Кіріспе

Филиппин аралдарындағы Висая архипелагы (/v//ɪ/'/s//aɪ//ə//z/ vissEYEəz), немесе Висаян аралдары (Visayan: Kabisay an, ; Filipino: Kabisayaan ), Лусон және Минданаомен бірге Филиппиннің үш негізгі географиялық бөлігінің бірі болып табылады. Архипелагтың орталық бөлігінде орналасқан, ол негізінен Висай теңізін қоршап тұрған бірнеше аралдан тұрады, бірақ Висая аймағы Сулу теңізінің солтүстік-шығыс бөлігі деп есептеледі. Оның тұрғындары көбінесе Висай халықтарынан құралған. Висая архипелагының ірі аралдары – Панай, Негрос, Себу, Бохол, Лейте және Самар. Бұл аймаққа Палаван, Ромблон және Масбате провинциялары да кіруі мүмкін, олардың халқы өзін Висайлық деп санайды және олардың тілдері Лусонның негізгі тілдеріне қарағанда басқа Висай тілдерімен жақын туыс. Висаяда үш әкімшілік аймақ бар: Батыс Висая (7,9 миллион адам), Орталық Висая (8 миллион адам) және Шығыс Висая (4,5 миллион адам). 2015 жылдан 2017 жылға дейін Негрос аралдық аймағы болды, ол Негрос Оксидентальді және оның астанасы Баколодты Батыс Висаядан, ал Негрос Ориенталды Орталық Висаядан бөліп алды. Кейіннен бұл аймақ таратылды.

Этимология

Висайялардың атауының нақты мағынасы мен тегі белгісіз. Атаудың алғаш рет құжатталған қолданылуы, мүмкін, Сун дәуіріндегі қытай теңіз шенеунігі Чжао Ругуаның «Пи шо е» деп атауында кездеседі. Ол 12-шы ғасырдың соңында Фуцзянь және Пенгу жағалауларын арқанға байланған темір сүйретін таяқтармен шабуылдаған. Испандықтар Висайяларды алғаш рет «Пинтадос» («боялғандар») деген жалпы атаумен атады, бұл бүкіл денеге жасалған татуировкаларға (баток) сілтеме жасады. Ал «Бисайя» сөзі испан тілінде алғаш рет Панай аралының ати емес тұрғындарына қатысты қолданылған. Дегенмен, испан отарлауынан бұрын Висайялықтар бұл атауды жалпы эндоним ретінде пайдаланған болуы мүмкін. Бұл туралы Лоаиса (шамамен 1526), Сааведра (шамамен 1528) және Виллалобос (шамамен 1543) экспедициялары баяндаған шығыс Минданаодағы «Бисайя» деген аттас жердің бір мысалы дәлелдейді. Испандықтардың бұл терминді 1500-ші жылдардың соңына дейін кеңінен қолданбауының себебі, адамдардың Сугбуанон сияқты нақты этностық атаулармен өзін-өзі сәйкестендіруі ықтимал болғандықтан болуы мүмкін. Антонио де Морганың «Sucesos de las Islas Filipinas» (1609) еңбегінде «Бичая» атауы «Пинтадос» сөзімен мағынасы бірдей екені айтылған.

Болжамдар

1950-1960 жылдары әртүрлі авторлар "Бисайя" атауының Санскрит тіліндегі "Шри Виджая" (श्रीविजय) терминінен шыққан тарихи "Шри Виджая" империясынан тегін алатыны туралы негізсіз мәлімдемелер жасады. Олар висайлықтардың Шри Виджаядан қоныс аударғандары немесе оның бағыныштылары болғандары туралы пікір білдірді. Бұл талап көбінесе "Бисайя" сөзінің "Виджая" сөзімен ұқсастығына негізделген. Сондай-ақ, бұл атау Борнеодағы "Бисайя" этносымен байланысты болуы мүмкін деген гипотеза бар, ал соңғысы даулы "Марагтас" эпосында Панайға алғашқы қоныс аударушылардың тегі ретінде көрсетілген. Дегенмен, мұндай тарихи, археологиялық және тіл біліміндегі дәлелдер әлі де жеткіліксіз. Борнеодағы және Филиппиндегі "Бисайя" тілдерінің арасында, олардың екеуі де бір ғана австронезиялық тіл отбасына жататындығынан басқа, ерекше байланыс байқалмайды. Сонымен қатар, бұл атауның бір халық қаһарманының есімі ("Шри Висая" деп есептеледі) болғаны немесе Бруней сұлтаны Висайяға алғаш келгенде "Бисай-я!" ("Қандай әдемі!") деп таңданғанынан шыққан деген де пікірлер бар. Бұл барлық таластар сынға алынып, қазіргі таңда тек болжамдар мен халықтық этимология деңгейінде қалып отыр.

