Роберт Райан: Американдық актер және белсендісі

Кіріспе

Американдық актер (1909–1973)

Роберт Бушнелл Райан (11 қараша 1909 – 11 шілде 1973) – американдық актер және қоғамдық белсенді. Ол қатал полицейлер мен аяусыз жаулар рөлімен үштен астам онжылдық бойы танымал болды. 1947 жылғы «Кроссфайр» кинонуарлық драмасындағы рөлі үшін «Оскар» сыйлығының «Ең үздік қосалқы актер» номинациясына ие болды.

Ерте өмір

Райан Чикаго қаласында, хатшы Мейбел Арбутус (қызметтік аты Бушнелл) және жылжымайтын мүлік фирмасының иесі Тимоти Алойсиус Райанның бай отбасындағы тұңғыш бала ретінде дүниеге келді. Ол ирланд және ағылшын тегінен шыққан (оның әкесінің әке-шешесі Тюрлз қаласынан еді). Райан католик дінінде тәрбиеленді және Лойола академиясында білім алды. Ол 1932 жылы Дартмут колледжін бітірді, онда төрт жыл бойы колледждің ауыр салмақтағы бокс чемпионы болды, сонымен қатар футбол және жеңіл атлетикамен айналысты. Колледжді бітіргеннен кейін Райан Африкаға саяхаттайтын кемеде отын жағушы, WPA жұмыскері, Монтана штатындағы ранчода жұмысшы және басқа да түрлі жұмыстар істеді. 1936 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол үйге қайтып келді, ал бір қысқа уақытқа универмаг үшін киім үлгісі болғаннан кейін актер болуға шешім қабылдады.

Алғашқы еңбектері

1937 жылы Райан Чикагодағы шағын театр тобына қосылды. Келесі жылы ол Голливудтағы Макс Рейнхардт шеберханасына қатысты.

Бастысы

1939 жылдың қарашасында Paramount компаниясы Райанмен алты айлық келісімшартқа қол қойып, оның Дартмуттегі бокс тәжірибесіне сілтеме жасап, "Алтын қолғаптар" (1940) фильмінде басты рөлді ойнайтынын жариялады. Бірақ, "Алтын қолғаптар" режиссері Эдвард Дмитрикпен экрандық сынақтан кейін, басты рөл Ричард Деннингке берілді, ал Райан боксшылардың "қосымша қатысушысы" рөліне ие болды – бұл рөл шағын болғанымен маңызды еді. Осылайша ол алғаш рет экранда пайда болды және режиссермен тығыз байланыс орнатып, бірнеше фильмде бірге жұмыс істеді. Сол жылы Райан "The Ghost Breakers" (1940) және "Queen of the Mob" (1940) фильмдерінде, сондай-ақ "North West Mounted Police" (1941) және "Texas Rangers Ride Again" (1941) фильмдерінде эпизодтық рөлдерді ойнады. Содан кейін Paramount онымен келісімшартты тоқтатты.

