Кіріспе

Емен ағашының түрі

Quercus muehlenbergii, шағын емен (немесе chinkapin) емені, ақ емен тобындағы (Quercus sect. Quercus) жапырақты ағаш түрі. Бұл түр бұрынғы әдебиеттерде жиі Quercus acuminata деп аталатын. Quercus muehlenbergii (көбінесе muhlenbergii деп қате жазылады) Солтүстік Американың шығыс және орталық бөлігінде өседі. Ол Вермонт пен Миннесотадан, оңтүстікке Флориданың панхендл аймағына дейін, ал батысқа АҚШ-тағы Нью-Мексикоға дейін созылады. Канадада ол тек оңтүстік Онтариода кездеседі, ал Мексикада ол оңтүстік Коахуиладан Хидальгоға дейін созылады. Жапырақтың негізі әдетте дөңгелектенген.

Төмен өсетін, клондалған Q. prinoides (күркітпенді шағын емен) Q. muehlenbergii-ге ұқсас және бұрын онымен шатастырылған, бірақ қазір ол бөлек түр ретінде қабылданады. Егер екеуі бір түрге жатады деп есептелетін болса, онда бұрын жарияланған Quercus prinoides атауы Q. muehlenbergii-ге қарағанда басымдыққа ие болады, ал үлкен шағын емен Quercus prinoides var. acuminata деп жіктелуі мүмкін, ал кішкентай шағын емен Quercus prinoides var. prinoides болады. Q. prinoides 1801 жылы неміс ботаникi Карл (Карл) Людвиг Вильденоумен, Мюлленбергтің неміс журналында жазған мақаласында аталған және сипатталған.

Қатыстырылған қорғану

Ол сирек басты ағаш болып келеді, бірақ көптеген басқа түрлермен қатар өседі. Бұл АҚШ Орманшылар қоғамының 52-түріне (White Oak Black Oak Northern Red Oak) және 40-түріне (Post Oak Blackjack Oak) (2) жататын орман жамылғысының құрамдас бөлігі болып табылады. Ол ақ емен (Quercus alba), қара емен (Q. velutina), солтүстік қызыл емен (Q. rubra), қызыл емен (Q. coccinea), қантты қарық (Acer saccharum), қызыл қарық (A. rubrum), гикори (Carya spp.), қара алмұрт (Prunus serotina), қияр ағашы (Magnolia acuminata), ақ күл (Fraxinus americana), американдық липа (Tilia americana), қара жаңғақ (Juglans nigra), майлы жаңғақ (J. cinerea) және сары тополь (Liriodendron tulipifera) сияқты түрлермен бірге өседі. Америкалық бук (Fagus grandifolia), қысқа жапырақты қарағай (Pinus echinata), қарағай (P. rigida), Вирджиния қарағайы (P. virginiana), Озарк шыңқайыры (Castanea ozarkensis), шығыс қызыл аршасы (Juniperus virginiana), көк емен (Quercus incana), оңтүстік қызыл емен (Q. falcata), қара шөп (Nyssa sylvatica) және қанатты емен (Ulmus alata) да шыңқайыры еменімен бірге өседі. Миссури Озаркс аймағында қызыл арша мен шыңқайыры еменінің бірлестігі сипатталған. Шыңқайыры еменімен байланысты кездесетін ең көп таралған шағын ағаштар мен бұталар гүлді ит жүзімі (Cornus), сассафрас (Sassafras albidum), қышқыл ағаш (Oxydendrum arboreum), шығыс хопхорн (Ostrya virginiana), Vaccinium spp., Viburnum spp., долана (Crataegus spp.) және сумақ (Rhus spp.) түрлерін қамтиды. Ең көп таралған лианалар – жабайы жүзім (Vitis spp.) және жасыл желек (Smilax spp.).

Бәсекеге қарсы әрекет

Чинквапин дуысы көлеңкеге төзімсіз деп жіктеледі. Жасырақ шағында орташа көлеңкеге шыдай алады, бірақ өскен сайын көлеңкеге төзімділігі азаяды. Құрғақ, құрғақшылыққа бейім топырақтарда, әсіресе әктасты текті жерлерде климакс түр ретінде қарастырылады. Көбірек ылғалды жерлерде субклимакс пен климакс арасында болады. Ол көбінесе әктасты топырақты, мезикалық жағдайлардағы климакс өсімдік қауымдастығының құрамына кіреді. Дегенмен, чинквапин дуысы бар ылғалды жерлердегі көптеген емен-гикори тоғайлары, шұнақ, қабақ және күл ағаштарынан тұратын климакс орманмен ығыстырылады.

Аурулар мен зиянкестер

Қатты өрт шынар еменнің жас өскіндерін және кішкентай діңгек ағаштарын қырып тастайды, бірақ олар көбінесе қайтадан өсіп шығады. Дегенмен, өрттен қалған іздер шіру тудыратын саңырауқұлақтардың енуіне мүмкіндік береді, ал осы шірудің нәтижесінде елеулі шығындар болуы мүмкін. Емен кеуілі (Bretziella fagacearum) – тамыр жүйесіне зиян келтіретін ауру, шынар еменіне шабуылдайды және әдетте ағашты екі-төрт жыл ішінде құртып жібереді. Шынар еменіне шабуылдайтын басқа ауруларға Strumella coryneoidea және Nectria galligena ісіктері, тамыр шіруі (Armillarea mellea), антракноз (Gnomonia veneta) және жапырақ көпіршігі (Taphrina spp.) жатады. Шынар еменіне шабуылдайтын ең зиянды жапырақ жегіш жәндіктер – циган мотылы (Lymantria dispar), қызыл жолақты емен құрты (Anisota senatoria) және өзгермелі емен жапырақты гусеницасы (Heterocampa manteo). Діңгеге тесіп кіретін және зиян келтірілген ағаштардан алынатын өнімдерді нашарлататын жәндіктерге ағаш құрты (Prionoxystus robiniae), кішкентай ағаш құрты (P. macmurtrei), ақ емен тесіп кіретіні (Goes tigrinus), Колумбия ағаш қоңызы (Corthylus columbianus), емен ағаш құрты (Arrhenodes minutus) және екі жолақты каштан тесіп кіретіні (Agrilus bilineatus) жатады. Алқызыл қоңыздар (Curculio spp.), мотылдың дернәсілдері (Valentinia glandulella және Melissopus latiferreanus) және ісік тудыратын цинипидтер (Callirhytis spp.) алқыздармен қоректенеді.

Қолданылуы

Басқа ақ емен түрлері сияқты, чинквапин еменінің ағашы да көптеген құрылыс түрлерінде бағаланатын берік қатты ағаш болып табылады. Чинквапин емені әсіресе тәтті және жеуге жарамды емен жемістерімен (алқаптарымен) танымал. Жұқа қырқасының ішіндегі жаңғақтар кез келген еменнің ең тәттілерінің қатарына жатады, тіпті шикі күйінде де тамаша дәмге ие және жабайы жануарлар мен адамдар үшін тамаша тағам көзі болып табылады. Алқаптарды үйірсіктер, егеуқұйрықтар, тышқандар, құсқұстар, бұғылар, түйеқұстар және басқа да құстар жейді.