Кіріспе
Филиппиннің Лейте аралы (Laytee, LAYtay) – Филиппиннің Висая аралдары тобындағы арал. Бұл Филиппиннің ауданы бойынша сегізінші және халқы бойынша алтыншы ірі аралы. 2020 жылғы халық санауы бойынша жалпы халқы 2 626 970 адамды құрайды. Құрлыққа қолжетімшілік шектеулі болғандықтан, Лейте Минданаоға көптеген көшіп келгендерді жіберді. Көптеген тұрғындары фермерлер. Балық аулау – қосымша шаруашылық қызмет. Күріш және жүгері – негізгі азық дақылдары, ал ақшалай дақылдарға кокос жаңғағы, абака, темекі, банан және қант қамысы жатады. Мұнда марганец кен орындары бар, сондай-ақ солтүстік-батыс бөлігінде құмтас және әк тас карьерлері бар. Саяси тұрғыдан арал екі провинцияға бөлінеді: (Солтүстік) Лейте және Оңтүстік Лейте. Аумақтық тұрғыдан Оңтүстік Лейтеге оның оңтүстігіндегі Панаон аралы кіреді. Лейте аралының солтүстігінде, бұрын Лейтеге қарасты болған Билиран арал провинциясы орналасқан. Лейте аралының ірі қалалары – Лейте шығанағының солтүстік-батыс бұрышындағы шығыс жағалауындағы Таклобан және батыс жағалауындағы Ормок қалалары. Қазіргі Лейте Ормок маңындағы геотермальдық электр станцияларымен әйгілі.
Leyte ('/l//eɪ//t//i//, /'/l//eɪ//t//eɪ/ LAYtee, LAYtay) is an island in the Visayas group of islands in the Philippines. It is eighth largest and sixth most populous island in the Philippines, with a total population of 2,626,970 as of 2020 census. Since the accessibility of land has been depleted, Leyte has provided countless number of migrants to Mindanao. Most inhabitants are farmers. Fishing is a supplementary activity. Rice and corn (maize) are the main food crops; cash crops include coconuts, abaca, tobacco, bananas, and sugarcane. There are some manganese deposits, and sandstone and limestone are quarried in the northwest. Politically, the island is divided into two provinces: (Northern) Leyte and Southern Leyte. Territorially, Southern Leyte includes the island of Panaon to its south. To the north of Leyte is the island province of Biliran, a former sub province of Leyte. The major cities of Leyte are Tacloban, on the eastern shore at the northwest corner of Leyte Gulf, and Ormoc, on the west coast. Leyte today is notable for the geothermal electric power plants near Ormoc.
Колонияға дейінгі кезең
16 ғасырдағы испандық зерттеушілер бұл аралды Тандая деп білген. Оның халқы 1900 жылдан кейін, әсіресе Лейте және Ормок аңғарларында қарқынды өсті. Аралдың бір кездері Майрете деген тарихи қауым орналасқан, оны Дату Эте басқарған. Испанияның отарлауына дейін аралда шығыс жағында жергілікті анимист Варай тайпалары, ал батыс жағында басқа да анимист Висайя тайпалары мекен еткен.
Колониялық кезең
Лейте бұрынғыда Филиппиннің испандық карталарында Цейлон деп белгіленген, ал 1700 жылдары 38 испан-филиппин отбасы және 7 678 жергілікті отбасы тұрған.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Лейте екінші дүниежүзілік соғыста Филиппиннің қайта басып алынуындағы рөлімен ең танымал. Жапондықтар бұл провинцияны сексуалдық құлдықтың орталығы ретінде пайдаланған. Таклобан және Бурауэн сияқты жерлерде жапондықтар қыздарды, жасөспірімдерді және жас ересектерді ұрлап, оларды қатыгез "жайлылық әйелдері" жүйесі бойынша сексуалдық құлдарға айналдырған. 1944 жылдың 20 қазанында генерал Дуглас Макартур "Мен қайтып келдім" деп Лейтеге десант түсірді, бірақ жапондықтар Лейте шайқасында қарсылық көрсетуді жалғастырды. Теңіз күштерінің тоғысуы төрт күндік Лейте шығанағы шайқасына әкелді, ол тарихтағы ең ірі теңіз шайқасы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде арал үлкен АҚШ Әскери-теңіз күштері базасының – Лейте Самар Әскери-теңіз базасының – бір бөлігі болды.