РКО

Райан Пат О'Брайеннің қатысуымен түсірілген "Бомбардиер" (1943) фильмінде ойнады, ал Фред Астердің "Аспанның шегі" (1943) мюзиклінде Астердің досы рөлінде төртінші актер ретінде көрінді. Екі фильм де көпке танылды. Дмитрік режиссерлік еткен "Аспанның артында" (1943) фильмінде де төртінші актер болды, ол сол кезде кассада үлкен табыс әкелді, содан кейін О'Брайенмен бірге "Темір майор" (1943) фильмінде үшінші актер ретінде және "Ертеңгі жол ашық болсын" (1943) фильмінде ойнады. RKO оны "Шығбатты серік" (1943) фильмінде басты рөлге ие етті, онда ол Джинджер Роджерстің жұптасқан серігі болды, бұл фильмді Дмитрік үшінші рет режиссерлік етті. Фильм үлкен сәттілікке ие болды. "Теңіз шабуылдары" (1944) фильмі де танымал болды, онда Райан О'Брайенмен бірге қайтадан ойнады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Райан АҚШ Теңіз жауынгерлері корпусына қабылданып, 1944 жылдың қаңтарынан 1945 жылдың қарашасына дейін Оңтүстік Калифорниядағы Пендлтон лагерінде жаттығулар жүргізуші-нұсқаушы болып қызмет етті. Райанның шығармашылық табысы Дмитрик режиссерлік еткен «Crossfire» (1947) фильм-нуарында антисемиттік кісі өлтіруші рөлі болды, онда Роберт Янг, Роберт Митчем және Глория Грэм де түсті. Брукс романы негізінде түсірілген бұл фильм кассада үлкен табыс әкелді және бірнеше «Оскар» сыйлығына ұсынылды, соның ішінде Райанның рөлі үшін «Ең үздік қосалқы актер» номинациясын иеленді. Райан Жак Турнеур режиссерлік еткен «Берлин экспресі» (1948) фильмінде Мерл Оберонмен бірге ойнады; бұл екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Германияда түсірілген алғашқы фильм болды. Ол Скоттпен «Жақсы адамдардың оралуы» (1948) және О’Брайенмен «Жасыл шашты бала» (1948) фильмдерінде қайта қатысты. Соңғы фильмді Джозеф Лози режиссерлік етіп, ал RKO студиясының өндіріс жетекшісі Доре Шари продюсерлік етті. MGM оны Фред Зиннеман үшін «Зорлық актісі» (1948) фильмін түсіруге шақырды. Ол Джеймс Мейсонмен бірге Макс Офулс үшін «Ұсталған» (1949) фильмін түсіру үшін сол студияда қалды. RKO-ға оралған Райан Роберт Уайз режиссерлік еткен «The Set Up» (1949) фильміндегі рөлімен көзге түсті, бұл оның ең жақсы рөлдерінің бірі болды. «Сет-ап» Райанның өте ұнаған фильмі еді. Ол Роберт Стивенсон режиссерлік еткен «The Woman on Pier 13» (1949) антикоммунистік мелодрамасында басты рөлде ойнады, бұл фильм RKO студиясының жаңа иесі Говард Хьюздың тапсырысымен түсірілді. Содан кейін Райан бірнеше фильм-нуарларда ойнады: Мель Феррер режиссерлік еткен Клодетт Колбертпен бірге «Сыртқы ашу» (1950) және Николас Рей режиссерлік еткен «Жамандыққа туылған» (1950). 1950 жылы студия «Майами тарихы» романын оның арнайы рөлі үшін сатып алды. Одан кейін ол «Жақсылардың ең жақсысы» (1951) вестернін түсірді және Рей режиссерлік еткен «Ұшқыш тері мойындықтары» (1951) екінші дүниежүзілік соғыс фильмінде Джон Уэйнмен бірге ойнады. Ол лавиналар туралы «Альпілік сырғанау» атты түпнұсқалық әңгіме бойынша жұмыс істеп жатқаны хабарланды, бірақ фильм түсірілмеді. 1951 жылы Райан «Crossfire» фильміндегі әріптесі Роберт Митчеммен Джон Кромвелл режиссерлік еткен «Ракета» фильмінде қайта қатысты. Сол жылы Рай Айда Лупиноның «Қауіпті жерде» (1951) фильмінде тағы да режиссерлік жасады. Содан кейін Райан Фриц Ланг режиссерлік еткен «Түндегі қақтығыс» (1952) фильмінің бейімделуін Барбара Стэнвик пен Мэрилин Монромен бірге түсірді. Фильм сыншысы Дэвид Томсонның айтуынша, «RKO студиясында Райан американдық экранның бұрын-соңды армандамаған заманауи невротик кейіпкерін жасады». Оның RKO студиясындағы соңғы фильмі, бірнеше жылдан кейін «Сақтаныңыз, сүйкімдім» (1952) фильмі, Лупиномен бірге түсірілді және оның өндіріс компаниясы үшін жасалды.

