Кіріспе

Омыртқалылар миының екі жарты шарларын бөлетін терең ойыс. Ұзындыққа бойлас жарық (немесе ми жарығы, үлкен ұзындыққа бойлас жарық, орталық ұзындыққа бойлас жарық, жарты шарлар аралық жарық) – омыртқалылар миының екі жарты шарларын бөлетін терең ойыс. Оның ішінде ми қабығының (менингтердің бірі) жалғасы – ми дөңгелегі орналасқан. Екі жарты шардың ішкі беттері мидың сыртқы беті сияқты гирлер мен ойыстармен күрделенген.

Falx cerebri (жалған ми)

Ми қабығының барлық үш қабығы (дюра-матер, арахноидальды қабық, пиа-матер) бүгіліп, бойлық жарыққа терең бойлап түсіп, екі жарты шарды физикалық тұрғыдан бөліп тұрады. Falx cerebri – екі жарты шардың арасында орналасқан дюра-матердің атауы, оның маңыздылығы ми қабығының ең сыртқы қабаты болуында. Бұл қабаттар ми қабығының екі жақты бөліктері арасында тікелей байланысқа мүмкіндік бермейді, сондықтан барлық жолдардың corpus callosum арқылы өтуі қажет. Falx cerebri тамырлары ми қабығының ең ішкі беттеріне, орталық сағыттал жазықтыққа жақын жерлерге қан жеткізеді.

Мидың асимметриясы

Бұл жарық миды екіге бөліп тұрса да, адам миының екі жарты шары құрылысы мен функциясы жағынан толық симметриялы емес. Мысалы, Верникке аймағына шамамен сәйкес келетін уақытша бөлімше (планум темпорале) сол жарты шардың оң жарты шардан 10 есе үлкен екені анықталды. Керісінше, негізгі ганглиялардың ішінде орналасқан күйрекше ядросы (каудатты ядро) оң жарты шарда үлкен болды.

Жаныбарлар корпусы

Корпус каллозум мидың екі жартысын жарық астында байланыстырып, визуалды, есту және дене сезімдері туралы хабарларды әр жартысына жеткізеді. Корпус каллозум көз қозғалысы мен визуалды қабылдауға, ояну мен назар арасындағы тепе-теңдікті сақтауға, сондай-ақ сезімдік тітіркену орындарын анықтау қабілетіне жауапты. Клиникалық жағдайда, эпилепсиямен ауыратын адамдарға корпус каллозумды бөлу көмектесуі мүмкін.

Филогенетикалық тұрғыдан

Қазіргі жануарлардың көпшілігі, соның ішінде Homo sapiens, шамамен 600 миллион жыл бұрын өмір сүрген, урбилатериан деп аталатын ортақ құрт тәрізді ата-бабадан пайда болған деп саналады. Екі жақты симметриялы денеге ие жануар – екі жақты жануар. Бұл түрдің күрделі миы болған-болмағаны әлі де даулы, бірақ осыған ұқсас түрлердің дамуы, оның кем дегенде, жүйке жасушаларының қарапайым алдыңғы жиынтығына, яғни кефалонға ие болғанын көрсетеді. Бұған қоса, зерттеулер осы кефалонның екі жақты болғанын, екі немесе одан да көп байланысқан топтардан тұратынын, олардың ортаңғы сагитталық жазықтықпен бөлінгенін көрсетті, бұл мұндай бөліністің алғашқы мысалы.

