Кіріспе

Куба саясатының шолуы

1961 жылдан бері Кубада «бір мемлекет – бір партия» принципіне негізделген социалистік саяси жүйе қалыптасқан. Куба конституциялық тұрғыдан жартылай президенттік билікке ие, бір партиялық марксистік-лениндік социалистік республика ретінде анықталады. 2019 жылғы референдумда қабылданған Кубаның қазіргі Конституциясы, Кубаның тәуелсіздік жолындағы батыры Хосе Марти және революциялық көшбасшы Фидель Кастроның идеяларын Кубаның саяси жүйесінің негізгі құндылықтары ретінде белгілейді, сонымен қатар Маркс, Энгельс және Ленин идеяларының маңыздылығын атап көрсетеді. Куба президенті – Мигель Диас-Канель, ол 2021 жылы Куба Коммунистік партиясының бірінші хатшысы лауазымына Рауль Кастродан кейін тағайындалды. Диас-Канель – Фидель немесе Рауль Кастроның отбасынан шықпаған коммунистік Кубаның алғашқы президенті. Атқарушы билікті Куба премьер-министрі басқаратын Министрлер Кеңесі жүзеге асырады. Заң шығарушы билік бірпалаталы Халық билігі Ұлттық Ассамблеясы арқылы іске асырылады, ол мемлекеттің жоғары органы болып табылады. 2019 жылдың 10 қазанынан бастап Мигель Диас-Канель – Куба президенті, ал Мануэль Марреро – премьер-министр. Мемлекеттік Кеңестің бұрынғы президенті – бұрынғы көшбасшы Фидель Кастроның інісі Рауль Кастро болды; Рауль Кастро 2021 жылдың 19 сәуіріне дейін Куба Коммунистік партиясының бірінші хатшысы және Революциялық қарулы күштердің Бас қолбасшысы қызметтерін атқарды. Фидель Кастро 1959 жылдан 2006 жылға дейін билік жүргізді, бірақ денсаулығына байланысты билікті ағасына тапсыруға мәжбүр болды. Эстебан Лазо Эрнандес – Ұлттық Ассамблеяның президенті. Саяси ғалымдар Кубаның саяси жүйесін саяси оппозицияға жол бермейтін, бір партиялық авторитарлық режим деп сипаттайды. Кубада сайлаулар өткізіледі, бірақ олар демократиялық болып танылмайды. V Dem Democracy индексінің мәліметтері бойынша, 2023 жылы Куба Латын Америкасындағы ең демократиялық сайлау жүргізбеген екінші ел болып табылады. Ақпаратқа цензура (интернетке қол жеткізуді шектеулермен қоса) кеңінен таралған, ал тәуелсіз журналистика қысымға ұшырайды; «Шекарасыз репортерлер» Кубаны әлемдегі баспасөз бостандығы бойынша ең нашар елдердің бірі деп сипаттайды.

Атқарушы

Атқару билігі Министрлер Кеңесіне жүктеледі.

Заң шығарушы орган

Кубада Халықтық Билік Ұлттық Ассамблеясы бар, оның құрамында 612 мүше бар, олар әр 5 жылда бір рет сайланады және атқарушы биліктің шешімдерін бекіту үшін қысқа сессиялар өткізеді. Ұлттық Ассамблея жылына екі рет кезекті сессияларда жиналады. Дегенмен, оның заңнамалық қызығушылықтарды қарастыратын тұрақты комиссиялары бар. Оның тұрақты немесе уақытша комиссиялары экономика, қант өнеркәсібі, өнеркәсіп, көлік және байланыс, құрылыс, сыртқы істер, денсаулық сақтау, қорғаныс және ішкі тәртіп сияқты мәселелермен айналысады. Ұлттық Ассамблеяда комиссиялардың, Халықтық Билік Жергілікті Ассамблеяларының, халықаралық қатынастар, сот істері және басқару жұмысын бақылайтын тұрақты бөлімдер де бар. 1976 жылы қабылданған Куба Конституциясының 88-бабының (h) тармағы азаматтардың заң жобаларын ұсыну құқығын көздейді, бірақ мұндай ұсыныстың кемінде 10 000 дауыс беруге құқығы бар азаматтар жасауы тиіс. 2002 жылы «Варела жобасы» атты қозғалысты қолдаушылар 11 000 қол жинап, саяси және экономикалық реформалар бойынша ұлттық референдум өткізуді талап ететін азаматтық заң жобасын ұсынды. Үкімет жауабы ретінде 8,1 миллион қол жинап, Кубаның Ұлттық Ассамблеясынан социализмді Куба үкіметінің өзгермейтін ерекшелігі деп жариялайтын конституциялық түзетуді қабылдауды сұрады.

