Кіріспе

Бұрын Буэнавентура өзені, Сан-Буэнавентура өзені немесе Рио-Буэнавентура деп аталған, Роки тауларынан қазіргі АҚШ-тың батыс аймағындағы Ұлы Бекен арқылы Тынық мұхитына дейін ағады деп есептелген. Бұл өзен, хронологиялық тұрғыдан, Батыс Ұлы өзенінің ойлап тапқан бірнеше нұсқаларының соңғысы болды – Роки тауларының батысында Солтүстік Америка үшін Миссисипи өзені Роки тауларының шығысында болғандай. Мақсаты – Оңтүстік Американың төменгі жағындағы Хорн мүйісін айналып өтуден құтылатын, теңізден теңізге дейінгі су жолын табу еді.

Домингуес, Велес де Эскаланте және Миера

1776 жылы францискандық екі миссионер – Атанасио Домингес пен Сильвестр Велес де Эскаланте, Нуэво-Мексикодағы Санта-Фе мен Альта-Калифорниядағы Монтерей арасындағы құрлық жолын табуға тырысты. Олар Домингес-Эскаланте экспедициясы деп белгілі болған он адамнан тұратын экспедицияның құрамына кірді, оның ішінде Бернардо де Миера и Пачеко (Миера) картограф ретінде жұмыс істеді. 13 қыркүйекте олар қазіргі Юта штатында орналасқан, Колорадоның оңтүстікке қарай ағатын саласы – Грин-Риверді кездестіріп, оны католик әулиесі Бонавентураның құрметіне Сан-Буэнавентура деп атады. Сол кезде Буэнавентура өзені туралы ешқандай миф болған жоқ. Домингес пен Велес де Эскалантенің күнделігінде олардың кесіп өткен жерден жоғарыда өзен батысқа қарай аққандығы дұрыс көрсетілген. Олар өзенді кесіп өткенде ол оңтүстік-батысқа қарай ағып, одан әрі солтүстік-батысқа қарай жалғасты. Эскаланте сондай-ақ, Рио-Сан-Клементемен (қазіргі Ақ өзен? – оны да осылай атаған) қосылғаннан кейін Буэнавентура өзені оңтүстікке бұрылғанын дұрыс жазды. Демек, бастапқы Буэнавентура өзені нақты және бүгінде басқа атаумен бар. Уте (Юта) тайпасының бір тармағымен Тимпаногос көлі (әртүрлі жазулар) деп аталатын, қазір "Юта көлі" деп аталатын оңтүстік жағалауда байланыс орнатып, экспедиция оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай жол алды. 29 қыркүйекте олар оңтүстік-оңтүстік-шығыстан ағып келетін өзенге (Севьер өзені) кездейсоқ тап болды және оны кездестірген жерде батысқа бұрылды. Домингес пен Велес де Эскаланте өздерінің күнделігінде осы өзеннің жергілікті атауы олар атаған Буэнавентура өзенімен бір екенін көрсетеді. Олар күмәнданды, себебі егер олай болса, төменгі ағысында өзен жоғары ағысындағыдан әлдеқайда кішірек болар еді, бұл қалыпты үлгіге қайшы келер еді. Олар осы өзенге Сан-Исабель деп ат қойды. Жергілікті тұрғындар оларға ол сол жерден батысқа қарай ағып, көлге (Севьер көліне) және одан әрі ағып кететінін айтты. Севьер көлінің шығару арнасы жоқ, сондықтан жергілікті тұрғындар батысқа қарай ағып жатқан Гумбольдт өзенін меңзеген болуы мүмкін, ол солтүстік-батысқа қарай 150 мильден астам жерде басталады, және зерттеушілер оны дұрыс түсінбеген. Домингес пен Велес де Эскалантенің Грин және Севьер өзендерінің біреу екеніне күмәндануына қарамастан, Миера жасаған карталарда Сан-Исабель өзені көрсетілмеген, ал Буэнавентура солтүстік-шығыс Ютада кездескен жерінен батыс-орталық Ютадағы Севьер көліне дейін оңтүстік-батысқа қарай ағып жатқандай бейнеленген. Испания королі Карл III-ке жолдаған хатында Миера осы аймақта бірнеше миссионерлік бекеттер салуды ұсынды және Буэнавентура немесе Тимпаногос өзені арқылы Тынық мұхитына су жолының мүмкіндігін айтты: Миера өз картасында Ұлы тұзды көлден (GSL) батысқа қарай ағып жатқан өзенді көрсеткен. Миера жергілікті тұрғындар берген GSL-дің дұрыс сипаттамасын жазғанмен, испандықтар олар сипаттаған нәрсе дұрыс емес деп ойлады және "өте тұзды" көлдің сипаттамасын мұхит деп түсіндірді, ал "Тимпаногос көлінен" ағып жатқан өзеннің сипаттамасын, яғни Юта көлі мен Ұлы тұзды көлдің арасында ағып жатқан Иордан өзенін, Тынық мұхитына дейінгі су жолы деп болжады. Буэнавентураны оңтүстік-батысқа қарай көлге ағып бара жатқандай көрсету қатесі алғашқы зерттеушілер мен картографтар, мысалы Александр фон Гумбольдт тарапынан қайталанды, ол 1804 және 1809 жылдары өзінің карталарын дайындау үшін Домингес пен Эскаланте экспедициясының картасын пайдаланды. Зебулон Пайк Гумбольдттың карталарын 1810 жылғы кітабына арналған картаны дайындау үшін қолданды. 1814 жылы Аарон Ароузсмит Буэнавентураның "Лак Сэллге" ағып жатқан картасын жариялады. Картографтар Домингес пен Эскаланте барлаған аумақтың батысына қарай картаға түсіруге тырыспады.

