Кіріспе
Филиппин аралдарындағы Сулу архипелагы (Tausug: سُوگْ, Jawi: ,) - Тынық мұхитындағы аралдар тізбегі, Филиппиннің оңтүстік-батысында орналасқан. Архипелаг Селебес теңізінің солтүстік және Сулу теңізінің оңтүстік шегарасын құрайды. Сулу архипелагы аралдары Базилан, Сулу және Тави-Тави провинцияларынан тұратын Минданао аралдар тобының құрамында; сондықтан архипелагты кейде Басульта деп атайды, бұл үш провинцияның бас әріптерінен алынған. Архипелаг, жиі қабылданатын қате пікірдің керісінше, Борнео мен Филиппин арасындағы құрлық көпірінің қалдығы емес. Ол теңіз түбінің тектоникалық қозғалысынан пайда болған шағын су асты қыртыстарының ашық жиегі. Базилан, Джоло, Тави-Тави және топтағы басқа аралдар – ең оңтүстік қырдан көтерілген сөнген жанартау конустары. Тави-Тави, топтың ең оңтүстік аралы, серпентин негізді кешеннен және әктаспен жабылған. Көптеген Таусугтар және Сулу архипелагының басқа да жергілікті мұсылмандары Брунейде орналасқан Лузондар деп аталатын Капампанган және Тагалог мұсылмандарымен байланыста болды, олардың арасында неке қию да болған. Кейін бұл аймақ 1405 жылы құрылған тәуелсіз Сулу сұлтанатына қосылды. Батыс державаларының келуі, испандықтар Сулу архипелагына испандық Шығыс Үндістанның билігін орнатуға тырысқанда, қақтығысқа ұласты. Испандық әскери экспедициялар сұлтандыққа қарсы Филиппиннің колониялық кезеңінің (1565–1946 жж.) бойында жүргізілді. Моро көтерілісі (1899–1913 жж.) тәуелсіздік қозғалысы Моро халқының архипелагтағы және Филиппиннің оңтүстік-батысындағы аймақтарында АҚШ оккупациясына қарсы ислами Моро қақтығысын жалғастырды.
The Sulu Archipelago (Tausug: سُوگْ, Jawi: , ) is a chain of islands in the Pacific Ocean, in the southwestern Philippines. The archipelago forms the northern limit of the Celebes Sea and southern limit of the Sulu Sea. The Sulu Archipelago islands are within the Mindanao island group, consisting of the provinces of Basilan, Sulu, and Tawi Tawi; hence the archipelago is sometimes referred to as Basulta, derived from the first syllables of the three provinces. The archipelago is not, as is often supposed, the remains of a land bridge between Borneo and the Philippines. Rather, it is the exposed edge of small submarine ridges produced by tectonic tilting of the sea bottom. Basilan, Jolo, Tawitawi and other islands in the group are extinct volcanic cones rising from the southernmost ridge. Tawi Tawi, the southernmost island of the group, has a serpentine basement complex core with a limestone covering. Many Tausugs and other native Muslims of Sulu Archipelago already interacted with Kapampangan and Tagalog Muslims called Luzones based in Brunei, and there were intermarriages between them. The region then became part of the independent Sultanate of Sulu, founded in 1405. The arrival of Western powers later became a conflict when the Spanish start to impose the rule of Spanish East Indies over the Sulu Archipelago. Spanish military expeditions against the sultanate were launched over the centuries of the colonial Philippines period (1565–1946). The Moro Rebellion (1899–1913) independence movement continued the Islamic Moro conflict, against the United States occupation in areas of the Moro people in the archipelago and southwestern Philippines.