Революцияны қорғау комитеттері

Революцияны қорғау комитеттері – Куба бойынша кеңінен таралған, көптеген кубалықтар мүше болып табылатын аудандық ұйымдар желісі. Бұл ұйымдар медициналық, білім беру және басқа да шараларды жалпыұлттық деңгейде іске асыруға, сондай-ақ "контрреволюциялық" қызмет туралы хабарлауға бағытталған. CDR өкілдерінің міндеті – өз аудандарындағы әр адамның саяси көзқарастарын білу.

Саяси партиялар мен сайлаулар

Куба азаматтары, егер олар Кубада кем дегенде екі жыл тұрған болса және кем дегенде он алты жасқа толған болса, сайлау құқығына автоматты түрде ие болады. Заңмен "ақыл-ой кемістігі бар" деп танылған немесе түрмеде жазасын өтеуші адамдар осы құқықты пайдалана алмайды. Жеке себептермен шетелде қатарынан 24 айдан астам уақыт тұратын кубалықтар сайлау құқығынан айырылады. Халық билігінің Ұлттық Ассамблеясының 470 мүшесін сайлау жүйеге және 1976 жылғы Конституцияның қағидаларына сәйкес өткізіледі. Жалпы сайлау екі кезеңнен тұрады: муниципалдық сайлау және Халық билігінің Ұлттық Ассамблеясы (Парламент) сайлауы. Олар әдетте шілде айында жарияланады және бес жылда бір рет өтеді. Сайлау жарияланғаннан кейін Мемлекеттік Кеңес Ұлттық Сайлау Комиссиясының (CEN) мүшелерін тағайындайды. CEN сайлауды қадағалайды, бірақ оған қатыспайды. Ол сайлау рәсімін бақылау және тексеруге, сондай-ақ оның Конституция мен сайлау заңдарына сәйкес келуін қамтамасыз етуге жауапты. CEN Облыстық Сайлау Комиссиясын (CEP) тағайындайды, ол өз кезегінде Муниципалдық Сайлау Комиссиясын (CEM) тағайындайды. CEM сайлау комиссияларын құруға жетекшілік етеді. Бұл округтерде шамамен 1450 адам тұрады. Муниципалдық сайлау мақсатында әр округ екіден сегізге дейін аймаққа бөлінеді, бұл номинациялардың өте жинақы және жергілікті деңгейде өтуіне мүмкіндік береді. Номинациялық аймақтардың саны округтегі тұрғындардың санына байланысты анықталады. Ауылдық жерлерде аумақтың кеңеюі де ескеріледі. Адамдар тек өздері тұратын аймақта сайлауға қатысуға, өзін ұсынуға және дауыс беруге құқылы. Номинациялық аймақтардағы жиналыстар әдетте жұма күндері кешкі сағат сегізде немесе демалыс күндері күндіз қоғамдық орындарда өтеді. Әр жиналысты жергілікті сайлау комиссиясы жүргізеді. Жеке тұлғалар өздерінің округінде тұратын кез келген адамды ұсынуға құқылы, егер ол адам ұсынысқа келісім білдірсе. Ұсынушы өзінің ұсынысының себебін түсіндіруі керек. Басқалар кандидатураға қарсылық білдіруге құқылы. Мұндай жағдайда қол көтеру арқылы дауыс жиналып, сайлау комиссиясы есептейді. Ең көп дауыс жинаған адам сол номинациялық аймаққа кандидат болады. Заңның сақталуын қамтамасыз ету үшін CEP мүшелері номинациялық жиналыстарға күтпеген тексерулер жүргізеді. Кандидаттар ұсынылғаннан кейін жергілікті сайлау комиссиясы олардың қысқаша өмірбаяндық мәліметтерін және суретін алады. Бұл мәліметтер сайлаушылардың оңай қол жеткізуі үшін жергілікті қоғамдық орындарда жарияланады. Бұл сайлау заңнамасымен рұқсат етілген жалғыз жарнама түрі. Сайлаушылар өз таңдауын жасау үшін өмірбаяндық мәліметтерді оқып білуі керек. Үгіт-насихат жүргізуге рұқсат етілмейді. Гавана университетінің профессоры Духарте Диас өмірбаяндық мәліметтерді жариялау жеткіліксіз екенін және кандидаттарды таныстыру үшін көбірек жұмыс жасау қажет деп санайды. Муниципалдық сайлау әдетте қазан айында өтеді. Дауыс беру күні, әдетте жексенбіде, сайлаушылар жеке куәліктерін көрсету арқылы сайлауға қатысуға құқылы екенін растайды, содан кейін өздерінің округінде ұсынылған кандидаттардың тізімі бар бюллетень алады. Дауыс беру құпия болып табылады. Жеңіске жеткен кандидат кем дегенде 50% плюс бір дауыс алуы керек. Егер мұндай нәтиже болмаса, соңғы орын алған кандидат іріктеліп алынады және дауыс беру қалған кандидаттармен қайталанады. Муниципалдық сайлауда сайланған кандидаттар өздерінің міндеттерін жұмыс уақытынан кейін ерікті түрде орындайды. Муниципалдық жиналыстар құрылғаннан кейін, олар өздерінің арасынан президенттер мен вице-президенттерді сайлайды. Бұл адамдар толық уақыт жұмыс істейді және жұмыс орнында алған жалақысымен тең жалақы алады. Екінші кезең – Халық билігінің Ұлттық Ассамблеясы (Парламент) сайлауы – муниципалдық сайлаудан ерекшеленеді. Парламент мүшелерінің жартысына жуығы муниципалдық сайлауда сайланған адамдардан ұсынылады. Қалғаны бұқаралық ұйымдармен ұсынылады. Оларға Кубаның Орталық Жұмысшылар Одағы, Куба Әйелдері Федерациясы, Шағын Фермерлердің Ұлттық Қауымдастығы, Университет Студенттері Федерациясы, Университетке дейінгі Студенттер Федерациясы және Революцияны Қорғау Комитеттері кіреді. Сайлауға кандидаттарды ұсыну үшін алты бұқаралық ұйымның әрқайсысы барлық үш деңгейде (муниципалдық, провинциялық, ұлттық) пленарлық отырыстарда жиналып, халықтан кандидаттарды ұсынады. Мақсаты – халықтың әртүрлі тобын қамтитын әлеуетті кандидаттарды анықтау. Осыған байланысты, әрбір бұқаралық ұйымның барлық үш деңгейде (муниципалдық, провинциялық, ұлттық) парламентке сайлану үшін әр муниципалитетке қажетті кандидаттар санын кем дегенде үш есе көп ұсынуға құқығы бар. Ұсыныстар Ұлттық Үміткерлер Комиссиясына (CCN) жіберіледі, ол тізімді орын санына дейін қысқартады. Сайлаулардан бұрын (әдетте қаңтар айында) кандидаттар мен жұмыскерлердің кездесулері жұмыс орындарында және аудандарда өтеді. Муниципалдық сайлау сияқты, рұқсат етілген жалғыз жарнама – кандидаттардың қысқаша өмірбаяндық мәліметтері мен суреті. Дауыс беру жексенбі күні өтеді. Сайлаушыларға CCN таңдаған кандидаттардың тізімі бар бюллетень беріледі. Олар барлық кандидаттарға, кейбіреулеріне немесе ешқайсысына да дауыс бере алады. Сайланған үшін кандидат жарамды дауыстардың кем дегенде 50% плюс бір дауысын алуы керек. Әйтпесе, жаңа кандидат таңдалып, дауыс беру қайталанады.