Ryan enlisted in the United States Marine Corps and served as a drill instructor from January 1944 to November 1945 at Camp Pendleton, in Southern California. Ryan's breakthrough role was as an anti Semitic killer in the Dmytryk directed film noir Crossfire (1947), co starring Robert Young, Robert Mitchum, and Gloria Grahame. Based on Brooks' novel, the film was highly successful at the box office, and received several Academy Award nominations including a Best Supporting Actor for Ryan's performance. Ryan co starred with Merle Oberon in Berlin Express (1948) for director Jacques Tourneur; it was the first movie made in Germany after the end of the second world war. He was reunited with Scott in Return of the Bad Men (1948), and with O'Brien in The Boy with Green Hair (1948). The latter film was directed by Joseph Losey and produced by Dore Schary, who was head of production at RKO. MGM borrowed him to make Act of Violence (1948) for Fred Zinnemann. He stayed at that studio to make Caught (1949) for Max Ophuls with James Mason. Back at RKO, Ryan had one of his best roles in The Set Up (1949), directed by Robert Wise, as an over the hill boxer who is brutally punished for refusing to take a dive. The Set Up was a favorite of Ryan's. He was top billed in The Woman on Pier 13 (1949), an anti communist melodrama directed by Robert Stevenson, that was made at the prompting of RKO's new owner, Howard Hughes. Ryan next appeared in several film noirs: The Secret Fury (1950) with Claudette Colbert directed by Mel Ferrer, and Born to Be Bad (1950) directed by Nicholas Ray. In 1950, the studio bought The Miami Story as a vehicle for him. He then made the Western Best of the Badmen (1951), and costarred with John Wayne in Flying Leathernecks (1951), a World War II film directed by Ray. It was announced he was working on an original film story called The Alpine Slide about avalanches, but no film resulted. In 1951, Ryan was reunited with Crossfire costar Robert Mitchum in The Racket, directed by John Cromwell; that same year, Ray again directed him in a film noir, On Dangerous Ground, with Ida Lupino. Ryan then made the film adaptation of Clash by Night (1952) with Barbara Stanwyck and Marilyn Monroe under Fritz Lang's direction. According to film critic David Thomson, "at RKO Ryan created the character of a modern neurotic such as the American screen had not dreamed of before." His last film at RKO for a number of years was Beware, My Lovely (1952) with Lupino, made for her production company.

РКО-дан кейінгі

Райан MGM-ге барып, Энтони Маннның Джеймс Стюарт басты рөлде ойнаған «Жалнақ тікен» (The Naked Spur, 1953) атты вестернінде жамандықтың рөлін ойнады. Бұл фильм өте танымал болды. Ол Универсалдағы Бадд Ботичердің «Теңіз астындағы қала» (City Beneath the Sea, 1953) фильмінде, Фокс киностудиясындағы «Тозақ» (Inferno, 1953) және Парамаунт киностудиясындағы «Аляска теңіздері» (Alaska Seas, 1954) фильмдерінде ойнады. Ол Ширли Буттың «Миссис Лесли туралы» (About Mrs. Leslie, 1954) және Гри Гарсонның «Оның он екі адамы» (Her Twelve Men, 1954) фильмдерінде басты рөлді ойнады. Соңғы фильм MGM-де түсірілді, енді оны RKO-ның бұрынғы студия басшысы Доре Шари басқарады, ол Райанды «Қара тастағы жаман күн» (Bad Day at Black Rock, 1954) фильміндегі басты жаман рөлге таңдады. Ол Джон Хаусман режиссерлік еткен «Кориолан» (Coriolanus, 1954) атты Бродвейден тыс қойылымында ойнады. Райан Стэнвикпен бірге «Бірмаға қашу» (Escape to Burma, 1955) үшін RKO-ға оралды. Көпке танымал болған фильмдер Сэм Фуллердің «Бамбу үйі» (House of Bamboo, 1955) және Рауль Уолштың «Ұзын бойлы адамдар» (The Tall Men, 1955) фильмдері болды. Оның әр фильмге алған гонорары 150 000 долларға жететіні хабарланды. Ол Джон Фарроудың режиссерлік еткен «Мақтандылар» (The Proud Ones, 1956) фильмінде Фокс киностудиясында, «Мәңгіліктен қайта оралу» (Back from Eternity, 1956) фильмінде RKO-да ойнады. Ол Энтони Маннның Security Pictures компаниясында түсірілген «Соғыстағы адамдар» (Men in War, 1957) фильмінде пайда болды.

