Кіріспе
Уиламет өзенінің сарқырамасы (Willamette Falls) – Орегон штатының Клэкамас округінде, Орегон қаласы мен Батыс Линн қаласы арасындағы Уиламет өзенінде орналасқан табиғи сарқырама. Бұл Солтүстік-Батыс АҚШ-тағы көлем бойынша ең үлкен және әлемдегі он жетінші ең кең сарқырама. Жылқының табаны пішіндес, оның ені 457 метр, биіктігі 12 метр, ал су ағыны секундына 874 куб метрді құрайды. Сарқырама Уиламет өзенінің құйылатын жерінен 42 километр жоғары орналасқан. Уиламет сарқырамасы – аймақтағы көптеген тайпалар үшін маңызды мәдени орын. 1873 жылы ашылған және 2011 жылдан бері жабық Вилламет шлюздері, Вилламет өзені арқылы кемелердің Негізгі Вилламет аңғарына өтуіне мүмкіндік берді.
The Willamette Falls is a natural waterfall on the Willamette River between Oregon City and West Linn, Oregon, in the United States. It is the largest waterfall in the Northwestern United States by volume, and the seventeenth widest in the world. Horseshoe in shape, it is 1500 feet (457 m) wide and 40 feet (12 m) high with a flow of 30,849 cu ft/s (874 m³/s), located 26 mile (42 km) upriver from the Willamette's mouth. Willamette Falls is a culturally significant site for many tribal communities in the region. Opened in 1873 and closed since 2011, the Willamette Falls Locks allowed boat traffic on the Willamette to pass into the main Willamette Valley.
Адамзат тарихы
Американың жергілікті халықтарының ауызша тарихында осы сарқыраманы ежелгі батыр Т'аллапус (Қойот) олардың халқы бүкіл қыс бойы балық жеуі үшін сол жерге орналастырғандығы айтылады. Вилламет сарқырамасы бір кезде Тумвотерс тайпасының Клоувалла тобының немесе Вилламет тайпасының Чаркоуа ауылының мекені болған, олар жоғарғы Чинукан тілінде сөйлейтін халық еді. Осы жерлер 1855 жылғы Вилламет аңғары шарты бойынша (1855 жылдың 22 қазанында қол қойылған, 1855 жылдың 3 наурызында ратификацияланған) АҚШ үкіметіне өткізілді. Кейін тайпа мүшелері осы атамекендерінен Гранд-Ронд және Силетс үнді резервацияларына көшірілді. Вилламет сарқырамасы көптеген тайпалар үшін маңызды орын. Лосостің көп болуы тайпалық қауымдастықтарды бүкіл елден балық аулауға, сауда жасауға және сарқырамада өзара әрекеттесуге әкелді, бұл аймақтың экономикалық және мәдени орталығын құрады. Жыл сайын көптеген тайпалар Вилламет сарқырамасында салтанатты лосось жинап, жазда лампарей жинайды, соның ішінде Якама тайпалары мен біріккен тобы, Гранд-Ронд тайпалары, Силетс үндістері тайпалары, Уматилла үндістер резервациясы тайпалары және Жылы бұлақтар тайпалары. Еуропалық тері саудагерлері 1810 жылы сарқыраманың бар екенін білді. Джон Маклауглин 1829 жылы Гудзон Бэй компаниясы атынан сарқырамада жерді иеленді. Орегон қаласы 1842 жылы сарқыраманың шығыс жағына жақын салынды. Линн Сити қаласы бір жылдан кейін, 1843 жылы батыс жағалауда негізделді. Екі қала экономикалық бәсекелестікке түсіп, пайдалы бу кемелер трафигі мен оның саудасы үшін күресті. Сарқырама кеме трафигінің соңғы нүктесі болғандықтан, өзен кемелерінің капитандары жолаушыларын және жүктерін түсіру үшін өзеннің қай жағын таңдауға мәжбүр болды, ал кейбіреулері жоғары қарай өзенмен саяхатты жалғастырды. Қалалар арасындағы бәсекелестік 1862 жылғы Ұлы су тасқынына дейін қызыл қанды болды. Орегон қаласы суға батып, қирады, ал Линн қаласы толығымен жойылды. 1873 жылы Вилламет сарқырамасы шлюздері аяқталғанға дейін сарқырамадан өту мүмкін болмады. Шлюздер салынып жатқан кезде, бұрын Линн Сити қаласын қолдаған тау жыныстарынан арналар жасалды. Шлюздермен бірге Батыс Линн қаласы бұрынғы қала орнының бір бөлігінде орналасқан. Шлюздер 1915 жылы Вилламет сарқырамасы каналы және шлюздер компаниясымен АҚШ Армиясының инженерлік корпусына сатылды. Олар 2011 жылы жабылды.