Тимпаногос және Лос-Монгос өзендері

1819 жылдан бастап карталарда Ұлы тұзды көл мен Севьер көлінен бастау алатын екі өзен белгілене бастады. Солтүстік өзен Миераның Ұлы тұзды көлден Сакраменто өзеніне дейінгі шығуын жалғастырып, "Тимпаногос өзені" деп аталды. 1822 жылы Генри Таннер Ұлы тұзды көлден тағы бір шығатын жерді, "Лос Монгос" өзенін, Орегон штатындағы Рог өзенінің бастауы деп ұсынды. 1825 жылы Джедедия Смит Ұлы тұзды көлдің солтүстігіндегі аймақтарды зерттеді, бірақ "Лос Монгос" өзенін таба алмады. Ол жағалау бойын батысқа және оңтүстікке айналып өту үшін көбірек адамдарды жіберді, бірақ олар "Р. Тимпаногос" өзенін де таба алмады. Дегенмен, бұл ақпарат картографтарға кешігіп жетті, ал 1836 жылы Таннер үш өзеннің бейнелеуін қайталады, бірақ "Р. Тимпаногос" өзенін "Р. С. Сакраменто немесе (немесе) Тимпаногос" деп атады. Сондықтан, 1841 жылы Джон Бидуэлл Роки тауларынан Калифорнияға аттанғанда, оған ағаш ұстасының құралдарын алып, каноэ жасап, Ұлы тұзды көлден Тынық мұхитына теңіз саяхаты жасауға кеңес берілді.

