Кіріспе

Кубаның 2011 жылдан 2021 жылға дейінгі басшысы, Куба Коммунистік партиясының бұрынғы бірінші хатшысы және Кубаның бұрынғы президенті Рауль Модесто Кастро Руз (туған күні 3 маусым 1931 жыл) – кубалық зейнеткер саясаткер және генерал. Ол 2011 жылдан 2021 жылға дейін Куба Коммунистік партиясының бірінші хатшысы, бірпартиялық коммунистік мемлекеттегі ең жоғары лауазымды қызмет атқарды, ал 2008 жылдан 2018 жылға дейін Куба президенті болды, осы кезде ағасы Фидель Кастроның орнын басты. Куба революциясының әскери жетекшілерінің бірі Кастро 1959 жылдан 2008 жылға дейін Қарулы күштер министрі болып қызмет етті. Оның министрлік өкілеттігі оны қарулы күштер министрінің ең ұзақ қызмет еткен адамы етті. Кастро сонымен қатар 1965 жылдан 2021 жылға дейін Куба Коммунистік партиясының саяси бюросының мүшесі болды, ол – ең жоғары шешім қабылдау органы. Ағасының ауруына байланысты Кастро 2006 жылдың 31 шілдесінен бастап уақытша билікті беру арқылы Мемлекеттік кеңестің төрағасы міндетін атқарушы болды. 2008 жылдың 24 ақпанында Ұлттық Ассамблея Кастроны ресми түрде президент етіп тағайындады, ал ағасы 2008 жылдың 19 ақпанында денсаулығының нашарлауына байланысты қайта сайлауға түспейтінін мәлімдеді. Ол 2013 жылдың 24 ақпанында президенттікке қайта сайланды. Содан кейін Кастро екінші мерзімі соңғы болғанын және 2018 жылы қайта сайлауға түспейтінін жариялады. 2018 жылдың 19 сәуірінде президенттік лауазымнан кетті, оның орнын парламенттік сайлаудан кейін Ұлттық Ассамблеяда сайланған Мигель Диас-Канель басты. Кастро Коммунистік партияның бірінші хатшысы болып қалды, ол елдің іс жүзіндегі басшысы болып саналды және президенттің қызметін бақылауды жалғастырды. Кастро 2021 жылдың 16 сәуірінде басталған Куба Коммунистік партиясының VIII съезінде зейнеткерлікке шығатынын мәлімдеді. Оның орнын басу үшін 19 сәуірде Мигель Диас-Канель сайланды. Кастро конституциялық реформа комиссиясының төрағасы болды және Сантьяго-де-Кубаның Segundo Frente муниципалитетінен Ұлттық Ассамблеядағы өкілдігін сақтап қалды.

Ерте өмір

Рауль Модесто Кастро Руз Кубаның Биран қаласында дүниеге келді. Оның әкесі – испандық иммигрант, туған кезінде 55 жаста болған Анхель Кастро, ал анасы – канариялық текті кубалық Лина Руз. Рауль үш бауырдың ең кішісі: Рамон, Фидель және өзі. Оның төрт қарындасы бар: Анжела, Хуанита, Эмма және Агустина. Анхель Кастроның бірінші әйелі Мария Аргота Раульдің бес жартылай бауырларын тәрбиеледі: Педро Эмилио, Мария Лидия, Мануэль, Антония және Георгина. Бала кезінде Кастро бауырлары алғашқы барған мектебінен қуылды. Фидель сияқты Рауль де кейін Сантьягодағы Колежио Долорес иезуит мектебінде және Гаванадағы Белен иезуит дайындық мектебінде оқыды. Рауль Гавана университетінде мемлекеттік басқару мамандығын оқыды, бірақ бітірген жоқ. Фидель оқуда өте жақсы нәтижелер көрсетсе, Рауль көбінесе орташа деңгейде білім алды. Рауль белсенді социалист болып, Кеңес Одағына бағытталған Халықтық социалистік партияның – аралдағы коммунистік партияның – филиалы Социалистік жастар қатарына қосылды. Бауырлар студенттік белсенділікке, кейде зорлық-зомбылыққа дейін барып, белсенді қатысты. 1953 жылы Рауль 26 шілде қозғалысының құрамында Монкада казармасына шабуыл жасады; осы әрекеті үшін 13 жылға бас бостандығынан айырылып, 22 ай түрмеде отырды. Мексикадағы эмиграция кезінде ол «Гранма» кемесімен Кубаға экспедиция дайындау жұмысына қатысты.

