін жарыс, шамамен ұзындығы бар, және ол жылдам сырғанау жарысы (300 қатысушымен) және демалыс саяхаты (16 000 конькишімен) ретінде өткізіледі. Бұл шара провинцияның барлық он бір тарихи қаласынан өтеді және жылына ең көп бір рет, тек қана трассаның бойындағы табиғи мұз кем дегенде қалың болған жағдайда ғана ұйымдастырылады. Кейде ол бірнеше жыл қатарынан өткізілсе, кейде саяхаттар арасындағы үзіліс 20 жылдан да асуы мүмкін. Мұз жағдайы қолайлы болған кезде саяхат жарияланып, 48 сағат ішінде басталады. Соңғы Elfstedentocht 1997 жылы өткізілген.

Жолдар

Керлинг және мұз спорты мұз айдындарында немесе ойынға арналған жолақтары белгіленген қарапайым мұз беттерінде ойналады.

Керлинг

Керлинг спорты "керлинг алаңы" немесе керлинг табағы деп аталатын мұз айдынын пайдаланады. Керлингке конькимен сырғанау қатысы жоқ. Керлинг жолақтарды пайдаланады. Керлинг табағы – мүмкіндігінше тегіс және бір деңгейлі болуы үшін мұқият дайындалған тікбұрышты мұз беті. Мұз бетінің өлшемдері ұзындығы бойынша және ені бойынша белгіленеді. Керлинг табағында спорт ережелеріне сәйкес белгіленген арнайы аймақтар бар, оларға үй, түйме, старт сызықтары, табандықтар және табақтың екі шетіндегі артқы тақталар кіреді. Ресми керлинг табағының өлшемдері Дүниежүзілік керлинг федерациясының керлинг ережелерімен анықталады. Ірі жарыстарда мұзды дайындау және күтіп ұстау өте маңызды. Керлинг клубтары әдетте мұз жасаушыны жұмысқа алады, оның басты міндеті мұзға күтім жасау болып табылады.

Мұз үстіндегі спорт түрлері

Мұздық спорт (кейде "Icestocksport" немесе "Бавариялық керлинг") – керлингке ұқсас қысқы спорт түрі. Немец тілінде бұл спорт "Eisstockschießen" деп аталады. Көбінесе мұз үстінде ойналса да, жазғы жарыстар асфальтта өткізіледі.

Крокцикл

Crokicurl – Канаданың қысқы спорты, ол кёрлінг пен Crokinole ойынының ірі ауқымды қоспасы. Ол екі ойыншыдан тұратын командалармен ашық ауада ойналады, олар мұз үстінде белгіленген ойын алаңында төртбұрышты аймаққа ұпай жинауға тырысады. Аймақта бағаналар, бастау сызығы, ағаштан жасалған шеттік рельс және 20 ұпайлық "орталық нүкте" (батырма) бар. Ойыншылар қандай аймаққа тигіссе де, 5, 10 немесе 15 ұпай алады.

Сыртқы мұз

Сыртқы мұз айдындары мен мұздатқан тоғандар, өзендер мен каналдар бірнеше мақсатқа қызмет етеді: қысқы маусымда демалыспен сырғанау, мәнерлеп сырғанау сияқты дене шынықтыруға арналған іс-шараларға мүмкіндік жасап, сонымен қатар хоккей, бэнди, ринкболл, рингетт, брумболл және спонжи сияқты командалық қысқы спорт түрлерімен айналысу үшін қолжетімді, арзан орын қызметін атқарады. Бұл аймақтар мен жайлар жеке адамдарға, жастар спорт ұйымдарына және отбасыларға жабық мұз аренасында уақыт өткізудің жоғары құнын азайтуға көмектеседі. Олар ашық ауадағы қысқы фестивальдердің бөлігі ретінде де, көлдегі хоккей турнирлерін ұйымдастыру үшін де пайдаланылады.