Кіріспе

Көп көзді неологизм түрі. Феносемантикалық сәйкестендіру (PSM) – бір тілден екінші тілге сөздің енгізілуі, көбінесе жаңа сөз (неологизм) жасау арқылы, онда қарыз сөздің шетелдік екендігін жасыру үшін қабылдаушы тілден фонетикалық және семантикалық жағынан ұқсас сөздермен немесе түбірлермен алмастыру қолданылады. Осылайша, бастапқы тілдегі түпкілікті өрнектің шамамен дыбысы мен мағынасы сақталады, бірақ мақсатты тілдегі жаңа өрнек (PSM – феносемантикалық сәйкестік) туған тілдес сияқты естілуі мүмкін. Феносемантикалық сәйкестендіру, (семантикалық) аударманы қамтитын, бірақ дыбысталуын сәйкестіруді қамтамайтын – яғни, қарыз сөздің шамамен дыбысын мақсатты тілдегі ұқсас дыбысталған сөзбен немесе морфемамен сәйкестендіру арқылы сақтауды қамтамайтын – калькуингтен ерекшеленеді. Феносемантикалық сәйкестендіру сонымен қатар сөздің дыбысын сақтайтын, бірақ мағынасын сақтамайтын гомофоникалық аудармадан да өзгеше.

Тарих

"Фоносемантикалық сәйкестік" термині лингвист және тілді жаңғыртушы Ғилад Цукерманнмен енгізілді. Ол Эйнар Хаугеннің лексикалық қарыз алудың классикалық типологиясына қарсы келді. Хауген қарыз алуды алмастыру немесе импорттау деп жіктесе, PSM нысанындағы жасырын қарыз алу – "бір уақытта алмастыру және импорттау" жағдайы болып табылады. Цукерманн көп көзді неологизмдердің жаңа жіктелуін ұсынды, яғни бір уақытта екі немесе одан да көп көзден туындаған сөздер. Мұндай механизмдердің мысалдары – фонетикалық сәйкестік, семантикалық фонетикалық сәйкестік және фоносемантикалық сәйкестік. Цукерманн тілді жоспарлаушылардың, мысалы, Еврей тілі академиясының мүшелері, қарапайым халықтың этимологиясында қолданатын тәсілдерді, сондай-ақ дін қызметкерлерінің де пайдаланатынын тұжырымдайды. Ол лексикографтар мен этимологтарды жасырын қарыз алудың және көп көзді неологизацияның кең таралған құбылыстарын мойындауға және көп түбірлі лексикалық бірліктерге бір ғана көзді таңудан аулақ болуға шақырады.

Ағылшынша

Ағылшын тілінде бірнеше PSM бар. Француз сөзі ("картузиан монастыры") ағылшын тілінде charterhouse деп аударылды. Француз сөзі , өзі шоктау тіліндегі бау-қазық атауынан бейімделген, сондай-ақ , пиктермен байланысы болмаса да, ағылшын тіліне ауыстырылды. Осаж апельсиніне французша боис д'арк (сөзбе-сөз "жабдық ағашы") деген атау кейде "боударк" деп беріледі. Канадада бұлт балдыршасы француз тіліндегі baie qu'appelle ('қандай десеңіз сол жидек') сөзінен кейін "bakeapple" деп аталады. Мускарат сөзінің екінші бөлігі тышқан сөзімен сәйкес келу үшін өзгертілді, бастапқы мускаш түрін алмастырды, ол алгонкин (мүмкін Поухатан) тілінен шыққан мускаскас (сөзбе-сөз "қызыл") сөзінен немесе абенаки тіліндегі москвас сөзінен туындаған. Англикандық Book of Common Prayer кітабының 68-ші Забурында рунагеттердің қолданылуы латын тіліндегі renegatus және ағылшын тіліндегі run agate арасындағы дыбыстық-семантикалық сәйкестіктен туындайды.

Фин тілі

Фин тіліндегі "ашушаң" mustasukkainen сөзінің құрама сөзі сөзбе-сөз "қара шұлық" (musta "қара" және sukka "шұлық") дегенді білдіреді. Алайда, бұл сөз швед тілінен келген "қара ауру" деген қате түсіндірілген қарыз аудармасы. Фин сөзінің sukka дегені швед сөзінің sjuk дегеніне фонетикалық жағынан ұқсас. Осыған ұқсас жағдайлар: työmyyrä "еңбекқор адам", сөзбе-сөз "жұмысшы тышқан", швед тіліндегі arbetsmyra "жұмысшы құмырсқа" сөзінен, мұндағы myra "құмырсқа" сөзі fin тіліндегі myyrä "тышқан" сөзімен сәйкес келеді; және liikavarvas "clavus", сөзбе-сөз "қосымша саусақ", liktå < liktorn "өлген тікен" сөзінен, мұндағы liika "қосымша" сөзі lik "өлген (ескіше)" сөзімен, ал varvas "саусақ" сөзі tå < torn "тікен" сөзімен сәйкес келеді.