14051844: Сулу сұлтандары және испандық Шығыс Үндістан
Сулу архипелагы 1405 жылы Шарифул Хашем Сайед Әбу Бәкер құрған Сулу ислам сұлтандығының бір бөлігі болды. Сұлтандыққа Борнео, Минданао, Палаван және басқа да аралдардың бөліктері кірді. Испандықтардың Жоло аралына алғашқы кездескен кезінен бастап испан-моро қақтығысы Сулу сұлтандығының қатаң және ұйымдасқан қарсылығына тап болды. Мигель Лопес де Легаспи 1565 жылы мамыр айында Себуде колония құрды, алайда испандық жаулап алу испандық Шығыс Үндістігін құруға бағытталған. 1578 жылы маусымда испандық Шығыс Үндістанның генерал-губернаторы Франсиско де Санде капитан Эстебан Родригес де Фигероа мен иезуит діни қызметкері Хуан дель Кампоны және коадъютор Гаспар Гоместі Жолоға жіберді, нәтижесінде келіссөздер жүргізіліп, Сулу сұлтаны тұрақты түрде жеміс-жидектермен салық төледі. Келесі жылы Фигероаға Минданаоны отарлаудың жалғыз құқығы берілді. 1587 жылы Санде бастаған Борнеоға қарсы науқан кезінде Фигероа Жолоға шабуыл жасап, өртеп жіберді. Испандықтар бірнеше күннен кейін Жолодан кетіп қалды. Жоланолар испандықтардың шапқыншылығына қарсы тұруға бел буды. Шабуылдарға жауап ретінде Жоланолар испандық елді мекендер мен поселеністеріне шабуыл жасады. 1593 жылы Замбоанга түбегінде алғашқы тұрақты Рим католик миссиясы құрылды, ал үш жылдан кейін испан армиясы Жолоға тағы бір шабуыл жасады, оны Раджа Бонгсу әскері қайтарып жіберді. 1593 жылы қарашада испан империясы Хуан Ронкильоны құл сатушыларды тоқтату үшін Тампаканға жіберді. Келесі жылы испан әскерлері Минданаодағы Кальдера шығанағына (Рекодо) көшірілді. 1598 жылы Жолоға қарсы тағы бір экспедиция басталды, бірақ оны Жоланолар кері қайтарып жіберді. 1600 жылдың аяғында капитан Хуан Галлинато 200-ге жуық испандық сарбаздар тобымен Жолоға шабуыл жасады, бірақ сәтсіз болды. 1601 жылы үш айлық қатал шайқастан кейін испан әскерлері кері шегінді. 1628 жылы 200-ге жуық испандық әскери офицерлер мен 1600 сарбаздан тұратын үлкен күш мосолман құл сатушылары мен саудагерлерін жеңу үшін Жолоға шабуыл жасауға ұйымдастырылды, бірақ испандықтар Жолоны қайтадан ала алмады. 1630 жылы 17 наурызда 2500 сарбаздан тұратын испандық күш Жолоға шабуыл жасады, бірақ нәтижесіз. Оның қолбасшысы Лоренцо де Олазо жараланғаннан кейін испандықтар кері шегінді. 1638 жылы 4 қаңтарда губернатор Себастьян Хуртадо де Коркуера 80 кеме мен 2000 сарбаздан тұратын әскери-теңіз экспедициясын бастап, Жолоға шабуыл жасады, бірақ Сұлтан Васит қатты қарсылық көрсетті. Алайда, Сұлтан Васиттің кута әскері тропикалық аурудың ауыр эпидемиясына ұшырады және ол өзінің басшыларымен бірге Тауи Тауидің Дунгун аймағына бас сауғалауды сұрады. Испан әскері Жолоны оңай басып алды, ал аймақты бақылау үшін шағын гарнизон қалдырылды. Сол кездегі гарнизонды Васит сұлтан жиі шабуылдап, 1645 жылы жойылып кеткен. Бұл Жолоны испандықтар алғаш рет ұзақ уақыт бойы басып алған болатын. 