Кіріспе
1911 және 1914 жылдар аралығында Корольдік ұшақ фабрикасы F. E.2 ("Фарман Эксперименталды 2") белгілеуін үш өте әртүрлі ұшақтарға қолданды, олардың барлығы тек "Фарман" түрткіш екі қанатты ұшақ құрылымын ортақ бөлісті. Үшінші "F. E.2" типі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік әуе корпусының күндізгі және түнгі бомбалаушы және истребитель ұшағы ретінде қолданылды. Бір орындық D. H.2 түрткіш екі қанатты ұшағымен және Nieuport 11 ұшағымен бірге F. E.2 1915 жылдың жазынан келесі көктемге дейін Германия әуе күштерінің Батыс майданында әуе үстемдігін орнатуына себеп болған Фоккердің қиындықтарын жеңуге көмектесті.
Жобалау және әзірлеу
Farman Experimental 2 деген атау үш мүлдем әртүрлі конструкцияны білдіреді – барлығы француз ұшақ құрастырушылары, Farman ағайлылар қолданған жалпы схемаға негізделген итергіш ұшақтар, бірақ әйтсе де толығымен бөлек ұшақтар. Осы F.E.2 атауын қайта қолдану көптеген жаңылысуларға себеп болды.
Ф.Е.2 (1911)
Бірінші F.E.2 ұшағын 1911 жылы Корольдік ұшақ фабрикасында Джеффри де Гавиланд жобалаған. Ол F.E.1 қайта жасалған деп мәлімдегенімен, де Гавиланд фабрикаға жұмысқа тұрғанға дейін жобалап, құрастырған итергіш биплан болғандықтан, бұл шындығында толығымен жаңа ұшақ еді. F.E.1 тамыздың 1911 жылы апатқа ұшырар алдында құрастырылуы аяқталды. Жаңа ұшақ F.E.1-дің соңғы түріне ұқсады, алдыңғы лифті болмады, бірақ ағаш және кенептен жасалған кабинаға екі адамнан тұратын экипаж орналастырылды және 50 ат күші (37 кВт) Gnome роторлық қозғалтқышымен жабдықталды. Де Гавиланд оны 1911 жылғы 18 тамызда алғашқы рет ұшырды.
Ф.Е.2 (1913)
Екінші F.E.2 ресми түрде бірінші F.E.2-нің қайта құрастырылған нұсқасы болды, және бәлкім, бұрынғы ұшақтың кейбір бөліктері де қолданылған болуы мүмкін. Дегенмен, ол 1911 жылғы ұшақтан гөрі әлдеқайда ірі және ауыр, толыққанды жаңа және заманауи дизайн еді, қанат ені 33 футтан (10.06 м) 42 футқа (12.80 м) дейін ұлғайтылды, сондай-ақ жаңа, аэродинамикалық жақсартылған гондола (nacelle) орнатылды. Жүктелген салмақ 1200 фунттан (545 кг) 1865 фунтқа (848 кг) дейін артты. Жаңа F.E.2 B.E.2a ұшағының сыртқы қанаттарын пайдаланды, ал жақшаларды (ailerons) орнына қанатты иіп бағыттау арқылы көлденең бақылау жүзеге асырылды және 70 а.к. (70 л.с.) Renault қозғалтқышымен жабдықталды. 1914 жылдың 23 ақпанында 500 фут (150 м) биіктіктен құлап, ұшақ қирады, бұл, әдетте, қанаттың жеткіліксіз ауданынан туындаған болуы мүмкін. Ұшқыш Р. Кемп апаттан аман қалды, бірақ оның жолаушысы қаза тапты.