Неміс тілі

Қазіргі неміс тіліне көп көзді неологизация және, жалпы алғанда, жасырын қарыз алу концепцияларын қолданады, екі мақсатты көздейді: біріншіден, тілдік байланыс теориясы үшін көп көзді неологизацияның маңыздылығын көрсету, екіншіден, басқа жасырын қарыз алу түрлерімен бірге, ол заманауи неміс тілінде маңызды қарыз алу механизмі болып табылатынын дәлелдеу.

Исландия тілі

Исландия тілі қалай көптеген ағылшын сөздерін фоносемантикалық сәйкестік арқылы жасыратынын көрсетеді. Мысалы, исланд тіліндегі "eyðni" сөзі "AIDS" дегенді білдіреді, бұл ағылшын тіліндегі AIDS аббревиатурасының фоносемантикалық сәйкестігі (PSM) болып табылады, ол бұрыннан бар исланд тіліндегі "eyða" етістігінен, яғни "жою" деген мағынасынан және исланд тіліндегі "-ni" ат үстеу жұрнағынан құралған. Сол сияқты, исланд тіліндегі "tækni" сөзі "технология, техника" дегенді білдіреді, ол "tæki" – "құрал" сөзінен және "-ni" ат үстеу жұрнағынан туындаған, бірақ шын мәнінде даниялық "teknik" (немесе грек тілінен алынған басқа туындысы) сөзінің де фоносемантикалық сәйкестігі болып табылады. "Tækni" сөзін 1912 жылы Исландияның шығысындағы Viðfjörður қаласынан шыққан доктор Бьёрн Бьярнасон ойлап тапқан. 1940 жылдарға дейін ол аз қолданылған, бірақ содан бері лексема ретінде және "raftækni" ("электр техникасы", яғни "электроника"), "tæknilegur" ("техникалық") және "tæknir" ("техник") сияқты жаңа сөздердің құрамында кеңінен қолданыла бастады. Мақалада талқыланатын басқа фоносемантикалық сәйкестіктер: beygla, bifra bifrari, brokkál, dapur dapurleiki, depurð, fjárfesta fjárfesting, heila, guðspjall, ímynd, júgurð, korréttur, Létt og laggott, musl, pallborð pallborðsumræður, páfagaukur, ratsjá, setur, staða, staðall staðla stöðlun, toga togari, uppi және veira.

Жапон тілі

Қазіргі жапон тілінде шет сөздер көбінесе катакана арқылы дыбыстамалық түрде бейнеленеді. Дегенмен, бұрын шет сөздер көбінесе канджимен (қытай таңбаларымен) жазылған, егер дыбыстамалық сәйкестік үшін қолданылса, бұл процеске атеджи, ал мағыналық сәйкестік үшін қолданылса, джукуджикун деп аталады. Осы таңбалардың кейбіреулері әлі де қолданылады; таңдалған таңбалар дыбысқа, мағынаға немесе екеуіне де сәйкес келуі мүмкін. Көбінесе таңбалар тек дыбысқа немесе тек мағынаға сәйкес таңдалды. Мысалы, 寿司 (суши) сөзіндегі екі таңба тиісінше су және ши деп оқылады, бірақ 寿 таңбасы «өмір сүру ұзақтығын», ал 司 таңбасы «басқаруды» білдіреді, екеуі де бұл тамаққа қатысы жоқ, бұл атеджи. Керісінше, «тәмәкі» деген мағынадағы 煙草 (табако) сөзіндегі жеке канджилер тиісінше «түтін» және «шөп» дегенді білдіреді, бұл мағынаға сәйкес келеді, ал олардың ешқайсысының табако сөзімен дыбыстамалық байланысы жоқ, бұл джукуджикун. Бірақ кейбір жағдайларда канджи олардың семантикалық және дыбыстамалық ерекшеліктері үшін таңдалды, бұл фоносемантикалық сәйкестіктің бір түрі. Классикалық мысал – «клуб» деген мағынадағы 倶楽部 (курабу), онда таңбаларды тізбектеп «бірге көңілді орын» деп түсіндіруге болады (бұл 20 ғасырдың басында сол мағынамен, жеке таңбаларды қоса алғанда, қытай тіліне ауысқан, бірақ түпнұсқа ағылшын және жапон тілдерінен едәуір өзгеше айтылады, jùlèbù). Тағы бір мысал – португал тіліндегі capa, яғни жаңбырдан қорғайтын жамылғы үшін 合羽 (каппа). Таңбалар «бір-біріне жақындаған қанаттар» дегенді білдіреді, себебі үшкір капа бүгілген қанаттары бар құсқа ұқсайды.