1663 жылдан 1718 жылға дейін аралық тыныштық орнады, өйткені испан әскерлеріне Замбоанга түбегін және солтүстіктегі бекіністерді тастап, Манилаға қайта топтасуға бұйырылды, бұл Коксингаудың шабуылға дайын болу үшін болды, ол ешқашан болған жоқ. 18 ғасырда қарсылық 18 ғасырда губернатор генерал Хуан Антонио дела Торре Бустамантедің Багумбайандағы Сан-Хосе фортын қайта құру туралы 1718 жылғы шешімімен басталды. Форт 1719 жылы аяқталды, оны Real Fuerza del Pilar de Zaragosa деп атады (Форт Пилар - оның бүгінгі танымал атауы) және 16 сәуірде ашылды. Үш жылдан кейін 1722 жылы испандықтар Андрес Гарсия бастаған Жолоға қарсы тағы бір экспедицияны бастады; бұл экспедиция сәтсіз аяқталды. 1731 жылы генерал Игнасио Ириберри 1000-ға жуық адамды алып, Жолоға ұзағырақ қоршаудан кейін басып алды, бірақ испандықтар бірнеше күннен кейін қайтадан кетіп қалды. 1755 жылы капитан Симеон Валдес пен Педро Гастамбиде бастаған 1900 испандық сарбаздан тұратын күш Жолоға сұлтан Муиз-уд-Диннің шабуылына кек алу үшін жіберілді, бірақ испандықтар жеңілді. 1775 жылы Мороның Замбоангаға шабуыл жасағанынан кейін капитан Варгас Жолоға қарсы жазалау экспедициясына бас салды, бірақ оның күші кері қайтарылды. XVIII ғасырдың екінші жартысында Ұлыбритания архипелагтағы жаңа ойыншы болды. 1762 жылдан 1764 жылға дейін Маниланы басып алғаннан кейін, Испания, Ұлыбритания және басқа да еуропалық державалар арасындағы жеті жылдық соғыс кезінде британдық армия оңтүстікке қарай шегініп, Сулу сұлтандығы мен Британдық Шығыс Үндістан компаниясы арасында сауда одақтарын құрды. Сол кезде Сулу сұлтандығы 1762 жылы Базиланды Испанияға тапсырды. Испандықтардың Жолоға жасаған шабуылдары енді оңтүстіктегі британдық сауда мүдделерін әлсіретуге бағытталды. 1784 жылы Агилар Жолоға қарсы бірқатар сәтсіз шабуылдар жасады, ал 1796 жылы испандық адмирал Хосе Алава Мадридтен Сулу теңізінен құл сату шабуылдарын тоқтату үшін қуатты теңіз флотымен жіберілді. Британдықтардың қатысуы 1798 жылы, Жолода база құрған Британдық Корольдік теңіз күштері Замбоангадағы Форт Пиларды бомбалауымен көрсетілді. 1803 жылы Үндістанның генерал-губернаторы лорд Ричард Уэлсли Роберт Дж. Фаркуарға Борнео жанындағы Баламбанган аралына сауда және әскери операцияларды көшіруді бұйырды; нәтижесіндегі бекет тек 1806 жылға дейін сақталды. 1895 жылы Ұлыбритания Сулу теңізінен әскері мен теңіз күштерін шығарды. 1815 жылы Филиппин мен Мексика арасындағы Тынық мұхиты арқылы жүргізілген сауда аяқталды, өйткені Мексика 1810 жылы тәуелсіздігін жариялаған және ұзақ тәуелсіздік соғысы жүріп жатқан еді. Америкадағы испандық билік астындағы басқа да көптеген аймақтар өздерінің отаршыларына қарсы көтерілді. 1821 жылы Филиппин аралдары Мексика арқылы емес, тікелей Мадридтен басқарылды, өйткені Мексика және оның оңтүстік көршілері Испаниядан тәуелсіздік алды. Испан империясы «моро қаупін» жоюға тырысты. 1824 жылы Capitan Alonso Morgado басқаратын жеңіл және маневрлі теңіз күштері Marina Sutil Сулу теңізіндегі құл сатушылармен күресу үшін жіберілді.