Онтогенетикалық тұрғыдан

Нервтік қыртыс сүтқоректілердің эмбрионында дамудың 20-шы күні пайда болады. Эмбриональды даму кезінде нерв түтігі пайда болып, 1-суретте көрсетілгендей, қуыс құрылымға бүктеледі. Бұл процесс нейруляция деп те аталады. Нерв түтігі – орталық нерв жүйесінің қалыптасатын жері, ал кейіннен даму барысында ми мен жұлынның бөлек бөліктеріне бөлініп, дифференциалданады. Бұл бөліністер организмдегі дұрыс орнына дифференциалдаған жасушаларды бағыттайтын сигнал молекулалары арқылы жүзеге асырылады. Бұл құрылымның екі жақты бөліктері *Homo sapiens* қабығының екі жарты шарын тудырады, бірақ олар корпус каллозумнан басқа ешқандай жерде бірікпейді. Соның салдарынан бойлық жарық пайда болады. Бойлық жарық дамудың сегізінші аптасында пайда болуы мүмкін, ал екі жарты шарды ондық жүктілік аптасында толық ажыратады.

Функция

Негізінде, жарықтың мақсаты – миды екі жарты шарға бөлу, сол және оң. Мидың екі жарты шарының біріне зақым келгенде немесе инсульт болғандағы жағдайларды зерттеу арқылы, мидың сол жағы дененің оң жағын, ал оң жағы дененің сол жағын басқаратыны дәлелденді. Инсульт ауырған науқастарда мидың сол немесе оң жарты шары зақымдалғаннан кейін бір жақты әлсіздік байқалады, бұл дененің қарсы жағына әсер етеді. Әр жарты шарды бөліп алу сақтау, процедуралық және танымдық функциялардың мамандануына мүмкіндік береді. "Бөлінген ми эксперименттері" арқылы сол жарты шардың математика, тіл және жалпы логистика саласында маманданғаны анықталды. Ал оң жарты шар көбінесе музыка, өнер, бет-әлпетті тану және кеңістіктік оқиғаларда маманданған. Ұзындық жарық көру нерві жолында да маңызды рөл атқарады. Бұл 4-суретте көрсетілген оптикалық шиазма арқылы көрінеді, ол оң көзден жүйкені сол жарты шарға, ал сол көзден жүйкені оң жарты шарға жібереді. Ұзындық жарық осы бағыттың өзгеруіне және нервтердің қиылысуына мүмкіндік береді. Бұл қиылыс интуицияға қарсы болғанымен, бейімделу мақсатына қызмет етеді. Оның мақсаты – стереопсис (тереңдік және үш өлшемді көру) және бинокулярлық көруді дамыту. Бұл екі компоненттің бірігуі үлкен көру өрісін қабылдауға мүмкіндік береді, бұл жарықтың орналасуы мен құрылымымен байланысты бейімделу функциясы болжамын растайды. Оптикалық шиазмадан өткен нерв зақымданса, сәйкес көздің көру қабілеті жоғалуы немесе нашарлауы мүмкін. Егер мидың оң жағы зақымданса және нерв зақымдалса немесе жойылса, сол көз де зақымдану деңгейіне қарай әсерге ұшырайды.

Клиникалық маңызы

Ұзындық бойындағы жарық (longitudinal fissure) миды екіге бөлуге әкелетін корпус каллозотомиясында (corpus callosotomy), нейрохирургияда маңызды рөл атқарады, себебі ол корпус каллозумға (corpus callosum) тосқауылсыз қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Корпус каллозотомиясы – фармакологиялық түрде емдеуге келмейтін эпилепсия жағдайларын емдеу үшін қолданылатын процедуралардың бірі. Ол екі ми шарының арасындағы жүйке талшықтарын корпус каллозум арқылы бөлуден тұрады. Нейрохирург арнайы құралдардың көмегімен екі ми шарын ажыратып, жартылай каллозотомия жасағанда талшықтардың шамамен үштен екісін, ал толық каллозотомия жасағанда толығымен кесіп алады. Ұзындық бойындағы жарық болмаса, корпус каллозотомиясы процедурасы әлдеқайда қиын және қауіпті болар еді, өйткені хирург тығыз байланысты кортикальды аймақтардан өтуге мәжбүр болар еді. Процедурадан кейін екі ми шары бұрынғыдай бір-бірімен байланыса алмайды. Пациенттердің миы көбінесе бейімделіп, күнделікті өмірге қалыпты жағдайда жалғастыруға мүмкіндік берсе де, когнитивтік тесттер пациенттің миы екіге бөлінгенін анықтауға оңай көмектеседі. Химерлік фигураны (құрамында әйелдің беті сол жағында, ал ер адамның беті оң жағында бейнеленген) қамтитын экспериментте, пациент орталық нүктеге назар аударғанда, суреттегі бетке нұсқау берілгенде әйелдің бетіне сілтеме жасайды, ал суретте не бейнеленгенін сұрағанда "ер адам" деп жауап береді. Бұл себебі Fusiform Face Area (FFA) оң ми шарында орналасқан, ал тіл орталықтары көбінесе сол ми шарында орналасқан.