Куба революциясының қолбасшысы

Гранма десанты сәтсіз аяқталып, 82 экспедицияшы көп ұзамай үкіметтік әскерлермен анықталғанда, Рауль Сиерра-Маэстра тауларында қауіпсіз жерге жетуге қол жеткізген 12 жауынгердің бірі болды, олар жаңадан құрылып келе жатқан көтерілісші армияның ядросын құрады (Куба революциясын қараңыз). Фидельдің інісі және сенімді оң қолы болғандықтан, сондай-ақ Монкада шабуылы кезінде және одан кейін көрсеткен басшылық қабілеттерін ескере отырып, оған біртіндеп үлкен тапсырмалар берілді. 1958 жылдың 27 ақпанында Рауль командир болып тағайындалды және оған бұрынғы Ориенте провинциясын кесіп өту миссиясы жүктелді, ол партизан колоннасын бастап, сол аумақтың солтүстік-шығысында "Франк Паис Шығыс майданын" ашты. Раульдің "Шығыс майданы" операцияларының нәтижесінде ол маңызды "Верано" операциясына қатыспады (ол жауынгерлердің негізгі күштерін жоюға жақын болды, бірақ Фидель үшін керемет жеңіспен аяқталды), бірақ Раульдің күштері белсенді болып қалды және уақыт өте келе өсті. 1958 жылдың 26 маусымында Рауль Кастроның көтерілісшілері Ориенте провинциясының солтүстік жағалауындағы Моа-Бей тау-кен компаниясының (американдық компания) меншігінен он америкалық және екі канадалықты ұрлап кетті. Келесі күні көтерілісшілер Гуантанамо шығанағындағы АҚШ әскери базасынан демалыста болған 24 американдық әскери қызметшіні тұтқынға алды. Осы оқиға салдарынан 36 адам (34 америкалық және 2 канадалық азамат) тұтқынға алынды. АҚШ елшісі Эрл Э.Т. Смит және оның қызметкерлері ұрлаудың мақсаттарын анықтады: әлемдік жариялылыққа ие болу, жалпы ереуіл шақыруының сәтсіздігінен кейін жоғалған М-26 7 беделін қайтару, Батистаның әуе күштерін көтерілісшілердің бекіністерін бомбалаудан тоқтатуға мәжбүрлеу және АҚШ-тан ресми мойындау алу. "Тайм" журналындағы заманауи баяндамалардан көрініп тұрғандай, Кастро күштері үшін ұрлау арқылы екі тактикалық мақсатқа қол жеткізілді: Батистаның келіссөздер үшін атысты тоқтату туралы жариялауы, "Верано" операциясының әуе шабуылдарын азайту; көтерілісшілер тынығуды қайта топтасу және қару-жарақ жеткізу үшін пайдаланды. Бұл оқиға АҚШ-тың күшті қарсылығын тудырды, оның ішінде жағымсыз қоғамдық реакция және