Кіріспе

Ғылыми зерттеулер академиялық журнал. Экологиялық психология – тікелей реалистік көзқарас негізінде қабылдау мен іс-қимылдың ғылыми зерттеуі. Экологиялық психология – Роджер Баркер мен Джеймс Дж. Гибсонның көптеген еңбектерін ұстанатын психология мектебі. Экологиялық психология саласындағы мамандар когнитивтік психологияның қабылдау туралы бағалауларын қабылдамайды. Экологиялық психологияны бірнеше кіші салаға бөлуге болады: қабылдау, іс-қимыл және динамикалық жүйелер. Нақтылау үшін, осы саладағы көптеген мамандар қабылдау мен іс-қимылдың бөлінісін қабылдамайды, олардың ажырамас екенін айтады. Бұл қабылдаулар адамның эмоционалдық тәжірибесімен ортаға қатысты өзара әрекеттесу қабілетімен қалыптасады, сондай-ақ оларды ой елегінен өткізіп, түсінуге мүмкіндік береді. Осы эмоционалдық қатысу іс-қимылға, ұжымдық өңдеуге, әлеуметтік капиталға және экологиялық мінез-құлыққа алып келеді.

Баркер

Роджер Баркердің жұмысы Орта батыс далалық станциясындағы эмпирикалық зерттеулеріне негізделген. Кейін ол былай деп жазды: «Орталық батыс психологиялық далалық станциясы адам мінез-құлқы мен оның ортасын өзгеріссіз, табиғи жағдайда зерттеуді жеңілдету үшін құрылды, бұл мүмкіндік биологтарға бұрыннан бар еді: ғылымның зертханадағы іріктеу мен дайындықтан өзгеше, өзгертілмеген құбылыстарына оңай қол жеткізу». (Баркер, 1968). Осы зерттеулердің нәтижесінде орталық бірліктерді (мінез-құлық орталарын) зерттеу пайда болды. Ол өзінің «Экологиялық психология» (1968) атты классикалық еңбегінде адам мінез-құлқының жағдайға тікелей байланысты екенін, яғни адамның қандай ортада екенін білмесе, оның мінез-құлқы туралы болжам жасау мүмкін емес екенін айтты. Мысалы, шіркеуде болу, лекция тыңдау, фабрикада жұмыс істеу сияқты әр жағдайға сәйкес мінез-құлықтар бар, және бұл орталардағы адамдардың мінез-құлқы әртүрлі ортадағы бір адамның мінез-құлқынан көбірек ұқсас. Ол содан бері осы теорияларды көптеген кітаптар мен мақалаларда дамытты.

Гибсон

Джеймс Дж. Гибсон да қоршаған ортаның маңыздылығын, әсіресе организмнің қоршаған ортасы организмге қандай әрекеттерге мүмкіндік беретінін (тікелей) қабылдауды атап өтті. Осылайша, қоршаған ортаны дұрыс талдау, қабылдау арқылы басқарылатын мінез-құлықты түсіндіру үшін маңызды болды. Ол жануарлар мен адамдар қоршаған ортамен «жүйелік» немесе «экологиялық» қарым-қатынаста екенін айтты, сондықтан қандай да бір мінез-құлықты толық түсіндіру үшін, мінез-құлық орын алған ортаны немесе нишаны, және әсіресе организмді қоршаған ортамен «эпистемологиялық тұрғыдан байланыстыратын» ақпаратты зерттеу қажет. Гибсонның пікірінше, қабылдаудың негізі – қоршаған ортаның экологиялық тұрғыдан қолжетімді ақпараты, ал сыртқы немесе ішкі сезімдер емес. Осы ерекшелік Гибсонның қабылдау ғылымындағы және жалпы когнитивтік ғылымдағы ерекше тұрғысын анықтайды. «Бас ішінде не бар деп сұрама, басың не ішінде екенін сұра» деген афоризм осы идеяны жеткізеді. Гибсонның қабылдау теориясы сезімге емес, ақпаратқа негізделген, сондықтан қоршаған ортаны талдау (мүмкіндіктер тұрғысынан) және организмнің осы мүмкіндіктер туралы анықтайтын ақпараты, қабылдаудың экологиялық тәсілінің орталық бөлігі болып табылады. 1970-ші жылдарда және 1979 жылы қайтыс болғанға дейін Гибсон қоршаған ортаға назар аударуын арттырды, мүмкіндіктер теориясын дамытты – қоршаған ортадағы нақты, қабылданатын әрекет ету мүмкіндіктері, экологиялық ақпарат арқылы анықталады. Гибсон тікелей қабылдаудың жаңа түрі – экологиялық реализмді жақтады, соның салдарынан тікелей қабылдауды жоққа шығарды. Ол сондай-ақ пайда болған конструктивистік, ақпараттық өңдеу және когнитивистік көзқарастарды қабылдамады, олар ішкі бейнелеуге және мағынасыз, физикалық сезімдерді («кіріс деректері») өңдеуге сүйенеді, осы арқылы мағыналы, ақыл-ойлық қабылдауларды («шығыс деректері») құруға тырысады, бәрі де неврологиялық негізде (бас ішінде) қолдалады және іске асырылады. Оның қабылдауға қатысты тәсілі жиі сынға ұшырап, есептеу және когнитивтік тәсілдермен салыстырғанда, нейробиология және визуалды қабылдау саласындағы кеңінен таралған жетістіктерге қарағанда төмен бағаланды. Алайда, психологияда дене бітімі мен іс-қимылдың рөлін қарастыратын когнитивтік зерттеулердегі даму оның негізгі ұстанымын қолдайды. Гибсонның «қабылдау сезімге емес, ақпаратқа негізделген» деген қағидасы ескерілгенде, оның және оның замандастарының жұмысы бүгінде механизм және материалдық іске асыру мәселелерін қарастырмас бұрын, қабылданатын нәрселердің (яғни ақпарат арқылы қамтамасыз етілетін мүмкіндіктер) негізгі сұрағын маңызды етуге көмектеседі. Динамикалық жүйелер теориясы мен күрделілік теориясын экологиялық ақпараттың құрылымын зерттеу үшін қажетті әдістеме ретінде қолданумен қатар, Гибсонның тәсілі когнитивтік ғылымның кең саласындағы маңыздылығын және қолданылуын сақтап келеді.