Кіріспе

Терінің электрлік реакциясының өзгеруі

Электродермалық белсенділік (ЭДА) – адам денесінің терісінің электрлік сипаттамаларының үнемі өзгеруіне себеп болатын қасиет. Тарихи тұрғыдан ЭДА тері өткізгіштігі, гальвандық тері реакциясы (GSR), электродермалық реакция (EDR), психогальвандық рефлекс (PGR), тері өткізгіштігі реакциясы (SCR), симпатикалық тері реакциясы (SSR) және тері өткізгіштігі деңгейі (SCL) деп те белгілі болған. Терінің белсенді және пассивті электрлік қасиеттерін түрлі салалар бойынша зерттеудің ұзақ тарихы ЭДА-ның (Электродермалық белсенділік) стандартталған атауларының көп болуына әкелді. ЭДА-ның дәстүрлі теориясы терідегі тер бездерінің жағдайына байланысты терінің кедергісі өзгереді деп санайды. Терлеу симпатикалық жүйке жүйесімен басқарылады, ал тері өткізгіштігі психологиялық немесе физиологиялық күйзелістің көрсеткіші болып табылады. Автономды жүйке жүйесінің симпатикалық тармағы жоғары деңгейде күйзелгенде, тер бездерінің белсенділігі де артады, бұл өз кезегінде тері өткізгіштігін арттырады. Осылайша, тері өткізгіштігі эмоционалдық және симпатикалық реакцияларды өлшеуге мүмкіндік береді. Жақында жүргізілген зерттеулер мен қосымша құбылыстар (кедергі, потенциал, импеданс, электрохимиялық тері өткізгіштігі және қабылдағыштық, кейде реакциялық, кейде спонтанды) ЭДА көрінетіндей қарапайым емес екенін көрсетеді, және ЭДА-ның себептері мен маңыздылығын анықтау бойынша зерттеулер жалғасуда.

Тарих

1849 жылы Германияда Дюбоа Реймонд адам терісінің электрлік белсенді екенін алғаш рет байқады. Ол тәжірибеге қатысушылардың аяқ-қолдарын мырыш сульфаты ерітіндісіне батырып, бұлшық еттері жирылған және босаңсқан аяқ-қолдар арасында электр тогы ағып жатқанын анықтады. Сондықтан ол ЭДА байқауларын бұлшықеттік құбылыстармен байланыстырды. Отыз жыл өткен соң, 1878 жылы Швейцарияда Герман мен Луксингер ЭДА мен тер бездері арасындағы байланысты көрсетті. Кейін Герман электр әсерінің ең күштісі қолдың алақандарында екенін анықтады, бұл тердің маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Вигуру (Франция, 1879), эмоционалдық стресске ұшыраған науқастармен жұмыс істеген кезде, ЭДА-ны психологиялық белсенділікпен байланыстырған алғашқы зерттеуші болды. 1888 жылы француз неврологы Фер эмоциялық стимуляция арқылы терінің кедергісін өзгертуге болатынын және оны дәрі-дәрмектермен басуға болатынын көрсетті. ЭДА-ны ғылыми тұрғыдан зерттеу 1900-жылдардың басында басталды. Психоанализде ЭДА құралдарын қолдануға жасалған алғашқы сілтемелердің бірі – 1906 жылы жарық көрген С.Г. Юнгтің «Сөзді талдау бойынша зерттеулер» атты кітабы. Юнг және оның әріптестері сөз тіркесімі кезінде пациенттердің сөз тізімдеріне эмоционалдық сезімталдығын бағалау үшін метрді пайдаланды. Юнг ЭДА мониторингіне настолько әсерленді, оның «Аха, санасыздыққа айна!» деп айқайлағаны туралы әңгіме бар. Юнг кеңес беруде осы құрылғыны пайдалануын «Сөз ассоциациясын зерттеу» кітабында сипаттады, және осы тәжірибе әртүрлі мамандықтардағы мамандармен жалғасты. Аустриялық психоаналитик Вильгельм Райх 1935 және 1936 жылдары Осло университетінің психологиялық институтындағы тәжірибелерінде ЭДА-ны зерттеді, өзінің вегетативтік, ләззатты «ағымдар» концепциясының артындағы биоэлектрлік зарядтың бар екенін растау үшін. 1972 жылға қарай, кәсіби басылымдарда электродермальдық белсенділік туралы 1500-ден астам мақала жарияланды, және бүгінде ЭДА адамның психофизиологиялық құбылыстарын зерттеудің ең танымал әдісі болып саналады. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, ЭДА мониторингі клиникалық қолдануда әлі де кеңейіп келеді.

