Ақ емен (Quercus alba) – Солтүстік Американың шығысы мен орталығында өсетін ұзақ өмір сүретін ағаш. Сипаттамасы, таралуы, ерекшеліктері туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Емен ағашының түрі
Species of oak tree
Quercus alba, ақ емен, Солтүстік Американың шығыс және орталық бөлігіндегі ең бағалы қатты ағаштардың бірі болып табылады. Бұл Солтүстік Американың шығыс және орталық бөлігінде өсетін, ұзақ өмір сүретін емен. Ол Миннесота, Онтарио, Квебек және Оңтүстік Мэн штатынан бастап Флориданың солтүстігі мен Шығыс Техасқа дейін таралған. 450 жылдан астам өмір сүрген нұсқалары да тіркелген. Ақ емен деп аталғанымен, ақ қабықпен жеке данасын табу өте сирек, әдеттегі түсі ақ сұр болады. Атауы ағаш өңделгеннен кейін алатын түсіне байланысты қойылған. Орман ішінде ол керемет биіктікке жетеді, ал ашық жерде кең таралған, ірі бұтақтары бар алып ағашқа айналады.
Quercus alba, the white oak, is one of the preeminent hardwoods of eastern and central North America. It is a long lived oak, native to eastern and central North America and found from Minnesota, Ontario, Quebec, and southern Maine south as far as northern Florida and eastern Texas. Specimens have been documented to be over 450 years old. Although called a white oak, it is very unusual to find an individual specimen with white bark; the usual colour is a light gray. The name comes from the colour of the finished wood. In the forest it can reach a magnificent height and in the open it develops into a massive broad topped tree with large branches striking out at wide angles.
Сипаттама
Quercus alba әдетте толық жетілген кезде биіктігіне жетеді, ал оның шатыры өте кең болады, себебі оның төменгі бұтақтары жерге параллель, кеңінен жайылып өседі. Орман ішінде өсетін ағаштар, ашық алаңда өсетін, бірақ қысқа және массивті ағаштарға қарағанда әлдеқайда биік болады. Миңго дубы 1938 жылы кесілгенге дейін екі жүз футтан астам биіктіктегі, 145 фут (44 м) дің биіктігімен ең биік ақ емен болды. Ақ еменнің қабығының ені мен биіктігі тең болуы мүмкін, бірақ биік тауларда өсетін ағаштар тек кішкентай бұталарға айналуы мүмкін. Қабығы ашық күл сұр түсті, жоғарыдан, төменнен және/немесе бүйірінен қабығы жарылады. Крис Болджаноның «Аппалачи орманы: тамырларды және жаңаруды іздеу» кітабында айтылғандай, Батыс Вирджинияда кесілген ең үлкен ағаш – қалыңдығы үш метрге жететін ақ емен болды. Ақ емен 200-300 жыл өмір сүреді, ал кейбір мысалдары одан да ескі. Мэриленд штатының Уай Миллс қаласындағы Уай дубы 2002 жылы найзағайдан құлап кеткенде 450 жылдан астам екені есептелді. Тағы бір атақты ақ емен – Нью-Джерсидегі Баскинг Ридж ақ емені, ол 2016 жылы өлген кезде 600 жылдан астам екені болжамдалды. Ағаштың түбіндегі айналымы 8 метр, ал жерден 1 метр биіктікте 5 метрді құрайды. Ағаштың биіктігі 23 метр, ал бұтақтары ұштарынан ұшқа дейін 38 метрден астам жайылады. АҚШ-тағы ең көне ағаш деп есептелетін емен 2010 жылдардың ортасында денсаулығының нашарлап бара жатқанын көрсетті. Ағаш 2017 жылы кесілді. Жыныстық жетілу шамамен 20 жаста басталады, бірақ ағаш 50 жасқа дейін көп мөлшерде емен жемісін өндірмейді, ал оның саны жылдан жылға өзгереді. Емен жемісі піскеннен кейін тез бұзылады, ал алты айлық тұқымдардың өніп-өсу деңгейі тек 10% ғана. Емен жемісі жәндіктер мен басқа жануарлар үшін маңызды тағам болғандықтан, азық аз жылдары олардың барлығы желініп, жаңа ағаштарға айналатын ештеңе қалмайды. Емен жемісі әдетте сабақсыз болады, ұзындығы шамамен болып, қазан айының басында түседі. Көктемде жас жапырақтары нәзік, күміс қызғылт түсті болып, жұмсақ қауырсын сияқты жамылғымен қапталған. Жапырақ сабақтары қысқа, ал бұтақтардың ұштарына жақын орналасқан жапырақтары ашық жасыл және жұмсақ, нәтижесінде бүкіл ағаш тұманды, мұздақ көрінеді. Бұл жағдай бірнеше күнге созылады, жұмсақ қызғылт, күміс ақ және соңында сары жасыл түске өтеді. Қысқы бүршіктері: қызғылт қоңыр, дөңгелек, ұзындығы шамамен .