Буэнавентураның батысын Тынық мұхитқа дейін кеңейту

Көп уақыттан бері Роки тауларынан Тынық мұхитына қарай ағып жатқан өзеннің саяхат және сауда үшін оңай жол болатынына үміт артылған. Бұл арман, ұзақ іздеген Солтүстік-Батыс өткелінің нәтижесі еді. Франсиско Гарсес Альта-Калифорнияның карталарын жасағанда, Сьерра-Неваданың географиясын толық түсінбегендіктен, "Сан-Фелипе" немесе Сан-Хоакин өзенін көрсетті. Бұл өзен, Сьерра тауларының ар жағындағы Ұлы Бекеннен басталып, Сан-Франциско шығанағына немесе оның жанынан құятын сияқты болды. Кейін, Мануэль Августин Маскаро мен Мигель Констансо 1784 жылы Жаңа Испанияның вице-корольдігінің алғашқы картасын жасағанда, "Сан-Фелипе" өзенін Севьер көліне дейін созды. 1820 жылы Сидни Э. Морз осыған ұқсас карта жариялады, онда Сан-Буэнавентура өзені көлге құяды, ал оның батыс шекарасы белгісіз болып көрсетілген. Бұл картада "Буэнавентура мен Франсиско шығанағы арасындағы болжамды өзен, бұл Атлант мұхиты мен Тынық мұхитын байланыстыруы мүмкін" деп жазылған, бірақ ол көлге тікелей қосылмайтын. 1822 жылы J. Finlayson жасаған картада "Рио-Колорадоның бастауына" жақын орналасқан Рио де С. Буэнавентура, батыс шекарасы "белгісіз" тұзды көлге құяды. Осы картада Сан-Филиппе өзені 122 градус батыс бойлықтағы таулар тізбегінен өтеді деп көрсетілген. Генри С. Таннердің 1822 жылғы ықпалды картасында Буэнавентура өзені Солтүстік-Орталық Роки тауларынан Севьер көлі арқылы Монтерей шығанағының оңтүстігіндегі Тынық мұхитына дейін ағатыны көрсетілген. Бұл картада сондай-ақ Тимпаногос көлінен (Юта көлі) екі өзеннің ағатыны көрсетілген: біреуі Сан-Франциско шығанағына (Р. Тимпаногос), екіншісі Орегон штатындағы Порт-Орфордқа (Лос-Монгос өзені), онда Рог өзені Тынық мұхитына құяды. Энтони Финлидің осыған ұқсас картасы 1826 жылы жарияланды. Томас Брэдфордтың 1835 жылғы картасында Тимпаногос көлінің оңтүстік жағынан Сан-Франциско шығанағына (Брэдфорд бұл аймақты "Жаңа Альбион" деп атаған және "Порт сэр Фрэнсис Дрейк" деп белгілеген) ағып жатқан өзен көрсетілген. Рио де Сан-Буэнавентура туралы ешқандай мәлімет жоқ. Джеймс Боуденнің 1844 жылғы картасында "күмәнді" Тимпаногос көлінің оңтүстік-шығыс жағынан айналып өтетін, теңізге шығу мүмкін емес Буэнавентура өзені көрсетілген.