Батистаға әскери қолдау көрсетуді қайта жандандыру және тұтқындарды босату үшін АҚШ күштерін орналастыру мүмкіндігі қарастырылды. Ақырында, тұтқындар өте шағын топтарға бөлініп босатылды, бұл баспаға максималды назар аударуға мүмкіндік берді. Босатылғаннан кейін тұтқындар жақсы қаралғанын айтты, тіпті кейбіреулері көтерілісшілердің ісін қолдайтынын мәлімдеді. Батиста үкіметінің тұтқынға алынған әскерлері туралы Рауль Кастро өзінің соғыс күнделігінде былай деп жазады: "Үшеуіне де тамақ берілді және олар босатылатыны, тек қару-жарақтары ғана алынып қойылатыны айтылды. Олардың ақшасы мен сағаттары болды, бірақ біздің принциптерімізге сәйкес, біз оларға тиіспедік". Партизандық бақылаудағы аумақтарда ауруханалар, мектептер және бірнеше материалдық өндіріс орналары құрылды, осылайша автономды құрылым жасалды. 1958 жылы ол М-26 барлау қызметінің құрылуына да бастамашы болды. 1958 жылдың қазанында Фидельдің күшімен нығайтылған бауырластар шамамен 2000 жауынгерге ие болды және бүкіл Ориенте провинциясында еркін әрекет ете бастады. Желтоқсан айында Че Гевара мен Камило Сьенфуэгос Санта-Кларада операция жүргізіп жатқанда, Фидель мен Рауль әскері Маффоны қоршап алып, 30 желтоқсанда басып алды. Олардың жеңімпаз армиясы содан кейін Ориенте провинциясының астанасы Сантьяго-де-Кубаға бет алды. Че Гевараның Санта-Клара шайқасындағы жеңісіне жауап ретінде АҚШ қолдаған президент Фульгенсио Батиста 1959 жылдың 1 қаңтарында таңертең Кубадан қашып кетті. Екі Кастро ағайындылары өз әскерлерімен Сантьяго-де-Кубаның шетіне жетіп, егер қала бірінші болып берілмесе, 1 қаңтарда сағат 18:00-де шабуыл жасайтындарын мәлімдеді. Командир (полковник Рего Рубидо) Сантьяго-де-Кубаны қарсылықсыз тапсырды. Соғыс аяқталды, Фидель 1959 жылдың 8 қаңтарында Гаванаға келгенде билікті қолға алды. Раульдің революция кезіндегі әскери басшылық қабілеттерін анық көру қиын. Че Гевара мен Сьенфуэгостан айырмашылығы, Рауль өзінің жеке жетістіктерімен мақтан тұта алған жоқ. Батистаның құлауынан кейін Раульге соғыс қылмыстары үшін сотталған, құлатылған президент Батистаға адал болған 30-дан 70-ке дейінгі сарбаздардың сотталуын және өлім жазасын орындауды қадағалау міндеті жүктелді.