География
Аралдың ұзындығы шамамен солтүстік-оңтүстікке қарай, ал ең кең жері шамамен км-ге жетеді. Солтүстігінде Сан-Хуанико бұғазы арқылы Самар аралынан ажыратылып, кейбір жерлерде бұғаздың ені км-ге дейін тарылады. Билиран аралдық провинциясы Лейте аралының солтүстігінде орналасқан және тар Билиран бұғазы арқылы көпірмен Лейте аралына жалғасқан. Оңтүстікке қарай Лейте аралы Суригао бұғазы арқылы Минданаодан бөлінеді. Шығыс жағынан Лейте Тынық мұхитының Филиппин теңізінен шалғай орналасқан, ал солтүстік-шығыста Самар және оңтүстік-шығыста Динагат аралдары Лейте шығанағын құрайды. Батысында Камотес теңізі жатыр. Лейте көбінесе тығыз орманды және таулы, бірақ солтүстік-шығыстағы Лейте аңғарында ауыл шаруашылығы кең дамыған.
Тарихи және басқа да танымал жерлер
Лейте провинциясының орталығы – провинциялық үкіметтің резиденциясы, онда Филиппиндегі алғашқы миссаны бейнелейтін монументалды сурет бар, ол Лимасавада өткен деп саналады, сондай-ақ генерал Дуглас Макартурдың қонуы көрсетілген. Палодағы Ред-Бичтегі Макартур десанттық мемориалдық ұлттық паркі 1944 жылы американдық азат ету күштерінің қонуын еске алады. Паркте генерал Макартурдың толық мөлшердегі мүсіні орналасқан лагуна да бар. Махагнао жанартауының табиғи паркі Таклобан қаласынан шамамен бір сағаттық жерде, Бурауенде орналасқан. Махагнао жанартауының табиғи паркі көлдерімен, кратерлерімен, ыстық бұлақтарымен, түрлі-түсті лайымен, ескі орман және лагунасымен келушілерді қызықтырады. 1937 жылы ұлттық парк деп жарияланды. Филиппиннің басқа аймақтары сияқты, бұл аймақта да қоңыржай климат басым. Теңіз деңгейінен 1200 метр биіктікте орналасқан және 635 гектар аумақты қамтиды, Бурауен, Ла-Пас және Мак-Артур қалаларының шекарасында жатыр. Данао көлі – бұлттармен оралып жатқан Анонанг Лоби тауларымен шектелген гитара пішіндес көл. Лейте провинциясының Паломпон қаласындағы Калангаман аралы – таза ақ құмды табиғи арал. Аралдың экологиялық ортасы муниципалитет тарапынан сақталған. Сто. Нино ғибадатханасы мен мұражайында филиппиндік суретшілер салған крест жолының он төрт бейнесі және алғашқы филиппиндік ер және әйел (Малакас және Маганда) туралы аңыздың барельефі қойылған. Сан-Хуанико көпірі – Филиппиндегі ең ұзын көпір. Лейте аралы – бүкіл Филиппин бойынша танымал болған Тинклинг биінің туған жері. 2013 жылдың 8 қарашасында «Йоланда» (Хаян) тайфуны Лейте провинциясындағы құрылыстардың 70-80% -ын қиратты. Шамамен 10 000 адам қаза тауып, аймақ бойынша 620 000-ға жуық адам үйсіз қалды. Лейте аралы 2022 жылғы «Меги» тропикалық даулының әсеріне ұшырады.
Су тасқынын бақылау
Лейте су тасқынына қарсы бөгет жобасы, ең күшті тайфунның салдарынан келтірілген зиянды жою және қауіпсіз қалалар мен қауымдарды құру бағдарламасының аясында ұсынылды. Су тасқынынан қорғау шаралары шамамен 27,3 километрге созылады, Таклобан қаласының Диит ауылының жағалауынан басталып, Лейте провинциясының Пало муниципалитетінің барлық жағалауы арқылы өтіп, Лейте штатының Танауан қаласының Амбао ауылында аяқталады.
Танымал мәдениетте
1959 жылғы жапондық "Ноби" ("Жазықтағы оттар") фильмі Жапонияда түсірілгенмен, оқиғасы 1945 жылы Лейтеде өтеді. Фильм 2014 жылы сол атпен қайта түсірілді; осы нұсқасы Филиппинде түсірілді.