Буэнавентураны табу үшін зерттеулер

Ұлы тұзды көлді (ҰТК) алғаш рет 1824 жылы ақ Солтүстік Америкалықтар Джим Бриджер мен Этьен Провост дербес байқап, өте тұзды екенін хабарлады. ҰТК туралы білгеннен кейін зерттеушілер карталардағы Тимпаногос көлін оған теңестіре бастады және Ұлы тұзды және Севьер көлдері сияқты тұзды көлдердің шығару жолы болмайтынын ескермей, Таннер сияқты карталарда уәделенгендей, олардан батысқа қарай Тынық мұхитына ағатын өзендерді табуға тырысты. 1825 жылы Уильям Эшли Грин (Буэнавентура) өзенін Таннер картасында "Тұзды көл" (әдетте Севьер көлі) деп аталған немесе тері саудагерлері күдіктенген Колорадо өзеніне дейін жүзуге тырысты. Ол қазіргі Вайомингтен бастап, Лодордың қауіпті қақпаларынан өткеннен кейін, Desolation Canyon-ға кірмес бұрын саяхатын тоқтатты. Колорадо өзеніне жақындамаса да, Грин өзені оған құятынын қорытындылады және ҰТК-ні байқау үшін Провостты жер үстілік саяхатқа алып жүрді. Эшли тері саудасынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін Смитпен серіктестігі Смит және екі жаңа серіктеспен сатып алынды, Смит Буэнавентураны табуға күш салды. 1826 жылы ол Оңтүстік Айдаходан оңтүстікке экспедиция ұйымдастырды, ҰТК-нің оңтүстік-шығыс жағындағы Иордан өзенінің сағасына жеткеннен кейін, Юта көлінің шығыс жағына қарай сапар жасады. Иордан өзенін Юта көлінің шығару арнасы деп танығандықтан, көлді одан әрі зерттемеді. Ол Севьер өзенін солтүстік-шығысқа қарай ағып жатқан жерінде кездестірді және оның Юта көліне қарай ағып жатыр деп болжады, оны Буэнавентура деп қабылдамады және Оңтүстік Калифорнияға қарай жолын жалғастырды. 1827 және 1828 жылдары ол Сьерра-Неваданың батыс беткейін бойлық бақылап өтті, бірақ таудың ішінде өтетін өзенді анықтамады, бірақ Луис Антонио Аргуэлло Сакраменто өзенін "Буэнавентура" деп атағанын естіді. Альберт Галлатиннің (1836) картасы, Смит саяхаттарынан алынған мәліметтерге негізделген, Сакраменто өзенін Буэнавентура деп атады және Тимпаногос көлін ҰТК-мен теңестірді, бірақ екеуін байланыстыруға тырыспады. 1827 жылдың көктемінде Смит қызметіндегі тері саудагері Дэниел Поттс Смит өткен жазда болған жерден төменгі ағыстағы Севьер өзенін кездестірді. Ол өзеннің ағысын жалғастырып, Севьер көлінің тұзды екенін растады, бірақ оны айналып өту үшін шығу тесігін табуға тырыспады. Оның орнына, өзеннің бастауына дейін барлық ағысын бойымен көтерілді. Буэнавентура өзенінің болуы немесе болмауы 1843 жылға дейін даулы мәселе болды, ол кезде Джон Чарльз Фремонт Томас Фицпатрик пен Кит Карсонды барлаушылар ретінде Колумбия өзенінен Калифорнияның Сакраменто қаласына Сьерра-Невада арқылы қауіпті экспедицияға жетекшілік етті. Сол кезде Буэнавентура өзенінің Колорадо/Грин өзенінің бастауынан ағып кетпейтіні аң аулаушылар мен нұсқаушылар арасында жақсы қалыптасқан, бірақ карталар оны және Ұлы тұзды көл аймағынан теңізге қарай ағатын басқа да өзендерді көрсетуді жалғастырды. 1844 жылдың 27 қаңтарында Уолкер өзенінде ол мифтік өзенді тапқанына қысқа уақыт сенді, бірақ бұл қате өлшеудің нәтижесі болды. Екі күннен кейін ол қателігін түсініп, Буэнавентураның жоқ екенін нақты дәлелдеді. Кейінірек Салинас өзенінің Тынық мұхитына құйылатынын, картада Буэнавентураның аузы көрсетілген жерге жақын жерде тапқаннан кейін, Фремонт бұл аңыздың бастауы екенін шешті және оған "Рио Сан Буэнавентура" деген атау берді. Фремонт Ұлы бассейн аймағынан Тынық мұхитқа ешқандай өзен ағып өтпейтінін анықтағаннан кейін, президент Полк оның қорытындысын қабылдауға асықпады. Алайда, АҚШ-тың батысындағы ішкі аумақта шығыстан батысқа қарай су жолы ағып өтпейтіндігі туралы пікір қабылданғаннан кейін, Фремонт және оның қайын атасы және саяси демеушісі сенатор Томас Харт Бентон өздерінің амбицияларын трансконтиненталдық темір жолға бағыттады, ол 1869 жылы Мексика-Америка соғысы (1846-1848) және Американ Азамат соғысынан кейін аяқталды.