Теледидар

Райан 1955 жылы Кристофер Морлидің "Линкольнның дәрігерінің иті" әңгімесі бойынша «Экран режиссерінің ойын үйі» телеспектаклінде Абрахам Линкольн рөлінде теледидарда алғаш рет пайда болды. Ол журналистерге түсіндіргендей, қаржылық жағдайларға қарамастан, Райан телесериалға қатысты кез келген міндеттемеден қашып жүруді қалаған: «Телевизорда ақша табудың жалғыз жолы – сериалдарда ойнау, мен олардан аулақ болғым келеді. Әрине, мен сериалдан миллион немесе одан да көп ақша таба алармын, бірақ мен өмірімнің соңына дейін «Сайдвиндер Сэм» болып қаламын». Райан осы қағидасына берік болды, көптеген телесериалдарда, бірақ әрқашан қонақ жұлдыз ретінде ойнады. Ол «Экран режиссерлерінің ойын үйі», «Мистер Адамс пен Ева», «Гудьир театры», «Alcoa театры», «Playhouse 90» (Ұлы Гэтсби рөлінде) және «Зейн Грей театры» сериалдарында ойнады. Дегенмен ол фильмдерде түсуін де жалғастырды, оның ішінде Манн мен «Қауіпсіздік суреттері» үшін түсірілген «Құдайдың кішкентай учаскесі» (1958), Шари жазып, өндірген «Жалғыз жүректер» (1959), «Құқықбұзушылар күні» (1959) «Қауіпсіздік суреттері» үшін және Уайз үшін түсірілген «Ертеңге қарсы мүмкіндіктер» (1959) фильмдері бар.

1960 жылдар

1960 жылдың жазында Райан Коннектикут штатының Стратфорд қаласындағы Американдық Шекспир театрында Кэтрин Хепбернмен бірге ойнап, Хепберннің Клеопатрасындағы Антоний рөлін сомдады. 1960 жылдары Райанның сұранысы жоғары болды: ол Ричард Бертонмен бірге "Мұз сарайы" (1960) фильмінде, Джон Франкенхаймер режиссерлік еткен "Килиманджаро қарлары" телефильмінде, Берт Кеннеди үшін "Канадалықтар" (1961) фильмінде, Николас Рей үшін "MGM" компаниясының "Корольдердің королі" (1961) эпопеялық фильмінде Иоанн Креститель рөлінде ойнады, сондай-ақ Питер Устиновтың "Билли Бадд" (1962) адаптациясындағы зұлым Клаггарт рөлі үшін BAFTA сыйлығына ұсынылды. Ол сонымен қатар Джеймс М. Гэвин рөлін ойнаған "Ең ұзақ күн" (1962) соғыс фильмінде де қатысты. Райан Линдсей мен Крауздың "Мырза Президент" (1962–63) мюзиклінде Ирвинг Берлиннің музыкасымен және Джошуа Логанның режиссерлігімен Бродвейге оралды, ол 263 қойылым көрсетілді. Райан "Kraft Suspense Theatre", "Breaking Point", "The Eleventh Hour", "Wagon Train", "The Reporter" және "Bob Hope Presents the Chrysler Theatre" сияқты телешоуларда да пайда болды. Райанның толыққанды телесериалда түсуге жасаған жалғыз шала мәмілесі – CBS телеарнасының 1964–65 жылдар аралығында көрсетілген Бірінші дүниежүзілік соғысқа арналған 26 бөлімдік мақтаулы деректі фильміндегі баяндаушы рөлі болды. Райан Джин Родденберридің "Жұлдыз жолы" сериалындағы рөлге қарастырылды. Норман Спинрад 1967 жылғы "Қиямет машинасы" эпизодының сценарийін Райанды коммодор Мэтт Деккер рөлінде көру үшін жазған, бірақ Райанның бұрынғы міндеттемелері болды. Сол рөл Уильям Уиндомға берілді.