Алғашқы саяси мансап

Рауль Кастро Руз 1961 жылдың шілдесінде құрылған және 1962 жылдың наурызында таратылған Біріктірілген революциялық ПО ұйымдарының ұлттық басшылығының, сондай-ақ 1962 жылдың наурызында құрылған және 1965 жылдың қазанында таратылған Кубаның Социалистік революциясының біріккен партиясының мүшесі болды. Ол Lockheed U2 ұшағын түсіруге және майор Рудольф Андерсонды өлтіруге көмектескендігі де айтылады. Ол Куба Коммунистік партиясының Орталық комитетінің мүшесі және партия 1965 жылдың қазанында құрылғаннан бастап Саяси бюроның екінші хатшысы болды. Сонымен қатар, ол 1976 жылы құрылған Ұлттық халық билігі жиналысы мен Министрлер кеңесінің бірінші вице-президенті болды.

Президенттік міндеттерді атқару

2006 жылдың 31 шілдесінде Фидель Кастроның жеке хатшысы Карлос Валенсияга мемлекеттік теледидардан Фидель Кастроның Куба Коммунистік партиясының бірінші хатшысы (партия басшысы), Куба Мемлекеттік Кеңесінің президенті (мемлекет басшысы), Куба Министрлер Кеңесінің президенті (премьер-министр) және Қарулы Күштердің бас қолбасшысы лауазымдарын Рауль Кастроға уақытша тапсыратынын мәлімдеді. Бұл Фидельдің асқазан-ішек қан кетуін емдеу үшін ішек хирургиясынан өтуімен және одан кейін сауығуымен байланысты болды. Көптеген сарапшылар Рауль Кастроны Куба Коммунистік партиясының елдегі ықпалын сақтап қалатын қатал саясаткер деп санайтын. Дегенмен, басқалары оның ағасынан гөрі тәжірибелі және нарыққа бағдарланған экономикалық саясатты жүзеге асыруға дайын екенін айтты. Ол Куба үшін социалистік жүйенің кейбір элементтерін сақтау ниетімен қазіргі қытай және вьетнамдық саяси-экономикалық модельдердің бір түрін қолдаған деп болжанады. Оның сирек болған қоғамдық іс-шараларына 2006 жылдың қыркүйек айында бейтарап елдердің басшыларымен кездесу және «Гранма» қайығының жағаға қонған күнінің 50 жылдығына арналған ұлттық мерекелік шараны ұйымдастыру кірді, бұл сонымен қатар Фидельдің кешіккен 80 жылдық мерекесіне де айналды. Университет студенттері алдында сөйлеген сөзінде Рауль Кубада коммунистік жүйенің сақталатынын және «Фидельді біздің барлығымыз бірге алмастырмасақ, оны алмастыру мүмкін емес» деді. 2007 жылдың 1 мамырында Рауль Гаванада Мамыр мерекесін өткізді. «Гранма» газетінің хабарлауынша, шараға 225 ұйым мен 52 елден келген делегациялардың қатысуымен бір миллионнан астам адам қатысты. Рауль өзінің іскерлік және эмоциясыз сөйлеу стилімен танымал.

Коммунистік көшбасшы

2006 жылы президенттікке уақытша бақылау ретінде жарияланғаннан кейін, 2008 жылдың 24 ақпанында Рауль Кастро Кубаның Гаванадағы Конвенциялар сарайында өткен заң шығару сессиясында Мемлекеттік кеңестің жаңа президенті және Министрлер кеңесінің президенті болып сайланды. Оның басшылығында кейіннен бірнеше экономикалық реформалар жарияланды. 2008 жылдың наурыз айында үкімет Фидель Кастро басқарған кезде қол жетімді емес болған көптеген тауарларды – DVD ойнатқыштар, компьютерлер, күріш пісіргіштер және микротолқынды пештерді сатып алуға қойылған шектеулерді алып тастады. Азық-түлік өндірісін арттыру мақсатында үкімет жеке фермерлер мен кооперативтерге бос тұрған мемлекеттік жерді жалға беруге рұқсат берді, сондай-ақ жерді пайдалану жөніндегі шешім қабылдау процесін ұлттық деңгейден муниципалитет деңгейіне көшірді. 2008 мен 2010 жылдар аралығында барлық өлім жазасы (шамамен 30) жеңілдетілді, бірақ 2003 жылдан бері ешкім өлім жазасына орындалмады. 2008 жылдың ортасында үкімет барлық мемлекеттік компаниялардың жалақы жүйесін қайта қарады, нәтижесінде еңбек еткен қызметкерлердің жалақысы арта түсті. Бұған қоса, үкімет ұялы телефондарды пайдалануға қатысты шектеулерді алып тастады және кубалықтарға саяхат шектеулерін жеңілдету мүмкіндігін қарастырды. 2018 жылы ол Куба революциясының алға басуы деп есептелетін Сантьяго-де-Кубадағы Segundo Frente муниципалитетінен Халық билігінің Ұлттық Ассамблеясына кандидат ретінде таңдалды. Мигель Диас-Канель 2018 жылдың 19 сәуірінде Куба президенті (Мемлекеттік кеңес төрағасы) лауазымына кірісті. Алайда Рауль Кастро Коммунистік партия Орталық комитетінің бірінші хатшысы болып, де-факто Кубаның жетекшісі қалды және 2021 жылдың 19 сәуірінде отставкаға шықты.