Тарих

Магеллан экспедициясының Мактандағы шайқаста Лапу-Лапудан жеңілгеннен кейін, Испания королі Филипп II 1543 және 1565 жылдары Мигель Лопес де Легаспиді аралдарды Испания үшін жаулап алуға жіберді. Содан кейін Висая аймағы мен көптеген патшалықтар христиан дінін қабылдап, батыс мәдениетін сіңірді. 18-19 ғасырларда отарлаудың түрлі этникалық топтарға тигізген әсері нашарлап, Франсиско Дагохой сияқты көтерілістер пайда бола бастады. Архипелаг ішінде испан отаршылдық үкіметіне қарсы күрескен түрлі тұлғалар туды. Олардың ішінде Илоилодан Тереза Магбануа, Грациано Лопес Жаена және Мартин Дельгадо, Негростан Анисето Лаксон, Леон Килат және Диего де ла Виня, Себудан Венансио Якосалем Фернандес, ал Бохольдан 1621-1622 жылдары Тамблот көтерілісін басқарған Тамблот есімді екі тұлға және 1744-1829 жылдар аралығында болған Бохоль көтерілісінің жетекшісі Франсиско Дагохой болды. Негрос аралы Америка архипелагты басып алғанға дейін Висаялардағы Негрос кантоналдық республикасы түрінде қысқа мерзімге тәуелсіз мемлекет болып тұрды, содан кейін Филиппинге қайта қосылды. Филиппин революциясы кезінде қысқа ғұмырлы Висая Федералдық мемлекеті революциялық мемлекет ретінде құрылды. Ол Илоило қаласын Висая астанасы деп белгіледі және үш үкіметтен тұрды: Висая округінің Уақытша үкіметі (Панай), Негрос кантонының үкіметі, Бохол кантонының үкіметі және революциялық бақылаудағы Себу аралы. 2005 жылдың 23 мамырында Палаван (оның ішінде оның жоғары урбандалған астанасы Пуэрто-Принсеса) №429 жарлыққа сәйкес, сол жылы президент болған Глория Макапагал Арройоның қол қоюымен Mimaropa (IV B аймағынан) Батыс Висаяға (VI аймаққа) ауыстырылды. Алайда, Палауандықтар бұл қадамды сынға алып, кеңесудің жетіспеушілігін атап өтті, өйткені Пуэрто-Принсеса және Палауанның барлық муниципалитеттерінің көпшілігі Mimaropa (IV B аймағында) қалуды қалады. Осыған байланысты 2005 жылдың 19 тамызындағы №129 әкімшілік бұйрығы шығарылды, онда Президенттің келісіміне дейін №429 жарлықты іске асыру тоқтатылды. Филиппин сайлау комиссиясы 2010 жылғы Филиппиннің жалпы сайлауының Палаван үшін IV B аймағының нәтижелерін жариялады. 2011 жылға қарай бұл тоқтап тұру күшінде болды, Палаван және оның астанасы Mimaropa (IV B аймағында) қалды. 2015 жылдың 29 мамырында Негрос Окчидентал (оның ішінде оның жоғары урбандалған астанасы Баколод) және Негрос Ориентал провинциялары №183 жарлыққа сәйкес, президент Бениньо Акино III қол қойғаннан кейін Негрос аралдық аймағын құру үшін біріктірілді. Бұл бұрынғы провинцияны және оның астанасын Батыс Висаядан, ал соңғы провинцияны Орталық Висаядан бөліп алды. 2017 жылдың 9 тамызында президент Родриго Дутерте №38 жарлыққа қол қойып, (бұрынғы) президент Бениньо Акино III 2015 жылдың 29 мамырында қол қойған №183 жарлықты жойды, себебі Бюджет және басқару министрі Бенджамин Диокноның мәлімдемесіне сәйкес, NIR-ды толық құру үшін жеткілікті қаражат болмады.