Қазіргі еврейше

Көп жағдайда фоносемантикалық сәйкестендіруде бастапқы тіл түбір сөзді де, есім үлгісін де анықтайды. Бұл бастапқы тілдің мақсатты тілдің морфологиясына тигізетін әсерін анықтауды қиындатады. Мысалы, ағылшын тіліндегі "dock" сөзінің фоносемантикалық сәйкестендіруі Израиль еврей тіліндегі מבדוק mivdók сөзін пайдаланып, дыбыстық және семантикалық жағынан қолайлы "b-d-q" (בדק) түбірін таңдауға алып келген болуы мүмкін, яғни "тексеру" (Раббилік) немесе "жөндеу" (Библиялық) мағынасындағы. Содан кейін "mi⌂⌂a⌂á", "ma⌂⌂e⌂á", "mi⌂⌂é⌂et", "mi⌂⌂a⌂áim" сияқты есім үлгілері қолданылуы мүмкін (әр ⌂ радикалдарын қоюға арналған орынды білдіреді). Бірақ, өнімділігі төмен "mi⌂⌂ó⌂" үлгісі таңдалды, себебі оның [o] дыбысы מבדוק mivdók сөзінің соңғы буынын ағылшын тіліндегі "dock" сөзіне ұқсатып естіледі.

Әр түрлі

Иерусалимнің ивритше атауы (Yərūšālayim) мысалы, Матай 2:1-де Ἱεροσόλυμα (Hierosóluma) деп берілген. Бірінші бөлігі ежелгі грек тіліндегі ἱερo (hiero) префиксіне сәйкес келеді, яғни "қасиетті, киелі" деген мағынаны білдіреді. Ежелгі жоғарғы неміс тіліндегі widarlōn ("қарыздың өтелуі") ортағасырлық латын тілінде widerdonum ("сыйлық") деп аударылған. Соңғы бөлігі латын тіліндегі donum ("сыйлық") сөзімен сәйкес келеді. Виагра, Pfizer компаниясы жалдаған Interbrand Wood консалтингтік фирмасы ұсынған бренд атауы, санскрит тіліндегі व्याघ्र vyāghráh ("жолбарыс") сөзіне негізделген, бірақ "күш" (яғни күш-қуат) және Ниагара (яғни еркін/құдіретті ағын) сөздерімен күшейтілген көп көзді неологизм. Синоксендік қарыздардан өзге, вьетнам тілі қытай тіліне қарағанда фоносемантикалық сәйкестікті аз қолданады. Мысалдарға "магия" және "жауынгерлік құрылым" сөздерінен алынған ma trận ("матрица"), áp dụng ("қолдану", "басу" және "пайдалану" сөздерінен алынған) және (Хьюи П. Лонг, "сары ұшатын аждаһадан", Хьюи П. Лонг көпірін еске түсіреді) жатады.

Экспресс-заем

Экспрессивті қарыз – қарыз алған тілдің экспрессивтік жүйесіне енген қарыз сөз, ол ана тіліндегі сөздерге немесе дыбырқолдануға (ономатопеяға) ұқсатады. Экспрессивті қарыз сөздерді анықтау қиын, және олар әдеттегі фонетикалық дыбыс өзгерістеріне жақын болмайды. Сондай-ақ, «таза» қарыз сөздер мен «экспрессивті» қарыз сөздер арасында үздіксіз байланыс бар. Халықтық этимологиядан (немесе жұмыртқа жүгерінен) айырмашылығы – халықтық этимология түсініксіздікке негізделген, ал экспрессивті қарыз сөз мақсатты түрде өзгертіледі, сөйлеуші қарыз сөзді толық біле тұра, оның сипаттамалық ерекшелігі бастапқы дыбысынан және мағынасынан өзгеше екенін түсінеді. Мысалы, оңтүстік-шығыс фин тілінде көптеген экспрессивті қарыздар кездеседі. Басты тіл – орыс тілінде «y», «ä» немесе «ö» дауыстылары жоқ. Сондықтан, қарыз сөздің әлдеқандай жағдайда болатын шетелдік сипатын азайту үшін оларды қайта сипатталған қарыздарға қосу жиі кездеседі. Мысалы, tytină «денесі дөңгелек адам» сөзі «қозғалыссыздық» мағынасын білдіреді және сырттай қарағанда тутиста етістігінен туындаған ана тіліндегі құрылым сияқты көрінеді, дауыстық үйлесімде алдыңғы дауысты дыбысымен қосылған. Дегенмен, бұл tyyteni сөзінен («ни» деген сөздің меншік жалғауы болғандықтан, оны шатастыру мүмкін) экспрессивтендірілген, ал ол өз кезегінде орыс тіліндегі stúden сөзінен алынған қарыз. Көрер көзге анығырақ мысал – tökötti «жабысқақ, қараңғы қою зат», оны дыбырқолдану сөзі tök-тен (салыстырыңыз: «тоққылау» етістігі) туындаған деп қате түсінуге болады. Алайда, бұл орыс тіліндегі d'ogot «дегь» сөзінен алынған экспрессивті қарыз.