Кіріспе
Дженеси өзенінің саласы (АҚШ штаты Нью-Йорк)
Оатка сағасы (/oʊ/'/æ//t//k//ə/ ohATkə) – Дженеси өзенінің үшінші ең ұзын саласы, толығымен АҚШ штаты Нью-Йорк штатының Батыс Нью-Йорк аймағында орналасқан. Оңтүстік Вайоминг округінен басталып, 93 км (58 миль) қашықтықты жүріп, Скотсвилл маңында Дженеси өзеніне құяды. 557 км² (215 шаршы миль) аумақты суға толыстырады, оның ішінде Вайоминг, Дженеси, Ливингстон және Монро округтеріндегі 23 қала мен ауылдың толық немесе бір бөлігі кіреді. Оның аты Сенека тілінде «жоталардан түсу» немесе «ашық жерге жақындау» деген мағынаны білдіреді. Бастауын соңғы мұз дәуірінің соңында алған, өйткені Аллегейни үстіртіндегі мұздықтардың әсерінен құрғақ ландшафт пайда болды, оны ағын сулар бірте-бірте тозытып, Оатка аңғары деп аталатын терең ойысты қалыптастырды. Осы аңғардағы жоғарғы ағыстың екі ірі елді мекені орналасқан. Сенека тайпасының өкілдері орман ішіндегі кеңістіктерде бірнеше қоныстар құрған. Американдық революция кезіндегі Салливан экспедициясы аңғардың құнарлы топырағына назар аударды, содан кейін аймақ қоныстануға ашылды. Бір кезде Оатка сағасы аймақтың алғашқы қоныстанушысы Эбенезер "Индіан" Алланның құрметіне Аллан сағасы деп аталған. Оның су энергиясы 19 ғасырдың басында Голландия сатып алуындағы құнарлы жерлерді еуропалықтардың қоныстануына көмектесті. Бүгінде ол маңызды аймақтық ресурс болып табылады, сумен жабдықтау және демалыс мақсатында қолданылады, сондай-ақ су сапасын сақтау үшін белсенді түрде қорғалады. Бұл форель балығына толы танымал сағас, оның аузына жақын жерде Батыс жарты шардағы ең көне балық шаруашылығы орналасқан. Ле-Рой қаласындағы бөгеттің арқасында, одан төменгі бөлік құрғақ болып қалады, жылы айларда су жер асты арналары арқылы ағып өтеді.
Курс
Бірнеше шағын арналар, олардың кейбіреулері солтүстікке қарай шамамен 1600 фут (488 м) биіктікте басталады, Сильвер Спринг Роудтан батысқа қарай аз ғана қашықтықта орналасқан Варшава қаласының шекарасынан оңтүстікке қарай, Гейнсвиллдің жоғары жазығындағы далалар мен ормандық жерлердегі өзеннің негізгі арнасын құру үшін бірігеді. Жаңа арна алғашқыда бір шақырым оңтүстікке қарай ағып, содан кейін Норфолк-Саузерн теміржолымен қатарласа солтүстік-батысқа бұрылып, Рок-Гленнің кішкентай ауылына қарай ағады. Бұл жерде ол алғаш рет Нью-Йорк штатының 19-шы тас жолымен (NY 19) қиылысады, ол көп бөлігінде оған жақын қатар жүреді. Рок-Гленнің батысында өзіне ат берген тар шатқалдан өтіп, Оатка аңғарының басындағы Ньюбург ауылына жетеді. 19-шы тас жолының астынан өтіп, бастауынан бері 85 метрге төмен түседі. Ньюбургтен солтүстік-батысқа, содан кейін солтүстікке қарай ағып, аңғардың түбіндегі тас жолға жақын қалады. Бірнеше шақырымнан кейін округ орталығы Варшаваға кіреді. Тағы да 19-шы тас жолының астынан өтіп, батысқа қарай ағып, Варшава орта мектебі мен оның спорт алаңдарының батысынан өтеді. Ауылдың солтүстігінде аңғар кеңейіп, көбінесе тегіс болып қалады. Арна мен NY 19 үлкен егістіктер арасында қайтадан қиылысады. Аңғар солтүстік-шығысқа қарай Вайомингке қарай бұрылады, ал Оатка үлкен орманды аймақты оңтүстік-шығысқа айналып өтеді. Содан кейін өзен бойындағы ең үлкен ылғалды жерлерден өтеді. Бұл жерде 19-шы тас жолының астынан өтеді, ал жол қысқа уақытқа шығысқа бұрылады. Екеуі де Павильонда Генсеси округіне