Қалта арқылы қайталанатын магниттік стимуляция

Зерттеулерде төмен жиілікті қайталанатын транскраниалды магниттік стимуляция (rTMS) қолданбалары уақытты қабылдау тапсырмалары кезінде әртүрлі танымдық процестермен сыналып көрiлдi. Зерттеулер rTMS "parietal medial longitudinal fissure" аймағына қолданған кезде уақытты қабылдау сынақтарына төмен жиілікті rTMS-тің әсерін талдады. Алынған нәтижелер, қатысушылардың қысқа мерзімді уақытты төмен, ал ұзақ мерзімді уақытты жоғары бағалайтыны туралы гипотезаны қолдайтын деректерді көрсетті. Атап айтқанда, 20 қатысушы 1 Гц rTMS қолданғаннан кейін 1 секундтық уақыт аралықтарын төмен бағалады, ал 4 секундтық/9 секундтық аралықтарды асыра бағалады.

Нейрохирургия

Ұзындықша жарық алдыңғы сүйекте орталық және птериональды краниотомиялар кезінде тиімді хирургиялық жол ретінде қолданылуы мүмкін, яғни операция арқылы бас сүйегіне жасалатын ашылу. Көптеген түрлердің бас пішіндері әртүрлі болғанымен, иттердің бас пішіндерінің айырмашылығы жоғары екені анықталды, бұл олар үшін тиімді ми хирургиялық процедурасын табуды қиындатады. Зерттеудің мақсатының бірі – брахи- (B), долихо- (D) және мезатицефали- (M) иттердегі ұзындықша ми жарығының анатомиясын және оның мүмкін болатын өзгерістерін анықтау болды. Ит тұқымдарында жақ ми жарығының морфологиясы біркелкі болды. Мезатицефали- (M) иттерде хирургиялық жолдың ең үлкені анықталды, бұл ми құрылымдарына оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді, ал долихо- (D) иттерде хирургиялық жол ең кішкентай болды.

Зерттеу

Корпус каллозумның бетінің ауданы бойлық жарыққа қарағанда едәуір кіші болғандықтан (3-сурет), оның арқылы өтетін талшық будақтары тығыз жиналған, сондықтан оларды нақты анықтау, бірдей қыртыс орталықтарынан басталып, сол орталықтарға жететін жеке будақтарды ажырату үшін өте маңызды. Мұндай байланыстарды түсіну, қарсы жақтанғы үйлесімділікті және оларға зақым келген кезде туындайтын ауруларды түсінуге көмектеседі. Диффузиялық тензорлық бейнелеу (DTI немесе dMRI), талшықтарды бақылау (FT) алгоритмдері және функционалдық магниттік-резонанстық бейнелеу (fMRI) осы будақтарды бейнелеу үшін қолданылады. Мысалы, маңдай қыртыстың талшық будақтары DTI TF техникаларын пайдалана отырып, 1–2 мм дәлдікпен анықталды, бұл көру қыртысының өзара әрекеттесуі үшін өте маңызды, ал оларға кез келген зақым оқу қабілетінің жоғалуына – алексияға әкелуі мүмкін.