Мифтік аллюзиялар мен гипотезалар

1907 жылы висай тарихшысы Педро Алькантара Монтеклароның "Марагтас" атты кітабында жазылған тарихи құжаттар Борнеодан Раджа Макатунаның зұлымдығынан қашып, Панай аралдарына келген он басшы (Датус) туралы айтады. Басшылар мен олардың ізбасарлары Висайя халқының ата-бабалары болған, олар Шривиджая мен Маджапахит империяларының құлдырауынан шыққан. Бұл құжаттар филиппиндік тарихшылар тарапынан қабылданып, Филиппин тарихына енді. Осының нәтижесінде, Борнео тайпаларының Висаяға келуі (Виджаяпурадан, Борнеодағы Шривиджаяның қарастырылған мемлекетінен) Илоило қаласындағы Динагянг, Калибодағы Ати Атихан, Аклан және Сан-Хосе де Буэнавистадағы Биньраян фестивальдерінде тойланады. Уильям Генри Скотт сияқты шетелдік тарихшылар бұл кітапта висайлық халықтың ауыз әдебиеті бар екенін айтады. Қазіргі заманғы теория, қазіргі халықтардың генетикалық маркерлерін зерттеуге негізделген, Тайваньнан шыққан австронезиялық халықтар Лусон аралын мекендеп, оңтүстікке қарай Висаялар мен Минданаоға, содан кейін Индонезия мен Малайзияға, Тынық мұхит аралдарына және, ақырында, Үнді мұхитының батысындағы Мадагаскар аралына қоныс аударғанын көрсетеді. Дегенмен, бұл зерттеу аралдар арасындағы көші-қонды толық түсіндірмейді, мысалы, филиппиндіктердің Филиппиннің басқа провинцияларына көшіп кетуі мүмкін. Тіпті Тайвань аралына кері көші-қондар да болған, өйткені тарихшы Эфрен Б. Исоррена Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның Тынық мұхит жағындағы тарихи мәліметтер мен жел ағымдарын талдау арқылы Тайваньның Пишеесі мен Филиппиндегі Висайя аралдарының Бисаясы жақын туыстар екенін анықтады. Висайялықтардың Тайваньға Филиппиннен солтүстік жел ағындары арқылы саяхаттап, Қытайға шабуыл жасап, жазғы оңтүстік муссонмен оңтүстікке қайтқандары туралы жазбалар бар.

Мәдениет және фестивальдар

Висайлықтар қонақжай, діндар, көңілді және қайратты халық ретінде танымал. Олар той-думандар жасап, туған күн, мектеп бітіру, крещение, үйлену тойы және басқа да мерекелерді тойлауға құштар. Висайлықтар мұндай шараларда ішіп-жеп, билеп-күйіп, ән салуды (караоке) ұнатады. Олар Хэллоуинде жабысқыш күріштен жасалған Суман, Сапин-Сапин және Бибингка сияқты дәстүрлі тағамдар пісіруді жақсы көреді. Сүйікті, қайтыс болған туыстарын зиратқа барып зиярат етеді. Мерекелерден басқа, Висаяда Илоило қаласының жанындағы Гвимарас аймағында өте тәтті және дәмді манго таба аласыз. "Ақ жағажай" курорты Боракай деп аталады. Бұл Батыс Висаядағы Катиклан провинциясында орналасқан әйгілі, көркем жағажай. Жазғы демалысқа, жағажайдағы мейрамханаларға, барларға және сувенирлік дүкендерге толы болғандықтан, көптеген шетелдіктер осы жағажайға демалуға келеді. Сонымен қатар, сіз Капиц провинциясының Роксас қаласында орналасқан Филиппиннің теңіз өнімдерінің астанасын таба аласыз. Күнделікті таза теңіз өнімдерін – мысалы, креветка, қызыл ие, шағалақай, моллюска және балықты татып көруге болады. Висайлықтар өздерінің дәстүрлерін және мәдениетін мерекелер арқылы құрметтейді, себебі олар дін бойынша католик немесе христиан дінін ұстанады. Бұл мерекелер қасиеттілеріне құрмет көрсету, бейбітшілік пен қуанышпен бөлісу, мол өнімге алғыс айту және өнімдерін жарнамалау мақсатымен өткізіледі. Висайлықтар Висайя аралының басқа қалаларында тойланатын әртүрлі мерекелерімен танымал. Синулог фестивалі Себу қаласында әр қаңтар айының үшінші жексенбісінде тойланады. Бұл мереке олардың әулиесі – Себудің ағасы Санто-Ниньоға арналған. Синулог фестиваліне шерулер, өзендегі процессиялар, билер, Себу сұлулық конкурстары және кейде өнер байқаулары кіреді. Себу провинциясының басқа аймақтары да дәстүрлі билер орындап, құлшынып, Higantes деп аталатын суға жүзіп баратын бейнелермен әрлендірілген платформалар жасап қатысады. Атихан фестивалі Синулог фестивалі сияқты, қаңтар айының үшінші жексенбісінде тойланады. Бұл фестиваль Панай аралындағы Аклан провинциясының Калибо қаласында өткізіледі, онда алғашқы жергілікті халық – Аестас немесе Атилер қоныстанған. Бұл мереке сәби Иса және жергілікті халыққа арналған. Фестивальге қатысушылар денелерін және беттерін бояп, жергілікті киімдер мен керек-жарақтарды киеді. Бұл фестивальде бірнеше күн бойы музыка, барабан және шерулер өтеді. Динагянг фестивалі Ілоило қаласында қаңтар айының төртінші жексенбісінде тойланады. Бұл мереке сәби Иса – Санто-Ниньоға арналған. Акландағы Атихан фестивалі сияқты, Динагянгта да Ати биі Малайдың Панай аралына келгенін тойлайды, түрлі-түсті костюмдер және Мисс Илоилоға арналған конкурс өтеді; Sadsad – безендірілген платформамен шеру. Бұл фестивальге Барангайлардағы мектептер мен кәсіпорындар би сайысына қатысады.