Ф.Е.2 (1914)
1914 жылдың ортасында тағы бір жаңа жоба бойынша жұмыс басталды – F. E.2a, ол арнайы "жауынгер" немесе пулемет тасымалдаушы ретінде көзделіп жасалған. "Фарман" конструкциясынан басқа, ол екі бұрынғы жобамен тікелей байланысы болмады: сыртқы қанат панельдері B. E.2c-тің панельдерімен толық сәйкес келді. Бұл екі орындық ұшақ еді, бақылаушы каноэ алдында, ал ұшқыш – артқы жағында орналасқан. Бақылаушыда .303 калибрлі Льюис пулеметі болды, ол кең ату бұрышын қамтамасыз ететін, арнайы жасалған "сырға салған сыпырғыш" орнатуында орнатылған. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп ұзамай 12 ұшаққа алғашқы тапсырыс берілді ("сызбадан тыс", яғни алғашқы ұшудан бұрын). Осы кезде "итеруші" конфигурациясы аэродинамикалық тұрғыдан ескірген, бірақ алдыңғы атуға кедерісіз көзқарас үшін сақталды. "Үшінші" F.E.2 шанағы ерекше жақсы жасалған еді – кішкентай алдыңғы дөңгелек жұмсақ жерге қонғанда ұшақтың мұрнын көтеріп алуын болдырмады, ал майлы соққы сіңіргіштер қиын, уақытша жабдықталған аэродромдарда қонған экипаждар үшін де бағаланды. Салмақты және қарсылықты азайту үшін кейбір ұшақтарда стандартты "V" тәрізді шанақ орнатылды. Бұл кеңінен таралған жоқ, ал соққы сіңіргіштерге зиян келтірмей алдыңғы дөңгелекті алып тастау әдісі ойлап табылғаннан кейін F. E.2 шанағының ең көп таралған түріне айналды. "V" шанағы F.E.2 түнгі бомбалаушылары үшін стандарт болып қала берді, себебі ол үлкен бомбаны каноэ астына орналастыруға мүмкіндік берді. Бірінші партияда 12 бастапқы F. E.2a нұсқасы болды, жоғарғы орталық бөлімінің астында үлкен тежегіш және Green E.6 қозғалтқышы бар. Бірінші F.E.2a 1915 жылғы 26 қаңтарда алғашқы ұшуын жасады, бірақ жеткіліксіз қуатты екені анықталды, сондықтан ол және басқа он бір ұшақ 120 а.к. (89 кВт) сұйық салқындатылатын Beardmore тік қозғалтқышымен қайта жабдықталды. F. E.2a-дан кейін негізгі өндіріс үлгісі F. E.2b пайда болды, ол да Beardmore қозғалтқышымен жабдықталды, бастапқыда 120 а.к., бірақ кейінірек F. E.2b-лер 160 а.к. (119 кВт) үлгісін алды. "А" тежегіші қону жолын тиімді қысқарта алмады және өндірісті жеңілдету үшін алынып тасталды. Бұл үлгі сыртқы бомба жүгін де алып жүре алды және әдетте стандартты әуе суретіне арналған камерамен жабдықталды. Барлығы 1939 F.E.2b ұшағы салынды, олардың көпшілігі Корольдік ұшақ фабрикасында емес, G & J Weir, Boulton & Paul Ltd және Ransomes, Sims & Jefferies сияқты жеке британдық өндірушілерде құрастырылды. F.E.2b-нің алғашқы кезеңінде пилот кабинасының алдына екінші Льюис пулеметі орнатылды, ол жоғары телескоптық орнатуда орналасқан, бұл пилотқа бақылаушының басынан асып, алға қарай оқ атуға мүмкіндік берді. Іс жүзінде, бұл пулеметті бақылаушылар өздеріне иеленді, әсіресе олар кабина жиегіне шығып, жоғарғы қанаттан артқа қарай оқ ату арқылы итеруші типтердің артқы қорғаныстағы кемшілігін біршама жеңе алатынын анықтағанда. Бірақ бұл құйрықтың астындағы үлкен соқыр аймақты толығымен жаба алмады. Бақылаушының орны, әсіресе "артқы пулеметті" атып тұрғанда, қауіпті болды және оның кабинасынан құлау қаупі бар еді, бірақ оның көру бұрышы барлық бағытта, тікелей артқа қараған бағыттан басқа, өте жақсы болды. 1916 жылы F.E.2b бақылаушысы болған америкалық Фредерик Либби осы жағдайды былай сипаттады: Корольдік ұшақ фабрикасы негізінен зерттеу мекемесі болды және басқа эксперименттер де F.E.2bs-ті пайдалану арқылы жүргізілді, соның ішінде екі .303 дюймдік (7.7 мм) Льюис пулеметі арасында орнатылған генератормен қуатталатын іздеу шамдарын сынау, көріне түнгі ұрысқа арналған. Ақырында, стандартты ұшақ үшін бақылаушының алға орналасуы сақталды. Соңғы өндіріс үлгісі F. E.2d (386 дана) болды, ол 250 а.к. (186 кВт) қуаты бар Rolls Royce Eagle қозғалтқышымен жабдықталды. Күшті қозғалтқыш ең жоғары жылдамдыққа, әсіресе төмен биіктікте, айтарлықтай әсер етпесе де, биіктіктегі өнімділікті жақсартты, 5000 фут биіктікте қосымша 16 км/сағ жылдамдық берді. F.E.2h – Siddeley Puma қозғалтқышымен жабдықталған F.E.2 болды. Прототипі (A6545) 1918 жылғы ақпанда Ransomes, Sims & Jefferies компаниясымен қайта жасалды, мақсаты – жоғары өнімділігі бар түнгі жауынгер ұшақты жасау. Мартлшем Хитте сынақтан өткенде, ол F.E.2b-ден айтарлықтай жақсы емес екені дәлелденді. Осыған қарамастан, тағы үш ұшақ F. E.2h стандартына сәйкес қайта жасалды, олар жерге шабуыл жасау үшін төмен қарай оқ атуға арналған алты фунттік (57 мм) Дэвис пулеметімен жабдықталды. F.E.2d Bristol Fighterмен ауыстырылса, ескі F.E.2b күтпегендей жеңіл тактикалық түнгі бомбалаушы ретінде табысқа ие болды және соғыстың соңына дейін осы рөлде стандартты үлгі болып қала берді. Оның жылдам көтерілу жылдамдығы мен биіктігі түнгі жауынгер ұшағы ретінде жеткіліксіз болды.
