Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түрлі тығыздықтағы бірнеше шыны ыдысты қамтитын термометр.
Thermometer containing several glass vessels of varying density
Галилео термометрі (немесе Галилей термометрі) – мөлдір сұйықтық және әр түрлі тығыздықтағы бірнеше шыны ыдысты қамтитын, герметикалық жабық шыны цилиндрден жасалған термометр. Температура өзгергенде әрбір шар өз тығыздығына және айналасындағы сұйықтықтың тығыздығына пропорционал түрде жоғары көтеріледі немесе төмен түседі. Ол осы термометрдің негізінде жатқан принципті – сұйықтың тығыздығы температурасына пропорционал түрде өзгеретінін – ашқан Галилео Галилейдің құрметіне аталған.
A Galileo thermometer (or Galilean thermometer) is a thermometer made of a sealed glass cylinder containing a clear liquid and several glass vessels of varying density. The individual floats rise or fall in proportion to their respective density and the density of the surrounding liquid as the temperature changes. It is named after Galileo Galilei because he discovered the principle on which this thermometer is based—that the density of a liquid changes in proportion to its temperature.
Тарих
XVI-XVII ғасырлардағы физик Галилейдің есімімен аталса да, термометрді ол ойлап таппаған. (Галилео 1603 жылы немесе одан бұрын Галилеоның ауа термометрі деп аталатын термоскопты ойлап тапқан.) Қазіргі Галилей термометрі деп танылатын аспапты Флоренциядағы Accademia del Cimento академиясының академиктері мен техниктері тобы ойлап тапты. Термометрдің толық сипаттамасы академияның негізгі басылымы – Saggi di naturali esperienze fatte nell'Academia del Cimento sotto la protezione del Serenissimo Principe Leopoldo di Toscana e descritte dal segretario di essa Accademia (1666) еңбегінде жарияланды. Бұл еңбектің 1684 жылғы ағылшын тіліне аудармасында құрылғы ("Бесінші термометр") "баяу және әрекетсіз" деп сипатталған, бұл сипаттама өнертабыстың итальян тіліндегі тағы бір атауында – термометр lento (баяу термометр) деп аталуында көрініс тапқан. Сыртқы ыдыс "тазартылған шарап спиртімен" (судағы этанолдың концентрацияланған ерітіндісі) толтырылды; шыны шарлардың салмағы мөрленген ұшынан аз мөлшерде шыны ұнтақтау арқылы реттелді; ал негізгі ыдыстың жоғарғы жағында сұйықтың кеңеюіне мүмкіндік беру үшін шағын ауа қуысы қалдырылды. Қазіргі кезде "Галилей термометрі" деп аталатын құрылғыны Лондонның Табиғи тарих мұражайы заманауи дәуірде қайта жаңғыртты, ол 1990 жылдардан бастап оның нұсқасын сатуды бастады.
Although named after the 16th–17th century physicist Galileo, the thermometer was not invented by him. (Galileo did invent a thermometer called Galileo's air thermometer, more accurately called a thermoscope, in or before 1603.) The instrument now known as a Galileo thermometer was invented by a group of academics and technicians known as the Accademia del Cimento of Florence, Details of the thermometer were published in the Saggi di naturali esperienze fatte nell'Academia del Cimento sotto la protezione del Serenissimo Principe Leopoldo di Toscana e descritte dal segretario di essa Accademia (1666), the academy's main publication. The English translation of this work (1684) describes the device ('The Fifth Thermometer') as 'slow and lazy', a description that is reflected in an alternative Italian name for the invention, the termometro lento (slow thermometer). The outer vessel was filled with 'rectified spirits of wine' (a concentrated solution of ethanol in water); the weights of the glass bubbles were adjusted by grinding a small amount of glass from the sealed end; and a small air space was left at the top of the main vessel to allow 'for the Liquor to rarefie' (i. e. expand). The device now called the Galileo thermometer was revived in the modern era by the Natural History Museum, London, which started selling a version in the 1990s.
Операция
Галилей термометрінде кішкентай шыны шарлар әртүрлі түсті сұйықтықтармен жартылай толтырылған. Бұл сұйықтықтардың құрамында негізінен су бар, ал кейбіреулерінде өте аз мөлшерде спирт қосылған, бірақ бұл термометрдің жұмыс істеуі үшін маңызды емес; олар тек белгілі бір салмақтар ретінде қызмет етеді, ал олардың түстері нақты температураны көрсетеді. Қолмен жасалған шарлар мөрленгеннен кейін, олардың астына ілінген металл таңбалар арқылы тиімді тығыздықтары реттеледі. Шарлардың ішіндегі түсті сұйықтық пен ауа кеңістігінің температуралық өзгерісіне байланысты кез келген кеңею термометрдің жұмысына әсер етпейді, себебі бұл материалдар белгілі көлемдегі шыны шардың ішінде герметикалық жабылады. Шарларға батқан мөлдір сұйықтық су емес, органикалық қосылыстар (мысалы, этанол немесе керосин) болып табылады, олардың тығыздығы температураға байланысты судағыдан гөрі көп өзгереді. Температураның өзгеруі сыртқы мөлдір сұйықтың тығыздығына әсер етеді, соның салдарынан шарлар тиісінше көтеріледі немесе төмендейді.
In the Galileo thermometer, the small glass bulbs are partly filled with different colored liquids. The composition of these liquids is mainly water; some contain a tiny percent of alcohol, but that is not important for the functioning of the thermometer; they merely function as fixed weights, with their colors denoting given temperatures. Once the hand blown bulbs have been sealed, their effective densities are adjusted using the metal tags hanging from beneath them. Any expansion due to the temperature change of the colored liquid and air gap inside the bulbs does not affect the operation of the thermometer, as these materials are sealed inside a glass bulb of fixed size. The clear liquid in which the bulbs are submerged is not water, but some organic compounds (such as ethanol or kerosene) the density of which varies with temperature more than water does. Temperature changes affect the density of the outer clear liquid and this causes the bulbs to rise or sink accordingly.