1844-1898: испандықтар басып алған
1844 жылы генерал-губернатор Нарсисо Клаврия Жолоға қарсы тағы бір экспедиция ұйымдастырды, ал 1848 жылы Клаврия Еуропадан әкелінген қуатты «Магеллан», «Эль Кано» және «Реина де Кастилья» канонерлік кемелерімен Тунгилдегі Балангинг бекінісіне жасалған шабуылды бақылады. Бұл шабуыл көптеген Сама Балангинг халқын тұтқындауға әкеп соқты, олардың көпшілігі Кагаян аңғарының темекі егістік жерлеріне жер аударылды. Сама тайпасының басшысы Паглима Таупан қолға түспеді. Балангингтің құлауымен Сулу сұлтандығының қуатты одақтасы жойылды, бұл сұлтандықтың теңіздегі күшінің әлсіреуіне бастады. 1850 жылы генерал-губернатор Хуан Урбизтондо Клаврияның жорысын жалғастырып, Тунгилдегі қалған Балангинг бекіністерін қиратты. Сол жылы Жолоға жасалған шабуыл сәтсіз аяқталды. 1851 жылдың 28 ақпанында Урбизтондо Жолоға қарсы тағы бір науқан бастады, қаланы толығымен қиратты және 112 дана артиллерияны тәркіледі. Испан әскері кейін шегінді. Сондай-ақ, 1851 жылы Сулу сұлтандығы мен испандықтар арасында бейбіт келісімге қол қойылды, бірақ оның шарттары екі тараптан әртүрлі түсінілді. 1876 жылы испандықтар Жолоны басып алу науқанын бастады. Құл саудасын тоқтату қажеттілігі және аймақтағы басқа еуропалық отарлау әрекеттеріне алаңдаған испандықтар, оңтүстік шекарасындағы билігін консолидациялауға соңғы әрекет жасады. 19 ғасырға қарай британдықтар Жолода сауда орталықтарын құрған, ал француздықтар испан үкіметінен Базилан аралын сатып алуды ұсынды. 1876 жылдың 21 ақпанында испандықтар Жолоға қарсы ең ірі күш жинады, ол 9000 сарбаздан, 11 транспорттық кемеден, 11 канонерлік кемеден және 11 бу кемесінен тұрды. Адмирал Хосе Малкампо басшылығымен олар Жолоны басып алып, испандық поселеніс құрды. Капитан Паскуал Сервера гарнизон құруға және әскери губернатор болып қызмет етуге тағайындалды; ол 1876 жылдың наурызынан желтоқсанына дейін, содан кейін Хосе Паулин (желтоқсан 1876 – сәуір 1877), Карлос Мартинес (қыркүйек 1877 – ақпан 1880), Рафаэль де Ривера (1880–1881), Исидро Г. Сото (1881–1882), Эдуардо Бремон (1882), Джулиан Паррадо (1882–1884), Франсиско Кастилья (1884–1886), Хуан Аролас (1886–1893), Цезарь Маттос (1893), Венансио Эрнандес (1893–1896) және Луис Хуерта (1896–1899) қызмет етті. Испандықтар Жолода толығымен қауіпсіздікке ие бола алмады, ал 1878 жылға қарай олар қаланы периметрлік қабырғалармен және мұнаралы қақпалармен қоршап алды, «Puerta Blockaus», «Puerta España» және «Puerta Alfonso XII» деп аталатын ішкі бекіністерді, сондай-ақ 19 ғасырдың ортасында Сулу сұлтандығы ресми түрде Сулу және Тави-Тавидегі испандық егемендікті мойындаған кезде «Princesa de Asturias» және «Torre de la Reina» деп аталатын екі сыртқы бекіністерді салды. Бірақ бұл аймақтар испандықтардың ішінара билігінде қалды, өйткені олардың егемендігі әскери станциялар мен гарнизондармен және азаматтық поселеністермен шектелді. Қақпаның ішкі қабырғасында әскерлер, оның ішінде жеке лейтенант-коммандирі бар кавалерия бөлімі де орналасты. 1880 жылы генерал-губернатор тағайындаған полковник Рафаэль Гонсалес де Ривера 6-шы полкті Сиаси және Бонгао аралдарына жіберді. Испандықтардың бекінісіне мерзімімен шабуылдар жасалды. 1883 жылдың 22 шілдесінде үш белгісіз адам Жоло қалалық алаңына еніп, үш испанды өлтіргені туралы хабарланды. «Ажураментадо» терминін испан полковнигі Хуан Аролас Жоло гарнизонында қызмет еткенде осындай шабуылдарға куә болғаннан кейін ойлап тапты.
