Хаарлемдегі кедейлер үйлерінің тарихы

Кіріспе

Харлемдегі қайырымдылық үйлер

Харлем – Нидерландыда көптеген хофьелер сақталған қалалардың бірі. Олардың кейбіреулері әлі күнге дейін регенттер кеңесімен басқарылады. Көптеген хофьелер «Харлем хофьелері қоры» (Stichting Haarlemse Hofjes) мүшесі болып табылады. «Хофье» сөзі «шағын бақ» дегенді білдіреді, себебі хофьелер көбінесе су сорғысы бар ортақ асхана бақшасының төңірегіне топталған шағын үйлерден тұрады. Көбінесе олар зығырды ақтарту немесе жеміс бақтарын өсіру үшін үлкен алқаптармен жалғастырылған, бірақ қазіргі таңда бұл алқаптар қаланың кеңеюі үшін пайдаланылып, тек орталық бақтарды ғана көруге болады.

Алғашқы ауруханалар

Біз бүгін «әлеуметтік жұмыс» деп атайтын нәрсе бұрынғы ғасырларда қайырымдылық деп аталатын. Харлемдегі хофьелер – діни ордендер мен әлеуметтік топтарға бөлінген, бірақ барлығы дерлік сол кездегі христиандық жеті мейірімділік ісін орындау қажеттілігімен басшылыққа алынған, тарап кеткен қауымдық құрылымдар құрған қайырымдылық жұмысының қалдықтары: ашқандарды тамақтандыру, шөлдегендерге су беру, жалаңаштарды киіммен қамтамасыз ету, өлгендерді жерлеу, саяхатшыға пана беру, науқастарды құдалау және түрмедегілерді босату. Осындай амалдар жасаған адамға жұмақтың мұнарлы қақпасынан өтуге мүмкіндік берілетін. Сондықтан Харлемнің көптеген бай азаматтары өмірден өткен соң өздерінің есімімен хофьелер құрды. 1393 жылы Шотен қаласының қабырғасынан тыс жерде жалпақ аурулар колониясы құрылғанда Харлем қалалық кеңесі ірі масштабтағы мейірімділік істеріне жауапкершілік алды. Ғасырлар бойы Голландияның түкпір-түкпірінен келген жалпақ аурулар Харлемге заңды рұқсат алу үшін, яғни жалпақ ауруға шалдыққандығын растайтын куәлік алу үшін келуге міндетті болды. Сол сияқты, Харлемнің палашы, яғни қалалық жазалаушы, Амстердамнан Гентке дейінгі елдің барлық аймандарындағы түрмедегілерді басын шауып, «босатып» жүрді. Осыдан кейін голланд тілінде «Харлем палашындай қатыгез» деген мағынаны білдіретін «zo brutaal als de beul van Haarlem» деген мақал пайда болды. Бұл қорқынышты практика тек XVII ғасырдың басында тоқтатылды. Haarlem жалпақ аурулар колониясы, Het Dolhuys, бүгінде сақталған және қазір мұражай болып табылады. 1347 жылы Харлем мұрағатында алғаш рет «Гастуй» туралы жазба пайда болды. Жалпақ аурулар колониясы құрылғаннан кейін (Қасиетті Лазардың атынан), Қасиетті Елизаветаның атынан Вервульфта жаңа гастуй салынды, онда қала қабырғасынан тыс карантинге жатпайтын науқастар емделді. Бұл аурухана өртенгенге дейін үлкейді. Хофье ван Лу – сол кезде сақталған қосымша ғимарат болды. Елизавета Гастуй (кейін EG деп аталды) бұрынғы монастырь орнында (cellenbroers немесе minnebroers) Грот-Хейлиглендте қайта салынды (қазіргі Франс Халс мұражайының қарсы бетінде), ол 1581 жылдан 1971 жылға дейін жұмыс істеді. Бастапқыда шіркеу мекемесі болған ол, протестанттық реформациядан кейін Харлем кеңесінің мүшелері басқаруына көшті. Екінші дүниежүзілік соғыста неміс оккупациясынан кейін бұл аурухана енді Харлем кеңесінің басқаруында болмады, бірақ ол әлі де сақталған және бүгінде Kennemer Gasthuis деп аталады. Грот-Хейлиглендтегі бұрынғы ғимараттарда қазір қоғамдық орталық орналасқан және олар тұрғын үйлерге айналдырылды.