АҚШ-пен қарым-қатынасты қалыпқа келтіру

Рауль Кастро 2008 жылғы сұхбатта: «Америкалықтар біздің ең жақын көршілеріміздің қатарында. Біз бір-бірімізге құрметпен қарауымыз керек. Біз ешқашан америкалықтарға қарсы ниет ұстаған емеспіз. Жақсы қарым-қатынас екі елге де пайдалы болар еді. Мүмкін, барлық мәселелерді шеше алмаймыз, бірақ олардың көптерін шеше аламыз» деді. 2013 жылдың 10 желтоқсанында Кастро Йоханнесбургте Нельсон Манделаны еске алу рәсімінде АҚШ президенті Барак Обамамен қолдасып, амандасты. 2014 жылдың 17 желтоқсанында Кастро мен Обама екі ел арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін Гавана мен Вашингтонда елшіліктерді қайта ашудан басталатынын жеке-жеке мәлімдеді. Бұған дейін 1961 жылы Куба КСРО-мен жақын одақтас болғаннан кейін дипломатиялық қатынастар үзілген еді. Аргентинада туған Папа Франциск АҚШ пен Куба арасындағы жақындасуға көмектесті, Ватиканды құпия келіссөздер өткізу үшін пайдалануға мүмкіндік берді. Кастро мен Обама нормализацияға қарай жасалған қадамдар туралы бірдей уақытта мәлімдеме жасады. 2015 жылдың 20 шілдесінде Куба мен АҚШ Вашингтондағы «Куба мүдделері» бөлімін және Гаванадағы «АҚШ мүдделері» бөлімін елшіліктерге дейін көтергенімен толыққанды дипломатиялық қатынастарды ресми түрде қайта жаңартты. 2016 жылдың 20 наурызында Обама Кубаға сапар жасады, бұл 88 жылдың ішінде АҚШ президентінің Кубаға жасаған алғашқы сапары болды. 2017 жылы сөйлеген сөзінде Кастро АҚШ президенті Дональд Трамптың Мексика қабырғасы және сауданы шектеу саясатын сынады. Кастро Трамптың жоспарларын өзімшілдік деп атады және шекара үшін оны «ақылға сыймас» деп сипаттады. «Кедейлік, апаттар мен көшіп келушілерді қабырғалармен тоқтатуға болмайды, оларға ынтымақтастық, түсіністік және бейбітшілік қажет», - деді Кастро. 2016 жылдың қараша айында Трамп (АҚШ президентіне сайланғаннан кейін) Раульге Twitter желісінде жол тастады: «Егер Куба кубалықтар, кубалық-американдықтар және АҚШ үшін жақсы келісім жасағысы келмесе, мен келісімді тоқтатам». 2017 жылдың қыркүйек айында Кастро АҚШ дипломатиялық қызметкерлеріне жасалған шабуыл туралы АҚШ өкілімен сөйлескен кезде оны таңқалдырды. Ол қатысы жоқ екенін мәлімдеді, бірақ ФБР-ге 21 адамның есту қабілетінен айырылып, миына зақым келген оқиғаны тергеуге рұқсат берді. 2019 жылдың қыркүйегінде АҚШ Кастроға санкция салды және оған АҚШ-қа кіруге тыйым салды, себебі Куба Венесуэладағы Николас Мадуро үкіметін қолдады және президенттік дағдарыс кезінде адам құқықтарын бұзуға қатысты деп айыпталды.

Зейнеткерлік

2021 жылдың 16 сәуірінде Куба Коммунистік партиясының 8-ші съезі төрт күндік отырысқа жиналды, бұл Кастроның жетекшілікті толыққанды беруінің және саясаттан зейнетке шығуының басталуын білдірді. Мигель Диас-Канель 2021 жылдың 19 сәуірінде Кастроның ізбасары ретінде Коммунистік партияның Бірінші хатшысы болып сайланды. Кастро Ұлттық Ассамблеядағы өкілдігін сақтап, кейде қоғамдық шараларға қатысып, сөз сөйлей береді, соңғы рет 2024 жылдың 1 қаңтарында Куба революциясының 65 жылдығы тойында сөз сөйледі.

