Кіріспе

Бұршақ тұқымдастарының туысы

Colophospermum mopane, мопан, мопани, бальзам ағашы деп аталады. Ол Оңтүстік Африкаға, соның ішінде Оңтүстік Ангола, Замбия, Оңтүстік Малави, Намибия, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик және Оңтүстік Африканың солтүстігіне тән. Ол әк құрамы жоғары, терең емес және жақсы дренаждалмаған топырақта өседі. Сондай-ақ, өзендер арқылы келген аллювиалды топырақта да өседі. Ол кездесетін жерлерде көбінесе біртекті ормандарды құрайтын басым ағаш түрі болып табылады. Оңтүстік Африканың солтүстігінде және Ботсвана мен Зимбабведің іргелес жатқан үлкен аудандарында ағаштардың биіктігі 200-ден 300 метрге дейін өзгереді, оларды көбінесе "мопан бұтасы" деп атайды. Дегенмен, олар кейде бұл аймақтарда биік өсіп, орманды да құрайды. Солтүстікке қарай ағаштар биік болып, "соборлық мопан" деп аталатын биік орманды алқаптарды құрайды. Бұл ағаш жазғы жаңбырлы, мұзсыз, ыстық аймақтардан тыс жерлерде жақсы өспейді.

Мопан экоөңірлері

Мопанның басым өсімдік түрі болып табылатын екі экорегион бар. Ангола мопанының ормандары Анголаның оңтүстік-батысында және Намибияның солтүстігінде орналасқан, ал Замбезия және мопан ормандары Ботсвана, Эсватини, Намибия, Замбия, Зимбабве, Мозамбик, Малави және Оңтүстік Африкадағы Замбези өзенінің жазықтары мен салаларында жатыр.

Қолданылуы

Мопань ағашы Оңтүстік Африканың ең ауыр ағаштарының бірі болып табылады, толық құрғағанда тығыздығы 1,075-ке жетеді және оның қаттылығынан өңдеу қиын. Дегенмен, осы қасиеті оны термитке төзімді етеді. Сондықтан ол көптен бері үйлер мен қоршаулар салуға, теміржол ұйықтары және шахта тіректері ретінде қолданылып келеді. Термитке төзімділігі және бай, қызғылт түсі оны еден төсеміне де танымал етеді. Африкадан тыс жерлерде мопань ауыр, сәндік ағаш ретінде танымал болып келеді, оның қолданысына аквариум әшекейлері, лампалар немесе мүсіндерге арналған тұғырлар және бақша безендірулері кіреді. Сонымен қатар, ол музыкалық аспаптарды, әсіресе үрмелі аспаптарды жасау үшін де жиі қолданылады. Кларнет жасауға дәстүрлі түрде қолданылатын сапалы африкалық қара ағаш (Dalbergia melanoxylon) табу қиын болып барады. Мопань майлы келеді, жақсы кептіріледі, аз жарылулармен немесе сынулармен, және жылы, толық дыбысты аспаптар шығарады. Мопаньдан жасалған кларнеттерді Seggelke Klarinetten, F. Arthur Uebel және Buffet Crampon компаниялары ұсынады. Мопань бұтақтары дәстүрлі түрде тіс тазалауға, қабығы жіп жасауға және былғарыны бояуға, ал жапырақтары жараларды емдеуге қолданылған. Ағаштан көмір және мангалға арналған ағаш та жасалады. Бұл ағаш мопань құртының, яғни Gonimbrasia belina көбелегінің личинкасының негізгі тамағы болып табылады. Личинкалар протеинге бай және адамдар оларды жейді. Мопань құртында шикі майлар, темір, кальций және фосфор сияқты витаминдер мен минералдар бар. Бұл ағаш жабайы жібек көбелегінің (Gonometa rufobrunnea) тамақтандыру өсімдігі болып табылады. Көбелектердің жұмыртқаларынан жабайы жібек жиналады, одан мата жасалады. Мопань құрты жұмыспен қамтуды қамтамасыз етеді және ауылдық әйелдердің көпшілігі үшін табыс көзі болып табылады. Оны жинаушылар ауылдарда, қалаларда немесе саудагерлерге сатады.

Мопань ағашы сонымен қатар мопань псиллидінің – Retroacizzia mopani қоныс терегі болып табылады.

Этимология

Colophospermum – грек тілінен латын тіліне аударғанда "майлы тұқым" деген мағынаны береді, бұл тұқымның (яғни спермумның) шайырлы болуымен және терпентин иісімен байланысты. Колофон – Гомердің Иониядағы туған жері, ол терпентиннен немесе кейбір ағаштардың шырышты бөлінісінен алынатын розин деген затқа байланысты әйгілі болған. "Мопан" түр атауы ағаштың жергілікті атауынан алынған.