Quercus alba typically reaches heights of at maturity, and its canopy can become quite massive as its lower branches are apt to extend far out laterally, parallel to the ground. Trees growing in a forest will become much taller than ones in an open area which develop to be short and massive. The Mingo Oak was the tallest known white oak at over two hundred feet with a trunk height of 145 feet (44 m) before it was felled in 1938. It is not unusual for the crown spread of a white oak tree to be as wide as it is tall, but specimens growing at high altitudes may only become small shrubs. The bark is a light ash gray and peels somewhat from the top, bottom and/or sides. According to Chris Bolgiano in The Appalachian Forest: A Search for Roots and Renewal, the largest tree ever cut in West Virginia was a white oak that measured thirteen feet thick at its base. White oak may live 200 to 300 years, with some even older specimens known. The Wye Oak in Wye Mills, Maryland was estimated to be over 450 years old when it finally fell in a thunderstorm in 2002. Another noted white oak was the Basking Ridge white oak in New Jersey, estimated to have been over 600 years old when it died in 2016. The tree measured 25 feet (8 m) in circumference at the base and 16 feet (5 m) in circumference 4 feet (1 m) above the ground. The tree was 75 feet (23 m) tall, and its branches spread over 125 feet (38 m) from tip to tip. The oak, claimed to be the oldest in the United States, began showing signs of poor health in the mid 2010s. The tree was taken down in 2017. Sexual maturity begins at around 20 years, but the tree does not produce large crops of acorns until its 50th year and the amount varies from year to year. Acorns deteriorate quickly after ripening, the germination rate being only 10% for six month old seeds. As the acorns are prime food for insects and other animals, all may be consumed in years of small crops, leaving none that would become new trees. The acorns are usually sessile, and grow to in length, falling in early October. In spring, the young leaves are delicate, silvery pink, and covered with a soft blanket like down. The petioles are short, and the clustered leaves close to the ends of the shoots are pale green and downy, resulting in the entire tree having a misty, frosty look. This condition continues for several days, passing through the opalescent changes of soft pink, silvery white, and finally, yellow green. Winter buds: Reddish brown, obtuse, long. |File:White Oak Quercus alba Tree Bark 3264px. jpg|Bark on a large trunk
|File:2013 05 10 13 16 53 New foliage of White Oak along the Mount Misery Trail in Brendan T. Byrne State Forest, New Jersey. jpg|New foliage of Quercus alba
|File:White oak foliage. JPG|White oak foliage
|File:White oak Quercus alba prolific acorns. jpg|Fallen acorns from prolific tree
|File:2014 11 02 11 37 14 White Oak foliage during autumn along Lower Ferry Road in Ewing, New Jersey. JPG|Autumn foliage
Химия
Грандинин/робурин Е, касталагин/вескалагин, галл қышқылы, моногаллоил глюкозасы (глюкогалин) және валонеин қышқылы дилактоны, моногаллоил глюкозасы, дигаллоил глюкозасы, тригаллоил глюкозасы, эллаг қышқылының рамнозасы, кверцитрин және эллаг қышқылы Q. alba-да табиғатта кездесетін фенолды қосылыстар.
