Кіріспе

Пакистандық сәулетші Ясмин Лари (; шамамен 1941 жылы туған) – Пәкістанның алғашқы әйел сәулетшісі. Ол сәулет және әлеуметтік әділдіктің тоғысуына белсенді қатысқанымен танымал. 2000 жылы сәулет практикасынан ресми түрде зейнеткерлікке шыққаннан бері, оның БҰҰ мойындаған «Пакистан мұра қоры» атты коммерциялық емес ұйымы Пәкістанның ауылдық аймандарындағы гуманитарлық көмек және тарихи ескерткіштерді сақтау жобаларын жүзеге асырып келеді. Ол 2016 жылы құрметті Фукуока сыйлығымен және 2023 жылы RIBA-ның Корольдік алтын медалімен марапатталды.

Ерте өмір

Ясмин Лари 1941 жылы Дера Гази Хан қаласында дүниеге келді және өмірінің алғашқы жылдарын Лахор маңында, танымал ирактық Бирадари руында өткізді. Оның әкесі, ICS офицері Зафарул Ахсан, Лахор және басқа қалалардағы ірі даму жобаларында жұмыс істеді, осы арқылы Лари сәулет өнерімен танысты. Оның әпкесі – пакистандық саясаткер Насрин Жалил. 15 жасында ол отбасымен бірге Пакистаннан Лондонда алғаш рет болып қайтты. Бастапқыда демалыс үшін барған ол және оның бауырлары Лондондағы мектепке түсті. Архитектура мектебіне қабылданудан бас тартылғаннан кейін Ясмин Лари екі жыл Лондон қаласындағы көркем өнерді оқыды, содан кейін Оксфорд Брукс университетінің (бұрынғы Оксфорд политехникалық институты) Архитектура мектебіне қабылданды.

Сәулет (1964-2000)

1964 жылы Оксфорд архитектура мектебін бітіргеннен кейін, Ларри 23 жасында күйеуі Сухайл Захир Ларримен бірге Пәкістанға оралып, Пәкістанның Синд провинциясының Карачи қаласында Lari Associates архитектура фирмасын ашты. Ол Пәкістанның алғашқы әйел сәулетшісі атанды. Бастапқыда, құрылыс алаңдарындағы жұмысшылар оның жынысына байланысты оның құзыретіне күмән келтіргендіктен ол қиындықтарға тап болды. 1969 жылы Ларри Британдық сәулетшілердің Корольдік институтының (RIBA) сайланған мүшесі болды. Оның кейінгі жобаларына Ангури Багх тұрғын үй кешені (ABH) (1978), сондай-ақ 1981 жылы Карачидегі Тадж-Махал қонақ үйі, 1989 жылы Қаржы және сауда орталығы, 1991 жылы Карачидегі Пәкістан мемлекеттік мұнай компаниясының (PSO) бас кеңсесі сияқты коммерциялық ғимараттар кірді. Ларри 2000 жылы сәулетшілік қызметтен зейнеткерлікке шықты. Бірақ ол ЮНЕСКО жобасының кеңесшісі, «Мұра қоры» Пакистанның атқарушы директоры және Karavan Initiatives төрағасы ретінде тарихи мұраны сақтау ісінде белсенді қызметін жалғастыруда.

Гуманитарлық көмек

Лари және оның күйеуі 1980 жылы Пакистан Мұра қорын – гуманитарлық ұйымды құрды. 2010 жылдан бері ол жер сілкінісі мен су тасқыны сияқты гуманитарлық себептермен зардап шеккендер үшін 50 000-ға жуық пакистандық үй салды. Лари дәстүрлі құрылыс техникаларын және жергілікті материалдарды қолданады, мысалы, 2013 жылы Пәкістанның Синд аңғарындағы су тасқынынан кейін қайта құру және 2023 жылы сол аймақта төмен құнмен, тұрақты, бамбук пен саз жабынған, бір бөлмелі үйлер немесе chauhrалар салу. 2013 жылы ол 2013 жылғы Белуджистан жер сілкінісінен зардап шеккен Аваран ауданының тұрғындарына көмектесті. 2018 жылы Лари дәстүрлі пештерге қарағанда тиімді және қолжетімді chulah (пеш) құрастырды, ол пакистандық үйлерге зиянды түтін шығармайды. Оның пеш дизайны сол жылы World Habitat сыйлығын жеңіп алды. Ясмин Лари – 2018 жылы құрылған Халықаралық дәстүрлі құрылыс, сәулет және қала құрылысы желісінің (INTBAU) пакистандық бөлімшесінің негізін қалаушыларының бірі және қазіргі төрағасы.