The Royal Aircraft Factory was primarily a research establishment and other experiments were carried out using F. E.2bs, including the testing of a generator powered searchlight attached between two .303 inch (7.7 mm) Lewis guns, apparently for night fighting duties. In the end, the observer first layout was retained for the standard aircraft. The final production model was the F. E.2d (386 built) which was powered by a Rolls Royce Eagle engine with 250 hp (186 kW). While the more powerful engine made little difference in maximum speed, especially at low altitude, it did improve altitude performance, with an extra 10 mph at 5,000 ft. The F. E.2h was an F. E.2 powered by a Siddeley Puma. The prototype (A6545) was converted in February 1918 by Ransomes, Sims & Jefferies, in the hope of producing a night fighter with superior performance. When tested at Martlesham Heath, it proved to be little better than the F. E.2b. Despite this, three more aircraft were converted to F. E.2h standard, these being fitted with a six pounder (57 mm) Davis gun, mounted to fire downwards for ground attack purposes. While the F. E.2d was replaced by the Bristol Fighter, the older F. E.2b proved an unexpected success as a light tactical night bomber, and remained a standard type in this role for the rest of the war. Its climb rate and ceiling were too poor for it to make a satisfactory night fighter.
Пайдалану тарихы
F. E.2a 1915 жылдың мамырында No. 6 эскадрильясымен қызметке түсті, ол F.E.2 және B.E.2 және бір Bristol Scout ұшақтарын бірге қолданды. F.E.2 ұшағымен толық жабдықталған алғашқы эскадрилья 1916 жылдың 23 қаңтарында Францияға жөнелтілген 20-эскадрилья болды. 1916 жылдың күзіне қарай, Albatros D. I және Halberstadt D. II сияқты жаңа неміс истребительдерінің пайда болуы F. E.2d-нің мүмкіндіктерін асырып түсті және 1917 жылдың сәуірінде ол шабуылдық патрульдерден алынды. 1917 жылы қолданыстан шыққанына қарамастан, F.E.2 өзінің беріктігі мен жақсы ұшу қасиеттері үшін экипаждары тарапынан жоғары бағаланды және тіпті ең тәжірибелі неміс ұшқыштарына да қиын қарсылас болып көрінді. Риттмейстер барон фон Рихтхофен 1917 жылдың маусымында F.E.2d ұшағымен болған шайқаста басына ауыр жарақат алды. Қызыл барон, сол кездегі көптеген неміс ұшқыштары сияқты, F.E.2 ұшағын «Викерс» түрі деп жіктеді, оны ертерек шыққан Vickers F.B.5 ұшағымен шатастырды. Жеке орындық истребительдермен шайқаста F. E.2b және F. E.2d истребительдерінің ұшқыштары кейінірек Люфбери шеңбері (қорғаныс шеңбері) деп аталған тактиканы алғаш рет қолданды. F.E.2 жағдайында, әр ұшақтың пулеметшісі көрші ұшақтың соқыр аймағын қамтамасыз етуі және бірнеше пулеметшілер шабуылдаған жауға атуы тиіс болды. Кейде F.E.2 тобы осы тактиканы қолданып, неміс истребительдерінің қарқынды шабуылына ұшыраған кезде, ұрыс жебінен алыс қалып, өздеріне жол ашты. Күндізгі истребитель ретінде кемтар болғанымен, F.E.2 түнгі уақытта қолдануға өте ыңғайлы болды және Zeppelin-ге қарсы патрульдерде, сондай-ақ жеңіл тактикалық түнгі бомбалаушы ретінде қолданылды. Ол алғаш рет 1916 жылдың қарашасында түнгі бомбалаушы ретінде қолданылды, ал 1917 жылдың ақпанында алғашқы мамандандырылған F. E.2b түнгі бомбалаушы эскадрильясы құрылды. F.E.2bs бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін сегіз бомбалаушы эскадрильясында түнгі бомбалаушылар ретінде пайдаланылды, олардың 860-ға дейіні бомбалаушыларға айналдырылды немесе жаңадан құрылды. F.E.2bs су үстінде жұмыс істеу үшін жүзуге арналған қаптармен жабдықталды және Теміз өзенінің сағасындағы Грэйн аралынан суасты қайықтарына қарсы патрульдер жүргізді.