Grandinin/roburin E, castalagin/vescalagin, gallic acid, monogalloyl glucose (glucogallin) and valoneic acid dilactone, monogalloyl glucose, digalloyl glucose, trigalloyl glucose, ellagic acid rhamnose, quercitrin and ellagic acid are phenolic compounds found in Q. alba.
Тарату
Quercus alba әр түрлі ортаға төзімді және тау беткейлерінде, аңғарларда, олардың арасында, құрғақ және ылғалды жерлерде, орташа қышқыл және сілтілі топырақтарда кездеседі. Көбінесе жазық далаларда өседі, бірақ Аппалачи тауларында 1600 метрге дейін биіктікке жетеді. Емен тоғайларындағы орман қаптамасының маңызды бөлігі болып табылады. АҚШ-тың Орталық жазығындағы жиі болатын өрттер, Q. alba-ны қоса, емен ормандарының Орта Батысқа таралуына тосқауыл қойды. Дегенмен, еуропалықтар қоныстанғаннан кейін осы табиғи өрттердің азаюы емен ормандарының Ұлы Далаға жылдам таралуына себеп болды, бұл табиғи дала өсімдіктеріне кері әсер етті.
Quercus alba is fairly tolerant of a variety of habitats, and may be found on ridges, in valleys, and in between, in dry and moist habitats, and in moderately acid and alkaline soils. It is mainly a lowland tree, but reaches altitudes of 1,600 m (5,249 ft) in the Appalachian Mountains. It is often a component of the forest canopy in an oak heath forest. Frequent fires in the Central Plains region of the United States prevented oak forests, including Q. alba, from expanding into the Midwest. However, a decrease in the frequency of these natural fires after European settlement caused rapid expansion of oak forests into the Great Plains, negatively affecting the natural prairie vegetation.
Өсіру
Quercus alba баяу өсуі және соңында өте ірі болуы себепті, сәндік ағаш ретінде жиі емес өсіріледі. Ол қалалық ластану мен жол тұзына төзе алмайды, сондай-ақ, үлкен орта тамыры болғандықтан, көше ағашы ретінде немесе тұрақ жайларында/аралдарда өсіруге қолайсыз.
Quercus alba is cultivated as an ornamental tree somewhat infrequently due to its slow growth and ultimately huge size. It is not tolerant of urban pollution and road salt and due to its large taproot, is unsuited for a street tree or parking strips/islands.
Тағам
Жемістері қызыл еменнің жемістеріне қарағанда әлдеқайда азырақ ащы. Оларды адамдар жей алады, бірақ егер ащы болса, онда таниндерді кетіру қажет болуы мүмкін. Олар сонымен қатар жануарлар үшін құнды тағам болып табылады, әсіресе – күркіттер, ағаш үйректер, фазандар, қара қарғалар, сұңқарлар, ағашқарлар, торғайлар, реңдер, қояндар, батпақ тышқандары және бұғылар үшін. Ақ емен – Bucculatrix luteella және Bucculatrix ochrisuffusa көбелектерінің жалғыз белгілі тамақ өсімдігі. Көптеген шығыс емендерінің жас бұтақтарын бұғылар оңай жейді. Күз немесе қыс айларында ақ құйрықты бұғылар кейде кептірілген емен жапырақтарымен қоректенеді. Қояндар көбінесе бұтақтарды шағып, сабақтарды айналдырып байлайды. Ақ еменнің кеспесінде айқын мидальді сәулелер болады, олар ағаш тікелей кесілгенде ерекше, әдемі сәулелі және ұяшықты үлгі құрайды. Тіке кесілген ақ емен – Густав Стиклидің «Миссия» стиліндегі емен жиһаздарында қолданған ерекше ағашы. Ақ емен жапондық жекпе-жек өнерінде кейбір қарулар жасау үшін, мысалы, боккен мен жо үшін кеңінен қолданылады. Ол тығыздығымен, беріктігімен, серпімділігімен және соққыдан сынған кезде қырылу қаупінің салыстырмалы түрде төмендігімен бағалы, қызыл еменге қарағанда арзан. «Конституция» кемесі ақ емен мен оңтүстік тірі еменнен жасалған, бұл зеңбірек оқтарына қарсы қосымша төзімділікті қамтамасыз етеді. Ақ еменнің бөлшектерін ауыстыру үшін қолданылатын ағаш, Теңіз күштерінің соғыс орталығы Кран бөлімшесіндегі «Конституция орманы» деп аталатын Quercus alba ерекше тоғайынан алынады.