1898-1946: Американың басып алуы
1898 жылы Испания мен Америка арасында соғыс басталды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің коммодоры Джордж Дьюи Манила шығанағы шайқасында испандық флотты жеңіске жеткізіп, одан кейін американдық әскер Маниланы басып алды. 1898 жылғы Париж шарты соғысты аяқтағаннан кейін АҚШ халықаралық құқық бойынша Филиппинге иелік етті. 1898 жылы үш айға созылған Филиппин-Америка соғысы кезінде американдық әскерлер Филиппиннің бақылауы үшін Эмилио Агиналдо басқаратын филиппин күштерімен күресіп, жеңіске жетті. Филиппин-Америка соғысынан кейін Моро көтерілісі (1899–1913) тәуелсіздік қозғалысы испан-моро қақтығысын жалғастырды, енді Филиппинге АҚШ-тың басып кіруіне қарсы күресті. Қозғалыс Сулу архипелагын Ислам Моролендінің бір бөлігі деп есептеді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылдың желтоқсан айында Жапония Филиппинде және Перл-Харборда АҚШ-қа шабуыл жасады, содан кейін АҚШ Екінші дүниежүзілік соғыстың бөлігі ретінде Жапонияға соғыс жариялады. 1942 жылы Жапония Филиппин науқаны (1941–1942 жж.) барысында Филиппинды жаулап алды. 1944 жылы одақтастардың Жапония оккупациясына қарсы Филиппин науқаны (1944–45 жж.) Лейте шығанағы шайқасымен басталды. Одақтас әскерлері ақырында жапондықтарды аралдардан ығыстырып шығарды.
1946 жылдан қазіргі уақытқа дейін: Филиппин тәуелсіздігі
1946 жылы 4 шілдеде Филиппин тәуелсіз мемлекет болды. Америкалық оккупация кезінде Жолоның бекіністері жақсы сақталды, оның қабырғалары, қақпалары және ішіндегі ғимараттары фотоға түсірілді. 20 ғасырдың басындағы Жоло суреттерінде көшелер мен кварталдардың түйінді желісімен мұқият жоспарланған, жақсы реттелген қала көрінеді – бұл испан қала құрылысының әскери қатаңдықпен қолданылған ерекшеліктері. Соғыстан кейінгі жылдары қабырғалар тозып, құлдырады. 1973 жылы Жолодағы Моро исламдық тәуелсіздік күштеріне қарсы әскери операциялар барысында бомбалау мен өрт салдарынан Жоло ауыр қирауға ұшырады. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, тозыңқы периметрлік қабырғаның қысқа бөліктері әлі де сақталып қалған, бірақ олар ғимараттармен жабылып немесе жартылай бұзылып, биіктігі кеміп қалған.
Өзін-өзі басқару
Архипелаг 2006 жылдан 2008 жылы таратылғанға дейін Мұсылман Минданао автономиялық аймағының құрамына кірді. Бангсаморо, ресми түрде Бангсамороның автономиялық үкіметі (филиппин тілінде: Nagsasariling Pamahalan ng Bangsamoro) – Филиппин аймағында құрылатын жоспарланған автономиялық саяси бірлік. Бұл ұсыныс Бангсаморо жөніндегі негіздемелік келісімнің бір бөлігі болып табылады, ол келісім Моро ислам азаттық фронты мен Филиппин үкіметі арасында қол қойылған алдын алағы бейбіт келісім.