What we would call 'social work' today was called charity work in earlier centuries. Hofjes in Haarlem are the remnants of charity work that were founded by defunct community structures that were divided by religious order and social class, but all more or less guided by the then prevailing need to perform the Christian Seven Works of Mercy; feed the hungry, give drink to the thirsty, clothe the naked, bury the dead, shelter the traveler, comfort the sick, and free the imprisoned. Committing any of these acts would gain the giver entrance through the pearly gates of Heaven. This is what prompted so many wealthy Haarlem citizens to found Hofjes in their name on their death. In Haarlem the city council became responsible for acts of mercy on a grand scale when the leper colony was founded outside the city walls in the town of Schoten in 1393. For centuries from all over Holland, lepers had to come to Haarlem to get an attestatie or proof of leprosy, as a legal permit to beg. Similarly, the Haarlem Beul, or city executioner, "freed" prisoners all over the country from Amsterdam to Ghent by chopping their heads off. This led to the Dutch saying zo brutaal als de beul van Haarlem, meaning "as brutal as the Haarlem executioner". This morbid practise was only stopped in the beginning of the seventeenth century. The Haarlem leper colony, Het Dolhuys, still exists and is currently a museum. In 1347, the first mention of a 'Gasthuys' is made in Haarlem archives. After the leper colony was founded (in the name of Saint Lazarus), a new gasthuys, in the name of Saint Elisabeth, was built on the Verwulft where the sick were treated that did not need quarantine outside the city walls. This hospital grew until the fire that burned it down. Hofje van Loo was an add on that survived. The Elisabeth Gasthuys (later called EG) was rebuilt on the location of a former monastery (cellenbroers or minnebroers) in the Groot Heiligland (across the street from the Frans Hals Museum today) where it operated from 1581 to 1971. Originally a church institution, it was now run by Haarlem council members, due to the Protestant Reformation. Since the German occupation of World War II, this hospital is no longer run by the Haarlem council, but still exists and is called the Kennemer Gasthuis today. The former buildings in the Groot Heiligland house a community center and have been converted to homes.

Менеджмент

Hofjes-ті бес кеңес мүшесі – регенттер басқарады. Харлемдегі кез келген қоғамдық құрылымда, ол гильдия немесе hofje болсын, бес регент немесе регент қыздар тобы болып келді. Кеңес мүшелері ауысқан сайын естелік сурет салу дәстүр болған. Франс Халстың суреттерінде Кедейлер үйінің регенттері мен Сент-Элизабет ауруханасының регенттерін көруге болады. Көптеген гильдиялар өздерінің ескірген мүшелері үшін hofje-лерді ұстап тұрды. 1794 жылы француз оккупациясы кезінде гильдиялар таратылғанда, гильдия регенттері өздерінің hofje регенттері ретіндегі қызметін сақтап қалды, себебі hofje-лер сол кезде әлі де жақсы қаржылық жағдайда болды. Бірақ 1810 жылғы бөліске дейін мемлекеттік облигациялардан және гильдия мүшелік жарналарынан түсетін кірістердің жетіспеушілігі күшті сезілді, көптеген hofje-лер банкротқа ұшырап таратылды.

Байлық

Регенттердің міндеті кітаптарға және мүшелердің мінез-құлқына қарай ұстау болды. Көптеген хофьелер мүшелерінің жиі алмасуының арқасында өте бай болды, себебі олар онда тұру үшін барлық мүлкін хофьеге беруге міндетті болды. Табыстың басқа да көздері – жаңа ғимараттар салу немесе ескілерін қалпына келтіру үшін ұйымдастырылған лотереялар еді. Әртүрлі хофьелердегі тұру жағдайлары айқын ерекшеленді, әр діни орден ең жайлысын сақтап қалуға тырысты. Бүгінде сақталған хофьелердің көпшілігі тұрғын үйді жалға беруден табыс табады.

Шығу тегі

Хофьестер туралы сөз болғанда, көптеген адамдар ғимараттардың өзіне берілген атты айтады, бірақ олардың негізіндегі қорлар бастапқы құрылған күнінен бері бірнеше рет мекенжайын ауыстырған, тіпті аттары да өзгерген болуы мүмкін. Харлемдегі хофьестер көбінесе кез келген діни ұйымның немесе қалалық күш-жігердің нәтижесі емес, бай ерлер мен әйелдердің өз атынан жасаған жомарт сыйлықтарының арқасында пайда болды. Көптеген хофьестер қарт әйелдерге арналған, себебі көшеде қарт әйелдердің саны қарт ерлерге қарағанда әлдеқайда көп болды. Дегенмен, 1566 жылы Харлемде Реформация кезіндегі иконаларға қарсы күрес салдарынан католиктер (және олардың хофьестері) жасырын өмір сүруге мәжбүр болды, соның салдарынан көптегендері кедейленіп қалды. 1609 жылы "Оудеманнхейс" ашылғанда, қабылданған кедейлердің көп бөлігі католиктер еді.