The acorns are much less bitter than the acorns of red oaks. They can be eaten by humans but, if bitter, may need to have the tannins leached. They are also a valuable wildlife food, notably for turkeys, wood ducks, pheasants, grackles, jays, nuthatches, thrushes, woodpeckers, rabbits, squirrels, and deer. The white oak is the only known food plant of the Bucculatrix luteella and Bucculatrix ochrisuffusa caterpillars. The young shoots of many eastern oak species are readily eaten by deer. Dried oak leaves are also occasionally eaten by white tailed deer in the fall or winter. Rabbits often browse twigs and can girdle stems. White oak logs feature prominent medullary rays which produce a distinctive, decorative ray and fleck pattern when the wood is quarter sawn. Quarter sawn white oak was a signature wood used in mission style oak furniture by Gustav Stickley in the Craftsman style of the Arts and Crafts movement. White oak is used extensively in Japanese martial arts for some weapons, such as the bokken and jo. It is valued for its density, strength, resiliency and relatively low chance of splintering if broken by impact, relative to the substantially cheaper red oak. Constitution is made of white oak and southern live oak, conferring additional resistance to cannon fire. Reconstructive wood replacement of white oak parts comes from a special grove of Quercus alba known as the "Constitution Grove" at Naval Surface Warfare Center Crane Division.
Музыкалық аспаптар
Deering Banjo Company ақ еменнен бірнеше 5 кыллы банжо жасады, оның ішінде Vega сериясының мүшелері, White Lotus және 40 жылдық мерекелік, шектеулі шығарылымдағы үлгілер бар. Ақ еменнің тембрі дәстүрлі түрде қолданылатын қасықтан жұмсақ, бірақ металл дыбыс шеңбері қажет болмайтын жеткілікті күш пен дыбыс проекциясына ие.
Deering Banjo Company have made several 5 string banjos using white oak including members of the Vega series, the White Lotus, and the limited edition 40th anniversary model. White Oak has a mellower timbre than more traditionally used maple, and yet still has enough power and projection to not require a metal tone ring.
Қайың баррельдері
Америкалық ақ еменнен жасалған бочкалар шарапты емендеу үшін жиі қолданылады, онда ағаш күшті дәм мен хош иіс береді. Сонымен қатар, федералдық заңнамаға сәйкес, бурбон вискисі күйдірілген жаңа емен бочкаларында (көбінесе американдық ақ еменнен жасалған) сақталуы тиіс.
Barrels made of American white oak are commonly used for oak aging of wine, in which the wood is noted for imparting strong flavors. Also, by federal regulation, bourbon whiskey must be aged in charred new oak (generally understood to mean specifically American white oak) barrels.