кіргенде қайтадан жақындасады, онда NY 63 солтүстікке қарай бағыт алады, ал тағы бір маңызды ылғалды жерлер аймағы бар. Павильоннан солтүстікке қарай екі шақырым жерде орналасқан кішкентай орманда US 20 тас жолымен қиылысады. Арна батысқа бұрылып, 19-шы тас жолынан ең алыс қашықтыққа жетеді, содан кейін солтүстік-солтүстік-шығысқа қайта тас жолына жақындайды. Ол солтүстік-шығыс бағытында Ле-Рой ауылына кіреді, 19-шы тас жолын қайтадан кесіп, NY 5-тің оңтүстігіндегі бөгеттің артындағы су қоймасына дейін кеңейеді. Ауылдың солтүстігінде Баттермилк шарлауына және жылы, құрғақ ауа райында жер астынан ағатын бөлікке қарай қайтадан тарылады. Бұл жердегі аңғар кең, оның қабырғалары енді тік емес, ұзын және көлбеу. Онондага жартасын белгілейтін 60 фут (18 м) биіктіктегі шарлаудан өткеннен кейін шығысқа бұрылып, NY 19 Нью-Йорк штатының тас жолынан бір шақырым оңтүстікке қалады. Бұл геологиялық жағынан ерекшеленетін бөлік Төменгі Оатка деп аталады. Ол орманды аймақ арқылы оңтүстікке, солтүстікке және содан кейін оңтүстікке қарай Genesee Country Village-ке жақындап, Мэмфорд маңында Монро округіне кіреді. Сол ауылды солтүстікке айналып өткеннен кейін, NY 383 солтүстікке қарай, ал CSX теміржолы Нью-Йорк арқылы оңтүстікке қарай, арна Оатка Крик паркіне жетеді, оның оңтүстігінде бұрынғы егістік жердің үлкен учаскесі орналасқан. Бұл жерде жол да, теміржол да арнаның солтүстігінде, қайтадан кеңейіп жатыр. Парктен тыс жерде ол Скоттсвиллдің оңтүстігінен өтіп, негізінен егістік жерлерге кіреді, онда NY 251 Оаткаға көпір салып ауылға кіреді. Бір шақырымнан кейін ол Женесиге құяды.
Су бөлу
Оатканың алабы салыстырмалы түрде тар және Оатка аңғарынан немесе өзен арқылы өтетін қалалардан көп алшақтамайды. Варшава, Павильон және Ле-Рой қалаларының көбісі суайдынында, сондай-ақ Ковингтон, Гейнсвилл, Миддлбери және Уитленд қалаларының үлкен бөліктері орналасқан. Стаффордтың шығыс жартысының көп бөлігі Оатка алабында, бірақ өзеннің тек шағын бөлігі ғана одан өтеді. Ливингстон округінде Каледония ғана суайдынында жері бар қала, ол негізінен солтүстік-шығыс бұрышынан және Каледония ауылының көп бөлігінен тұрады. Өзеннің өзі арқылы ағып өтпейтін, бірақ алабында үлкен бөліктері бар қалалар – Перри, Оранжвилл және Бетани. Кастилия, Уэзерсфилд, Байрон және Бергеннің шағын бөліктері де Оаткаға су құяды. Суайдынында толық немесе ішінара бес ауыл орналасқан. Олар – Варшава, Вайоминг және Ле-Рой. Өзен сағасына жақын жерде Скотсвилл мен Каледония жатыр. Бұл даму мен халық шоғырланған жалғыз аймақтар. Суайдынының көп бөлігі (73%) жыртылған немесе жыртылмаған егіс жерлері. Ормандық жерлер тағы 21% құрайды. Қалған бөлігінің көп бөлігі тұрғын үйлер мен коммерциялық жерлер, ал өнеркәсіптік пайдалану тек 1% ғана. Суайдынының ең биік нүктесі – 1990 фут (607 м), ол Оранжвилльдің оңтүстік-шығысында орналасқан; ең төменгі нүктесі – 525 фут (160 м), ол Оатканың сағасы. Оатка өзенін қоса алғанда, суайдынында 425 миль (684 км) өзен бар. Суайдынында ірі көлдер мен тоғандар аз. Ең ірісі – Ле-Рой көлі, ол Павильондағы Мад-Крик бастауының жанында орналасқан. Бұл Ле-Рой ауылының бұрынғы негізгі су көзі болған суқойма. Оатка өзені саябағынан басқа Оатка суайдынындағы жалғыз қорғалған аймақ – Варшавадан солтүстікке қарай Миддлберидегі Карлтон Хилл жабайы табиғатты басқару аймағы.