Еуропа

Райанды "Қиық жол" (1965) және "Сырлы агенттер" (1965) фильмдерінде, содан кейін Фил Йорданның "Балж шайқасы" (1965) және Брукстің "Кәсібилер" (1966) фильмдерінде көруге болады. Райан Сид Цезарьге "Жылдамдықпен істеуші" (1967) фильмінде көмектесті, Роберт Олдрич үшін "Лас ондық" (1967) және Джон Стерджес үшін "Сағаттың уақыты" (1967) фильмдерінде Айк Клэнтон рөлін ойнады. Райан Англияның Ноттингем қаласында "Отелло" (1967) ролін сомдады. Райан "Бір минут дұға етуге, бір секунд өлуге" (1968) және Дмитрік үшін "Анцио" (1969) фильмдерін түсіру үшін Еуропаға барды. Райан "Капитан Немо және су асты қаласы" (1969) фильмінде басты рөлді ойнады. Уильям Холден және Эрнест Борньинмен бірге Райан Сэм Пекинпаның "Жабайы топ" (1969) фильмін түсіру кезінде ынталандырылды. Мексикадағы түсірілім Паррастан Торреонға көшкеннен кейін, Пекинпа 1968 жылғы Демократиялық партияның президенттік праймеризінде Юджин Маккартиді қолдау үшін бірнеше күн демалыс беру туралы оның өтінішін қабылдамады. Боб Томас өзінің өмірбаянында "Алтын ұл: Уильям Холденнің айтылмаған тарихы" деп жазды, "Он күн бойы Райан түсірілім алаңына макияж және костюммен келді. Ол бірде-бір сахнада ойнаған жоқ. Соңында ол Пекинпаның жейдесінен ұстап алып, ашуланып былай деді: "Мен камера алдында не істеуіңді сұрасаң, кез келген нәрсені істеймін, себебі мен кәсібимін. Бірақ егер маған түсірілім алаңынан тыс жерде сөйлесең, тістеріңді сындырып тастаймын". Райан "The Front Page" пьесасының қайта қойылымына оралды. Бұл Райан, Марта Скотт және Генри Фонда құрған Лонг-Айлендтегі репертуарлық театр, Пламстед Театр үйінің (кейін Пламстед Театр компаниясы) алғашқы өндірістерінің бірі болды; келесі қыста, өндірістің фильмі (MPC және Пламстед бірлесіп жасаған) Хьюз телеарнасы арқылы бүкіл елге таратылды. 1970 жылы көп темекі шегетін Райан лимфа түйіндерінің операцияға келмейтін қатерлі ісігіне шалдықты. Ол жұмысын жалғастыруды шешті және: "Мен өмірге жақсы мүмкіндік алдым" деді.