Мәдениет
Ақ дуб мектеп оқушыларының дауысымен таңдалғаннан кейін Иллинойс штатының ресми мемлекеттік ағашы болып табылады. Мемлекеттік ағаштар ретінде қызмет ететін екі “ресми” ақ дуб бар, біреуі губернатордың резиденциясының аумағында, ал екіншісі Рошель қаласындағы мектеп ауласында орналасқан. Ақ дуб сонымен қатар Коннектикут және Мэриленд штаттарының мемлекеттік ағашы болып табылады. 2002 жылдың 6 маусымында дауыл кезінде құлағанға дейін өмір сүрген, шамамен ең көне ақ дуб – Вий дубы, Мэриленд штатының құрметті мемлекеттік ағашы болды. Колонияның өзінің тарихымен байланысты аңыздың нышаны болған Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы Хартер дубы Америкадағы ең танымал ақ дубтардың бірі. Ағаштың суреті қазір Коннектикут штатының монетасының артқы жағында бейнеленген. “Шоушенк құтқарылуы” фильміндегі “Шоушенк ағашы” және “Үміт ағашы” деп белгілі ақ дуб құлаған кезде 200 жылдан астам жасқа толып, өмір сүрген деп есептелді. Ағаш фильмінің соңғы он минутында көрсетіледі. Фильмнің танымалдылығы арта келе, ағаш та популярлыққа ие болды және жыл сайын ондаған мыңдаған кино әуекосы мен туристерді қызықтырды. 2011 жылдың 29 шілдесінде дауыл кезінде ағаштың бір бөлігі найзағайдан зардап шегіп құлады. Ағаштың қалған бөлігі бес жылға жетпей, 2016 жылдың 22 шілдесінде қатты жел кезінде құлады. Бедфорд дубы – Нью-Йорк штатының Бедфорд қаласында орналасқан 500 жылдық ақ дуб ағашы. Ол қаланың талисманы болып саналады. Ағаш Hook Road және ескі Bedford Road (қазір Cantitoe Street) көшелерінің қиылысында орналасқан. Ағаш тұрған жер 1942 жылы Харольд Уитман әйелі Джорджия Сквайрс Уитманның естелігі ретінде Бедфорд қаласына сыйға берілді. Ол Вестчестер тарихын американдықтардың қоныстануынан бастап, Революциялық соғысқа дейін және қазіргі заманға дейін куә болды. Ace Attorney Investigations: Miles Edgeworth видео ойынында Quercus Alba атты кейіпкер бар, ол ақ дубқа және жалпы өсімдіктерге ұқсас келеді.
White oak has served as the official state tree of Illinois after selection by a vote of school children. There are two "official" white oaks serving as state trees, one located on the grounds of the governor's mansion, and the other in a schoolyard in the town of Rochelle. The white oak is also the state tree of Connecticut and Maryland. The Wye Oak, probably the oldest living white oak until it fell because of a thunderstorm on June 6, 2002, was the honorary state tree of Maryland. Being the subject of a legend as old as the colony itself, the Charter Oak of Hartford, Connecticut is one of the most famous white oaks in America. An image of the tree now adorns the reverse side of the Connecticut state quarter. The white oak from the movie The Shawshank Redemption, known as the "Shawshank tree" and the "Tree of Hope", was estimated to be more than 200 years old when it fell. The tree is seen during the last ten minutes of the movie. As the movie gained fame, the tree became popular as well, and used to attract tens of thousands of movie fans and tourists every year. A portion of the tree came down on July 29, 2011, when the tree was split by lightning during a storm. The remaining half of the tree fell during heavy winds just short of five years later, on July 22, 2016. The Bedford Oak is a 500 year old white oak tree that sits in the town of Bedford in New York. It is the mascot of the town. It sits at the corner of the Hook Road and the old Bedford Road (now Cantitoe Street). The ground the tree stands on was deeded to the Town of Bedford in 1942 by Harold Whitman in memory of his wife, Georgia Squires Whitman. It has seen Westchester history from Native American settlements to the Revolutionary War to modern times. The video game Ace Attorney Investigations: Miles Edgeworth features a character named Quercus Alba who bears some resemblance to the white oak and plants in general.
Тарату
Солтүстік Америка флорасындағы Quercus alba-ның таралу картасы, eFloras.org.
Distribution Map, Quercus alba at Flora of North America, eFloras. org.