Су сапасы
АҚШ Геологиялық қызметі өзенде екі су өлшеу станциясын ұстап тұрады: Гарбутт (сағасына жақын) және Варшава (бастауынан төмен). Жылдық орташа су ағыны жоғары станцияда және төмен станцияда байқалады. Варшавадағы су ағыны Гарбутттағыдан 21-36% құрайды, бірақ көктемде және судың көп мөлшерде ағып жатқан кездерінде ол әлдеқайда артады. Өзен суын тұтыну үшін Варшава ауылы ғана пайдаланады, оны тұрғындар мен басқа да тұтынушыларға тарату алдында сүзгілеу станциясынан өткізеді. Каледония және Вайоминг ауылдары, сондай-ақ Павильонның сумен жабдықтау аудандарының бірі су алабындағы құдықтарды пайдаланады. Өзен суының сапасы Buttermilk Falls төменгі ағысында жан-жақты зерттелген. Ондағы химиялық элементтердің көпшілігі қалыпты шекте, бірақ тақтастың құрамындағы гипс пен доломитқа байланысты сульфаттардың деңгейі сәл жоғары. Бұл минералдар магний мен стронцийдің де анықтамалы деңгейін тудырады. Сонымен қатар, кейде трихлорэтилен де табылады, ол 1970 жылдардың басында Ле-Рой маңындағы теміржол оқиғасынан қалған салдар. Судың көп ағып жатқан кездерінде төменгі Оаткада фекальді колиформа бактерияларының мөлшері рұқсат етілген деңгейден асып кетуі мүмкін. Қазіргі уақытта өзеннің көп бөлігінде су сапасын нашартататын елеулі мәселелер жоқ. Осыған байланысты, штаттың Қоршаған ортаны қорғау департаменті (DEC) өзеннің Монро және Женеси бөліктерін «қауіпті» деп санайды, себебі болашақта кейбір мәселелер туындауы мүмкін. Вайоминг округінің бөлігі «стрессте» деп есептеледі, себебі оның сапасы жалпы жақсы болғанымен, пайдалануды шектейтін кейбір мәселелер кездеседі. 1999 жылы Рочестерде өткен «Өзендерге қамқорлық жасау» конференциясынан кейін Оатка өзенінің су алабы комитеті құрылды. Ол өзен мен су алабын зерттеуге, соның ішінде екі жылдан кейін жарық көрген алғашқы «Бассейннің жағдайы» есебіне де қаржы жұмсады. 2004 жылы муниципалитеттер аралық келісімдер бекітілді, ал 2006 жылы Женеси/Фингер-Лейкс аймақтық жоспарлау кеңесімен бірлесіп Оатка өзенінің су алабын басқару жоспарының жобасы қабылданды.
Жабайы табиғат
Өзенде және оның айналасында өсетін балық және өсімдік түрлері туралы мәліметтер шектеулі, себебі жан-жақты зерттеу жүргізілмеген. Мемлекет сирек кездесетін, қорғауға алынған немесе жойылу қаупі бар түрлердің бірнеше популяциясын анықтады. Оларды тиімдірек қорғау үшін нақты түрлердің немесе популяциялардың орналасқан жері туралы ақпаратты жариялау шектеледі. Бенттік макроомыртқасыздар, яғни өзен төріндегі шөгіндіге тәуелді ірі организмдер туралы көбірек дерек бар. Бұл негізінен құрлықта тіршілік ететін жәндіктердің дернәсілдері. Осы түрлердің көптегені, мысалы, құрттар мен тас құрттар, ластануға төзімсіз, сондықтан олардың болуы судың жақсы сапасын көрсетеді. Олар 1989–90 жылдар аралығындағы төменгі Оаткадағы зерттеу кезінде табылды, бірақ күтілгеннен аз санда. Сондықтан өзен "біршама ластанған" деп есептеледі. Осы жәндіктердің көптегені әртүрлі форель түрлерінің тамақтануына қатысты. Төменгі Оатка – сапалы қоңыр форель балық шаруашылығы болып саналады, сонымен қатар судың ішінде шағын бұлақ форель де кездеседі. Каледония маңындағы Спринг-Криктегі мемлекеттік балық шаруашылығы жыл сайын өзенді балықпен толтырады, сондай-ақ Боуэрман мен Уитленд орталығы арасындағы учаскеде жабайы форельдің де балық аулануы туралы мәліметтер бар. 1999 жылғы зерттеуде өзеннің жалпы форель биомассасы гектарына 30 фунт (33 кг) деп бағаланды. Бас, валлей және солтүстік шұбар да Genesee маңынан ұсталған. Ле-Ройдың солтүстігінде Оатка суды жоғалтатын өзенге айналады, су жерге сіңіп кетеді. Жылы айларда бұл Buttermilk Falls-тың жоғары жағындағы өзен төсегінің кебуіне әкеледі, ал төменде бұлақтар мен сіңулерден баяу қайта пайда болады. Содан кейін шығысқа қарай бұрылып, Акрон формациясы, Берти тобындағы доломит тақталары және Салина тобы арқылы ағады. Соңғысы әртүрлі, оның құрамында әктастар мен тақталармен қатар галит және гипс сияқты булану өнімдері де бар. Кейіннен Сенека тайпасына айналған американдықтар осы аймаққа келіп қоныстанды. Олар