Соңғы фильмдер

Райан «Заңгер» (1971) фильмінде Бёрт Ланкастерге қолдау көрсетті және «Сүйіспеншілік машинасы» (1971) фильмінде Джон Филипп Лоумен бірге ойнады. Рене Клемен үшін Жан Луи Тринтиньянмен бірге «Өлгісі келетін үміт» (1971) фильмінде түсті. 1971 жылдың сәуір айында Райан Арвин Браунның сыншылар жоғары бағалаған «Түнге созылған күндіз» атты Бродвейдегі қойылымында Джеймс Тайрон рөлін ойнап, сахнаға оралды. Ол бастапқыда Род Штайгермен бірге «Лолли Мадонна XXX» (1973) фильміндегі бас рөлден бас тартты, себебі әйелімен Еуропаға саяхаттағысы келді, бірақ ол 1972 жылдың мамырында рактан қайтыс болды, содан кейін ол бұл рөлді ойнады. «Бір үлкен нәрсе жоғалды және оның орнына не қоятынымды білмеймін», - деді ол. Ол «Серпико» фильміндегі ең үздік актер сыйлығын (Ал Пачиномен тең бөлісіп) және Ұлттық кино сыншылар қауымдастығының арнайы сыйлығын алды. «The Iceman Cometh» және «Executive Action» фильмдері Райанның қайтысынан кейін, 1973 жылдың қараша айында шықты. Райан қайтыс болған кезде «Шенноа» мюзиклінің сахналық нұсқасында ойнауға келісім берген еді. 1960 жылдардың ортасында Райанның саяси қызметі нәсілдік дискриминацияға қарсы күреске бағытталған. Ол Мартин Лютер Кингті қорғау комитетінің мәдени бөлімінде қызмет етті және Билл Косби, Роберт Калп, Сидни Пуатье және тағы бірнеше актерлермен бірге «Суретшілер барлық қараларға көмектеседі» атты, қысқа ғұмырлы акцияны ұйымдастыруға көмектесті. Райан өзінің жеке сенімдері мен актерлік рөлдері арасындағы қарама-қайшылық туралы жиі айтатын. «Келер күннің қиындықтары» фильмінің көрсетілімінде ол баспасөз алдында «өмірде өзі жек көретін кейіпкерді ойнайтын мен сияқты актердің проблемалары» туралы сөйледі. Райанның цинизмге, нәсілшілдікке, зорлық-зомбылыққа толы кейіпкерлердегі рөлдері, ол қолдайтын істерге көбінесе қайшы келді. Ол бейбітшіл болғанмен, соғыс, вестерн және зорлық-зомбылық фильмдерінде ойнады. Ол Маккартизмге қарсы болды, бірақ коммунизмге қарсы насихаттық фильмде – «Мен коммунистке үйлендім» фильмінде зұлым коммунистік агент рөлін ойнады. «Crossfire», «Bad Day at Black Rock», «Odds Against Tomorrow» және «Executive Action» сияқты әлеуметтік прогрессивті фильмдерде ол фанатизмге бой алдырған жаман адамдардың немесе қастандық жасаушылардың рөлін ойнады.

Ryan supported Burt Lancaster in Lawman (1971) and John Phillip Law in The Love Machine (1971). He appeared in And Hope to Die (1971) with Jean Louis Trintignant for René Clément. In April 1971, Ryan returned to the stage to play James Tyrone in Arvin Brown's critically acclaimed Off Broadway production of Long Day's Journey into Night. He originally refused the lead in Lolly Madonna XXX (1973) with Rod Steiger because he wanted to take his wife to Europe, but she died of cancer in May 1972, and he ended up playing the part. "Something very big is missing and I don't know what to put in its place," he said. the National Board of Review Award for Best Actor (in a tie with Al Pacino, for Serpico), and a special award from the National Society of Film Critics. The Iceman Cometh and Executive Action both were released in November 1973, after Ryan's death. Ryan had signed to appear in a stage musical version of Shenandoah when he died. By the mid 1960s, Ryan's political activities included efforts to fight racial discrimination. He served in the cultural division of the Committee to Defend Martin Luther King Jr., and helped organize the short lived Artists Help All Blacks, with Bill Cosby, Robert Culp, Sidney Poitier, and several other actors. Ryan often spoke about the dichotomy of his personal beliefs and his acting roles. At a screening of Odds Against Tomorrow, he appeared before the press to discuss "the problems of an actor like me playing the kind of character that in real life he finds totally despicable." Ryan's roles as cynical, prejudiced, violent characters, often ran counter to the causes he embraced. He was a pacifist who starred in war movies, westerns, and violent thrillers. He was an opponent of McCarthyism, but appeared in the anti communist propaganda film I Married a Communist, playing a nefarious communist agent. In socially progressive films such as Crossfire, Bad Day at Black Rock, Odds Against Tomorrow and Executive Action, he played bigoted villains or conspirators.

Жеке өмір

1939 жылы 11 наурызда Джессика Кадуэллерге үйленді. Олардың үш баласы болды: Тимоти (1946 ж.т.); Чейни (1948 ж.т.), Оксфорд университетінің ғылыми қызметкері және Орегон университетінің философия және құқық профессоры; және Лиза (1951 ж.т.). Олар Манхэттендегі 72-ші көше мен Орталық парк батысындағы «Дакота» үйінде тұрды, соңында пәтерді жалға беріп, кейін Джон Леннон мен Йоко Оноға сатты.