Сыртқы қатынастар

Кубаның сыртқы саясаты Совет блогының ыдырауынан кейін туындаған экономикалық қиындықтар нәтижесінде қысқартылып, жаңа бағытқа бұрылды. Үлкен кеңестік субсидияларсыз және басты сауда серігі болмағандықтан Куба 1990 жылдары салыстырмалы түрде оқшауланды, бірақ содан бері Оңтүстік Американың бірнеше елімен, ең әйгілісі Венесуэла және Боливиямен екіжақты ынтымақтастық орнатты. Куба Батыс жарты шарындағы барлық елдермен – Эл Сальвадор мен АҚШ-тан басқа – қалыпты дипломатиялық және экономикалық қарым-қатынастарды ұстап тұр. Эл Сальвадордың Маурисио Фунес басқаратын жаңа үкіметі 2009 жылдың маусым айында оларды енгізуі күтілуде. АҚШ “[Куба] демократияға және адам құқықтарын қорғауға көшуден бас тартқанша” эмбаргоны сақтап тұрады. Еуропалық Одақ Кубаны “адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды үздіксіз өрескел бұзуда” деп айыптайды, бірақ сонымен қатар “АҚШ-тың Кубаға қатысты эмбаргосын айыптайды және БҰҰ Бас Ассамблеясы бірнеше рет талап еткендей, оны дереу жоюға шақырады”. Куба Қытай Халық Республикасы және Ресеймен қарым-қатынасын дамытып келеді. Барлығында Куба 160 мемлекетпен ресми қарым-қатынас орнатып, 20-дан астам елге, негізінен медициналық қызметкерлерді құрап, азаматтық көмек көрсетушілерді жіберді. Екі миллионнан астам адам елден қашып кетті. Кубаның қазіргі Сыртқы істер министрі – Бруно Родригес Паррилла.