Өнеркәсіп тарихы
Уилламетт Фоллс Электр Компаниясы (кейін Портленд Генерал Электрик деп қайта аталды) 1888 жылы сарқырамада гидроэлектрлік электр станциясын салу үшін құрылды. Сарқыраманың шығыс жағында төрт турбинамен жұмыс істейтін динамо орнатылды. Портлендке дейін 14 миль (23 шақырым) ұзындықтағы электр беру желісі салынды, бұл 1889 жылы АҚШ-та электр энергиясын ұзақ қашықтыққа берудің алғашқы мысалы болды. 1895 жылы Портленд Генерал Электрик сарқыраманың батыс жағында екінші электр станциясын салды. Жаңа станция, Т. В. Салливан станциясы (бұрынғы "Б" станциясы) деп аталды, қазір де 16 000 киловатт қуатымен жұмыс істеп тұр. Ескі станцияның негізі әлі де сақталған. 1866 жылы Орегон Сити қағаз өндіру компаниясынан бастап, сарқырамада бірнеше қағаз фабрикалары орналасқан. Уилламет целлюлоза және қағаз компаниясы 1889 жылы Батыс Линн жағында ашылды. Фабрикалардың меншігі бірнеше рет ауысты. 2011 жылы қалған соңғы екі фабрика West Linn Paper Company және Blue Heron Paper Company компанияларына тиесілі болды. West Linn Paper Company 2017 жылдың қазан айында жабылатынын хабарлады, ал 2019 жылдың қарашасында Willamette Falls Paper Company ретінде қайта ашылды. Blue Heron Paper Company 2011 жылдың ақпан айында өз фабрикасын жапты. "Көк қайың" учаскесі кейіннен қайта құру үшін аукционға қойылды. Жабдықтар канадалық инвестициялық компанияға, NRI Global, Inc. компаниясына сатылды, ол ескі машиналарын алып тастау және жерді ластанудан тазарта бастады. 2013 жылдың маусым айында учаскені сату туралы келісімге қол жеткізілді, бірақ ол кейіннен күшін жойды. 2014 жылдың мамыр айында Джордж Хайдгеркен атты тағы бір құрылысшы мүлікті сатып алды. Хайдгеркен кейін 2019 жылдың тамызында мүлікті Гранд-Ронде Конфедерациялық тайпаларына сатты.
Экология және қайта жаңғырту
Аймақтың индустрияландыруы нәтижесінде лосось және стальной форельдің саны азайды, бұл 1882 жылы балық өтегіш құрылысын салуға себеп болды. 1971 жылы салынған жаңа балық өтегіш құрылысын Орегон штатының Балық және жабайы табиғат департаменті басқарады. 2007 жылғы көктемгі қызыл лосостің саны шамамен 52 000 балыққа бағаланды. Индустрияландыру бір ғасырдан астам уақыт бойы сарқыраманың төменгі бөлігіне қоғамдық қолжетімділікті шектеді, бірақ 2017 жылдан бастап Blue Heron Paper Mill учаскесін қайта жаңарту және аймаққа, оның ішінде өзен бойында серуендеуге қоғамдық қолжетімділікті қамтамасыз ету жұмыстары жүргізілуде.
Сипаттамасы мен қолжетімділігі
Су құлауы – өзен төріндегі базальт жартастан пайда болған, ат бақиясы тәрізді блок құлау. 40 фут (12 м) биіктігі және 1500 фут (457 м) ені бар бұл құлау, Уиламет өзенінің Колумбия өзенімен қосылатын жерінен 42 шақырым (26 миль) жоғары орналасқан. АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы басқаратын шлюз – төрт шлюздік канал және АҚШ-тағы үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан, көп деңгейлі кеме жүзе алатын ең көне канал. Көрермендер су құлауын Орегон қаласының тіктеу жартастарынан, 99E тас жолы бойындағы белгіленген қарау орнынан, Орегон қаласы көпірінен, I 205 тас жолының солтүстік бағытындағы қарау орнынан немесе өзендегі қайықтардан тамашалай алады.