Шығармалық көріністер
Дерек Робинсонның "Соғыс тарихы" романы F.E.2b, кейіннен F.E.2d ұшқан, құрамындағы "Хорнет" эскадрильясы туралы, Сомма шайқасына дейінгі айларда осы ұшақтың қалай ұшырылғаны туралы баяндайды. Роберт Рэдклифтің "Қан қызыл аспанның арғы жағында" романы F.E.2 ұшқышынан баяндалып, ұшақты ұшыруға қажетті дағдылар туралы түсінік береді. Уильям Стэнлидің "Пикардиядағы бір көктем" романы 1918 жылдың көктемінде Франциядағы FE2b түнгі бомбалаушы эскадрильясының оқиғасын айтады. Капитан В. Э. Джонстың Бигглз кейіпкері өзінің әскери мансабын ойдан шығарылған 169 эскадрильясында F.E.2b ұшағымен бастайды. Гриф Хоскердің Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Корольдік әуе күштерінің әуе шайқасы туралы бес кітаптан тұратын сериясы: "1914", "1915 – Фокердің құтылуы", "1916 – Соммадағы періштелер", "1917 – Бүркіттер құлауы" және "1918 – Біз оларды еске аламыз" F.E.2 ұшағымен болған шайқасты жанды түрде көрсетеді. Басты кейіпкер (құрамындағы кейіпкер) капитан Билл Харскер өзінің ұшу мансабын Vickers Gunbus ұшағының алдындағы қару-жарақ операторы ретінде бастайды және үздік ұшқышқа айналады. 1917 жылғы кітапта F.E.2 неміс ұшақтарынан ауыр зардап шегеді және Харскер Sopwith ұшағына көшеді.
Тірі қалғандар мен көшірмелері
Лондон Корольдік әуе күштері мұражайында F.E.2b ұшағы қойылған. Қанаттары мен құйрық тіреулері көшірме, бірақ ұшақтың қоршауы мен қозғалтқышы түпнұсқа. Қоршау 1918 жылы Ричард Гаррет & Sons компаниясымен жасалған, олар Boulton & Paul Ltd компаниясына толық ұшақты құрастыру үшін қоршау жасауды тапсырған. Дегенмен, бұл қоршау аяқталмаған және ешқашан толық ұшаққа орнатылмаған. Ол 1976 жылға дейін Гаррет компаниясында сақталды, содан кейін RAF мұражайына өткізілді. 1986 жылы мұражай қайта жаңарту жобасын бастады және қанаттар мен құйрықтың көшірмелерін жасауды тапсырды; 1992 жылы Жаңа Зеландиядан Бирдмор қозғалтқышы сатып алынды. Ұзаққа созылған қайта жаңарту жұмыстары аяқталып, ұшақ 2009 жылы көрмеге қойылды. F.E.2b ұшағының екі көшірмесі, оның біреуі толық ұшуға қабілеттілік стандарттарына сай және түпнұсқа Beardmore қозғалтқышымен жабдықталған, Жаңа Зеландияның The Vintage Aviator Ltd компаниясымен жасалды.
Корольдік ұшақ фабрикасының F.E.2 асалары
Кеңінен қолданылған қызметі барысында 48 ұшқыш FE2 ұшағында ұшты, ал 20 бақылаушы да аса ұшқыштар атанды. F. E.2b ұшқыштарынан аса ұшқыштар F. E.2d ұшқыштарынан аса ұшқыштар F. E.2b бақылаушыларынан аса ұшқыштар F. E.2d бақылаушыларынан аса ұшқыштар.
F. E.2d pilot aces
F. E.2b observer aces
F. E.2d observer aces