Қоғамдық және жеке өмірі

Кастро 1959 жылғы 26 қаңтарда Массачусетс технология институтының химиялық инженерия факультетінің студенті және Бакарди ром компаниясының бай заңгерінің қызы Вильма Эспинге үйленді. Вильма Куба әйелдер федерациясының президенті болды. Олардың үш қызы (Дебора, Мариэла және Нильса) және бір ұлы (Алехандро) Кастро Эспин бар. Вильма Эспин 2007 жылғы 18 маусымда дүние салды. Алехандро Ішкі істер министрлігінде полковник, MININT және MINFAR арасындағы барлау қызметін үйлестіру басқармасының директоры, ол барлық барлау қызметіне толық бақылау және қол жеткізу құқығына ие. Көптеген шетелдік сарапшылар оны Куба барлау қызметінің "сарайы" және Раульдің MININT-ті бақылауда ұстауына байланысты, оның MINFAR-ді өз бақылауымен теңестіретінін айтады. Ол Раульдің ең сенімді кеңесшісі саналады және болашақтағы басшылық лауазымға дайындалуда. Олардың қызы Мариэла Кастро қазір Кубаның жыныстық білім беру орталығын басқарады, ал Дебора полковник Луис Альберто Родригеске, Қарулы күштердің экономикалық бөлімінің басшысына үйленген. Ол, әскерилердің табысты бизнес салаларына бақылауының арқасында, Куба экономикасындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі деп есептеледі. Дебораның ұлы Рауль Гильермо, саусағының кемістігінен "Эль Кангрехо" (Қараба) деп аталды, қазір Раульдің бас күзетшісі. 2006 жылы президенттік міндеттерді қабылдағаннан кейін берген сұхбатында Рауль Кастро өзінің танымал болуы туралы былай деді: "Мен көпшілік алдында жиі пайда болуға үйренбедім, тек қажет болған жағдайларда ғана. Мен әрқашан жайлы болып келемін, бұл менің жолым, және осылай жалғастыруды жоспарлап отырмын". Актер Шон Пеннпен сұхбаттасқанда Кастро "жылу, ашық, энергиялы және өткір ойлы" деп сипатталды. Дегенмен, Санчес Раульді Кастро жүйесінің нағыз "архитекторы" деп санайды, оның Фидельден мүлдем өзгеше болғанына қарамастан. Фидель "харизматикалық, энергиялы, көреген, бірақ өте импульсивті және ұйымдаспаған" болса, Рауль "табиғи, әдістемелік және келісімсіз ұйымдастырушы" ретінде сипатталды. 2015 жылғы 10 мамырда Ватикан қаласында Папа Францискпен кездескеннен кейін Кастро Рим католик шіркеуіне шартты түрде қайтуды қарастыратынын айтты. Телевизия арқылы сөйлеген сөзінде ол: "Мен Папаның барлық сөздерін, түсіндірмелерін оқыдым, егер Папа осылай жалғаса берсе, мен қайтадан дұға етемін және [Рим-католик] шіркеуіне ораламын. Мен әзілдемеймін" деді. Кастро Мәсіхті коммунист деп есептейді, ол: "Менің ойымша, олар Исаны коммунист болғаны үшін өлтірді, Фидель революция деп атаған жағдайды өзгертуге тырысқаны үшін". Кастро 2021 жылғы 19 сәуірде Коммунистік партия басшысы лауазымынан зейнетке шықты.

Танымал мәдениетте

1969 жылы шыққан Che! американдық фильмінде Кастро рөлін Пол Бертоя ойнады. 2002 жылғы Фидель фильмінде оны Морис Конт сомдады. 2008 жылғы американдық тамырлық фильмде Че рөлін Родриго Санторо ойнады. Билли Брэггтің "Үлкен серпіліс күту" әнінде ол "Фидель Кастроның інісі" деп еске алынады.