Авторитаризм

Кейбір саясаттанушылар Кубаның саяси жүйесін демократиялық емес және авторитарлық деп сипаттайды, ал басқалары бұл сипаттамаға қарсы тұрады. Бұл – саяси оппозицияға рұқсат берілмейтін бір партиялық мемлекет. Партияның функциясы либералды демократиядағыдан мүлдем өзгеше. Ол кандидаттарды ұсынбайды және сайлауға әсер етуге құқығы жоқ. Алайда, кандидаттарды азаматтар тікелей ұсынады, circunscripciones (өте шағын аудандар) ішінде қол көтеру арқылы. Сыншылар мұның демократиялық екендігіне күмән келтіреді. Кубада ақпаратқа цензура (интернетке қол жеткізуге шектеулер де кіреді) кеңінен таралған, ал тәуелсіз журналистика қысымға ұшырайды; "Шекарасыз репортерлер" Кубаны әлемдегі баспасөз бостандығы бойынша ең нашар елдердің бірі деп атады. Ресми түрде Куба өзін "халық демократиясы" деп жариялайды, бұл батыс елдерінің "либералды демократиясынан" өзгеше. Осылайша, Куба өз саяси жүйесіне қатысты сынды капиталистік мемлекеттердегідей демократияның басқа формаларын түсінбеушілік ретінде қарастырады. Бұл, кандидаттарды аудандық деңгейде (аталған circunscripciones ішінде) ұсынудағы халықтық бастамаларға сілтеме жасайды. Ел ішіндегі және ел сыртындағы оппозициялық топтар, Human Rights Watch ұйымының мәлімдемесі және кейбір шетелдік үкіметтер Кубаның саяси жүйесін демократиялық емес деп бағалаған. Екінші жағынан, Куба өзін демократиялық деп санайтын ALBA және CELAC ұйымдарының құрамында. АҚШ үкіметі Кубаны көп партиялық сайлау жүйесіне көшу үшін саяси өзгерістер жасауға итермелеу мақсатында бірнеше саяси шаралар қолға алды. Бұл жоспарлар Куба үкіметі тарапынан айыпталып, АҚШ-ты Кубаның ішкі істеріне араласумен айыптайды.

Адам құқықтары

Хьюман Райтс Вотч ұйымының мәліметінше, Кастро "құғын-сүргін машинасы" құрды, ол кубалықтарды негізгі құқықтарынан әлі де айырып отыр. Куба үкіметі көптеген адам құқықтарын бұзуда, оның ішінде азаптау, негізсіз қамауда ұстау, теңсіз сот процестері және соттан тыс атқылаулар (әлде "El Paredón" деп те аталады) жасады. Хьюман Райтс Вотч үкіметтің саяси наразылықтың барлық түрлерін басуға тырысатынын хабарлайды. 2013 жылдың басында Вилла-Клара провинциясында елдегі тұңғыш трансгендер әйел муниципалды делегаты сайланды. Адела Эрнандес – Кайбариен қаласының тұрғыны, кардиоэлектрограмма бойынша медбике-маман ретінде жұмыс істейді. Кубада делегаттар кәсіби саясаткерлер емес, сондықтан мемлекеттік жалақы алмайды. 2022 жылы Отбасы кодексіне конституциялық түзетулер енгізілді. Бұл түзетулер аралдың әртүрлі қауымдастықтары мен мекемелерінде жүздеген мұқият талқылаулардан кейін қабылданды. Бұл Кодекс бала асырау, тоқтылық, трансгендерлердің өзін-өзі растауы, бір жынысты некелер және әр түрлі буын өкілдерінен құралған отбасылардың құқықтық мәртебесін қорғауды қамтамасыз етеді.

Сыбайлас жемқорлық

2012 жылы Transparency International ұйымының Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі Кубаны 176 елдің ішінде 58-орынға қойды, бұл көрсеткіш бойынша Иордания мен Намибиямен бірдей деңгейде болды. Бұл көрсеткіш Кариб бассейні мен Орталық Американың көптеген елдерінен төмен. 2006 жылы Куба 112-орында болды, бұл көрсеткіш Үндістанмен теңестірілді.