Әкімшілік бөлімшелер

Әкімшілік тұрғысынан Висаялар 3 аймаққа бөлінеді: Батыс Висаялар, Орталық Висаялар және Шығыс Висаялар. Әр аймақты әр түрлі провинциялардың губернаторларының ішіннен сайланған Өңірлік директор басқарады. Висаялар 16 провинциядан тұрады, олардың әрқайсының басында губернатор тұрады. Губернатор халықтың басымен сайланады және ең көп дегенде үш мерзімге сайлануға болады, әр мерзімі үш жылдан.

Тілдер

Үйде сөйлейтін тілдер негізінен Висайя тілдері, бірақ олардың бір макротілдің диалекттері деген жалған пікір қалыптасқан. Себуано – Висайя аралындағы ең көп таралған ана тіл, оны шамамен 20 миллион адам қолданады. Басты тілдерге Батыс Висайядағы Хилігайнон немесе Илонгго, Орталық Висайядағы Себуано және Шығыс Висайядағы Варай жатады. Сонымен қатар, Акланон, Кинарайа және Каписнон тілдері де кең таралған. Тагалог тіліне негізделген «ұлттық тіл» саналатын филиппиндік тілі кеңінен түсініледі, бірақ оны сирек қолданады. Ағылшын тілі, тағы бір ресми тіл, одан да көпке белгілі және әсіресе қалалық Висайя тұрғындары үшін екінші тіл ретінде жиі қолданылады. Мысалы, мектептерде, қоғамдық жарнамаларда және бұқаралық ақпарат құралдарында Тагалог емес, ағылшын тілі көбірек қолданылады.

Себуано бисаяға қарсы

Бисая сөзі ғасырлар бойы Себуано терминологиясына бейімделсе де, оны ешқашан Себуано сөзімен теңестіруге болмайды. Оның шығу тегі әлі де көптеген сұрақтар тудырса да, Бисая сөзі Висая аймағындағы кез келген аралда туған немесе шыққан тұрғындарды атау үшін қолданылады. Бұл тұрғындар қазір Висая аймағында тұруы немесе Филиппиннің басқа аралдарына, Лусон мен Минданаоға көшіп кетуі мүмкін. Сондықтан Бисаяны тек Себуаномен байланыстыру дұрыс емес, себебі бұл аймақтың басқа тұрғындарын ескермейді. Барлық Себуаноны Бисая деп атауға болады, бірақ барлық Бисаяны Себуано деп атауға болмайды. Сонымен қатар, Бисая тіл емес, және оны ешқашан Себуано тілімен шатастыруға болмайды, дегенмен Висая аймағының көптеген тұрғындары Себуано тілінде сөйлейді. Висая тілдері тобын атау үшін Себуанода ең көп қолданылатын термин – «Бинисая». Бұл сөз Висаялыққа қатысты кез келген нәрсені сипаттау үшін қолданылатын сын есім. Мысалы, «binisaya’ng awit» ағылшын тіліне «Visayan song» деп аударылады. Минданаода Лусоннан көшіп келген этникалық топтар, сондай-ақ Себуано тілді көпшілікке (Соцсксаргенде Хилигайнон тілді көпшілікке) көп жылдар бойы ассимиляцияланған жергілікті халықтар, Себуано тілін үйренгеннен кейін өздерін Висайялықтар деп таниды, тіпті олардың көпшілігі Висая емес түбін сақтап, кейбіреулері ата-бабаларының тілін екінші немесе үшінші тіл ретінде еркін сөйлейді.