орманның кеңістіктерінде бірнеше шағын елді мекендер құрды, онда жақсы аңшылық тауып, алғаш рет аңғардағы жерлерді өңдеді. Оларды байланыстырған жолдар желісі ақырында осы аймақтағы қазіргі жол желісінің бір бөлігіне айналды. Сенекалар ақырында Ирокез конфедерациясының құрамына кірді, онда Оатка батыс шегінде орналасқан, оларға Конфедерация ішінде "Батыс есігінің сақтаушылары" деген құрметті атақ берілді. Жеті көпір NY 19 тас жолын өзен арқылы өткізеді. Олардың ішінде ең ұзыны – Ле-Рой бөгетімен құрылған көлден 69 метрлік көпір (19-шы тас жолының солтүстігінде), ал ең қысқасы және оңтүстігіндегісі – Рок-Гленнен оңтүстікке қарай 9 метрлік көпір. Көбінесе болатты немесе бетонды жіптік немесе қораптық арқалық құрылымдар қолданылады, ал Pavilion-дағы US 20 көпірі және Варшавадан солтүстікке қарайғы 19-шы тас жолының бірі болатты фермалық конструкциялар болып табылады. Варшавадан Ле-Ройға қарай өзен бойында су жылынады және жаңарып, спорттық балықтардың әртүрлі түрлеріне, әсіресе басқа, шұбарға, күнбалыққа, краппиге және бұқа балыққа қолайлы жағдайлар туады. Көпірлерден және аймақтағы муниципалитеттерге тиесілі кейбір мемлекеттік жерлерден өткел бар. Төменгі Оатка – балық аулаушылар арасында ең танымал орын. Көк тесіктен және сарқырамадан келетін жер асты сулары өзенді қайта салқындатады, шығысқа қарай бұрылыстан бастап аузына дейін ол тас ағысы болып табылады және мұнда көптеген балық өсірілген және жабайы қоңыр форельдер мекендейді. Жыл сайын суға қосылатын 11 200 дернәсіл Каледонияның солтүстігіндегі Оатканың Спринг-Крик саласында 1864 жылы Сет Грин құрған мемлекеттік балық шаруашылығынан келеді. Бұл учаскеге көпшіліктің қолжетімділігі жоғары. Оатка Creek паркіндегі 3 шақырымдық учаскеде ең көп пайдаланушылар бар, себебі ондағы жабайы форель популяциясын сақтауға бағытталған арнайы ережелер жыл бойы жасанды жемдермен балық аулауға тыйым салады. Осыған ұқсас ережелер қазан және наурыз аралығында парктен төменгі ағыстағы Боуэрман жолындағы қолжетімділігі төмен учаскеде де қолданылады, ал тұрақты маусымда балықшылар күніне кемінде екі балықпен шектеледі. Бұл суларда қара бас және солтүстік шұбар да балық аулауға болады. Сондай-ақ, 251-ші тас жолының шығыс жағындағы оңтүстік жағалаудағы шағын Скоттсвилл ауылдық паркінен, сол тас жолдың екінші жағындағы жүз футтан және Уитленд орталығы жанындағы NY 36 көпірінің екі жағынан, сондай-ақ өзенді кесіп өтетін округтік жолдардың екі жағындағы 50 футтан (15 м) өткел бар. DEC сонымен қатар Мамфордтағы шағын учаскеде және Ле-Рой қаласындағы Оатка жолы бойындағы екі жағалаудың көп бөлігінде Мад Крик пен аты аталмаған солтүстік саласының арасындағы жерді сатып алды. Бұл балықшыларға суға қол жеткізу үшін өзенге жақын 11 метрлік жерді пайдалануға мүмкіндік береді. Олар DEC-тің қалыпты балық аулау ережелеріне бағынады.
Public access to this section is extensive. The 1.7 mile (3 km) section in Oatka Creek Park is the most frequently used, since special regulations to conserve the wild trout population there allow no kill fishing there with artificial lures year round. Similar rules apply between October and March in the less accessible stretch downstream of the park to Bowerman Road; during the regular season anglers are limited to two fish per day at a minimum. Black bass and northern pike have also taken flies in those waters. Access is also available from a small Scottsville village park on the south bank east of Route 251, the hundred feet on the other side of that highway and both sides of the NY 36 bridge near Wheatland Center, as well as 50 ft (15 m) on either side of county roads that cross the creek. DEC has also acquired public fishing easements on a small stretch in Mumford and much of both banks along Oatka Trail in the Town of Le Roy between Mud Creek and the unnamed northern tributary two miles (3.2 km) upstream. These allow use of the 33 feet (11 m) adjoining the river by anglers for access to the water. They are subject to regular DEC fishing regulations.