Құрылыс философиясы

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы сәулет тәжірибесі туралы Лари былай деді: "Біз өмір сүріп, жұмыс істейтін екі әлемнің екі шеткі полюсін ең жақсы түсіретін сөздер – екі белгілі сәулетші Мис ван дер Роге мен Хасан Фатиге тиесілі. Мис ван дер Роге, ғимарат элементтерін құрастыру шебері және егжей-тегжейлілікке ерекше назар қоятын ұста, былай деді: «Мен ең алдымен жақсы ғимаратқа қызығушылық танытамын. Содан кейін оны ең қолайлы жерге орналастырамын». Керісінше, Хасан Фати, жергілікті сәулеттің сұлулығы мен дәстүрдің маңыздылығы туралы ешкімнен бұрын айтқан адам, былай дейді: «Жаңа ғимараттарды бастауынан қалыптастыру керек, олардың ішінде тұратын адамдардың күнделікті өмірінен өсіре отырып, үйлерді халық әндерінің үлгісімен жасап, ауылдың суретін ауыл тоқымасындағы өрнектей тізіп, ондағы ағаштар мен қолөнерді еске алып, көкжиекті құрметтеумен және маусымдарға мойынсұнумен салып салу керек». Ол сәулет және әлеуметтік әділеттің тоғысқан жеріндегі жұмыстарымен әйгілі."

Аяқталған жобалар

+LariDateNameLocationNotes1978Ангури Баг тұрғын үй кешені (ABH, немесе Ангури Баг деп те аталады) Лахор, ПәкістанПәкістанның алғашқы мемлекеттік тұрғын үй жоспары.1981Тадж-Махал қонақ үйі, КарачиКарачи, Пәкістан1989Қаржы және сауда орталығы (FTC ғимараты)Карачи, Пәкістан1991Пәкістан мемлекеттік мұнай компаниясы үйі (PSO үйі)Карачи, Пәкістан2011Әйелдер орталығыДарья Хан, Пәкістан

Марапаттар

2002 жылы Heritage Foundation мәдени және тарихи мұраны сақтауды ілгерілетудегі еңбегі мен жетістіктері үшін Біріккен Ұлттар Ұйымынан БҰҰ-ның тану сыйлығын алды. 2006 жылы Лариге Пакистан үкіметінің жоғары азаматтық наградаларының бірі – Ситара-и Имтиаз ордені табысталды. Бұл орден оның сәулет өнеріне және елдегі тарихи ескерткіштерді сақтауға қосқан үлесі үшін берілді. 2011 жылы ол Пәкістанның «Жылдың бірінші тамаша әйелдері» сыйлығына ие болды. 2016 жылы ол Фукуока өнер және мәдениет сыйлығын жеңіп алды. 2020 жылы сәулет және дизайн саласындағы әйелдердің беделін арттырғаны үшін Джейн Дрю сыйлығымен марапатталды. 2021 жылы Милан политехникалық университеті оған сәулет саласындағы Laurea Magistrale ad Honorem сыйлығын табыс етті. 2022 жылы Кембридж университетінің сәулет факультетінде Сер Артур Маршалл атындағы тұрақты дизайн профессоры қызметіне тағайындалды. 2023 жылдың мамырында ол 1964 жылы бітірген Оксфорд Брукс университетінен дизайн саласының құрметті докторлық дәрежесін алды. 2023 жылдың 27 сәуірінде RIBA оны 2023 жылғы Корольдік алтын медальдің иегері деп жариялады. Осы жылдың соңында Корольдік алтын медальмен марапатталатынын естіген Ясмин: «Бұл жаңалықты естігенде қатты таңқалдым, әрине, қуандым! Елімнің ең осал халқына көңіл бөлгенде, сәулет өнеріндегі ең жоғары наградаға ие бола аламын деп ешқашан ойламаған едім» деді. RIBA және сыйлықты тағайындау комитеті мамандықтың жаңа бағытын жариялады, барлық сәулетшілерді тек еңбек еткендерге ғана емес, сонымен қатар, теңсіздіктерден, қақтығыстардан және климаттың өзгеруінен зардап шеккен бүкіл адамзатқа да назар аударуға шақырып отыр. Әлемде климатқа төзімділікке, тұрақтылыққа және экологиялық әділеттілікке қол жеткізу үшін айналмалы экономика, де-өсу, транзиттік дизайн, экологиялық қала құрылысы және біз «Жаяу әлеуметтік архитектура» (BASA) деп атайтын қағидаттарды жүзеге асыруға сан алуан мүмкіндіктер бар.

Жеке өмір

Ясмин Лари Пакистанның Карачи қаласында тұрады. Ол 2020 жылы COVID-19 салдарынан қайтыс болған Сухайл Захир Лариге үйленген. Оның үш баласы бар.