Сипаттама

Терінің өткізгіштігі саналы бақылауға бағынбайды. Оның орнына, ол симпатикалық жүйе қызметімен автономды түрде реттеледі, бұл адамның мінез-құлқын, когнитивтік және эмоционалдық жағдайларын санасты емеске дейін басқарады. Сондықтан, терінің өткізгіштігі автономды эмоционалдық реттелу туралы тікелей мәліметтер береді. Адамның қол-аяқтары, оның ішінде саусақтары, алақандары және табан аймағы әртүрлі биоэлектрлік құбылыстарды көрсетеді. Оларды EDA өлшегішімен – екі нүкте арасындағы электр өткізгіштігінің уақыт бойынша өзгеруін тіркеп алатын құрылғымен анықтауға болады. Ток екі жолмен жүзеді: тері беті арқылы және дене ішінде. Белсенді өлшеу кезінде денеге шамалы ток жіберіледі. Кейбір зерттеулерде адам терісінің, соның ішінде жақында қайтыс болған денелердің, айнымалы токқа реакциясы зерттеледі.

Физиологиялық негіз

Эмоционалдық ояну мен симпатикалық жүйе белсенділігі арасында байланыс бар, бірақ электрлік өзгеріс ғана қай эмоцияның оянатылғанын анықтай алмайды. Бұл автономды симпатикалық өзгерістер тер мен қан ағынын өзгертеді, бұл өз кезегінде GSR және GSP (Гальваникалық тері потенциалы) көрсеткіштеріне әсер етеді. Тер бездерінің саны адам денесінің әртүрлі бөліктерінде әртүрлі болады, ең көп саны қол және аяқ аймақтарында (200–600 тер безі шаршы сантиметрге) кездеседі. Электродермалық кедергі мен электродермалық потенциал арасындағы күрделі өзгерістер электродермалық белсенділікті құрайды. Гальваникалық тері кедергісі (ГТК) – екі электрод арасындағы электрлік кедергіні тіркеудің ескі атауы, мұндайда олардың арасынан өте әлсіз ток үздіксіз өткізіледі. Электродтар әдетте шамамен бір дюйм қашықтықта орналастырылады, ал тіркелген кедергі адамның эмоциялық жағдайына қарай өзгереді. Гальваникалық тері потенциалы (ГТП) – сыртқы ток қолданбастан екі электрод арасында өлшенген вольт. Ол электродтарды вольт күшейткішіне қосу арқылы өлшенеді. Бұл вольттың көрсеткіші де адамның эмоциялық жағдайына байланысты өзгереді. Бұл қылмыстық тергеуде EDA полиграфының жазбасы сенімсіз болуы мүмкін екенін көрсетеді.

ЕҚҚ-ның әртүрлі бірліктері

ЭДА баяу өзгермелі тоникалық симпатикалық белсенділікті және тез өзгермелі фазалық симпатикалық белсенділікті көрсетеді. Тоникалық белсенділік электродермальдық деңгей бірліктерімен (EDL немесе SCL) беріледі, ал фазалық белсенділік электродермальдық жауап бірліктерімен (EDR немесе SCR) көрсетіледі. Фазалық өзгерістер (EDR) – нақты бір тітіркендіргішке жауап ретінде пайда болатын ЭДА-дағы қысқа мерзімді өзгерістер. EDR-лер сыртқы байқалатын тітіркендіргішсіз де спонтанды түрде пайда болуы мүмкін. Мұндай EDR-лер «спецификалық емес EDR» (NS. EDR) деп аталады. Фазалық EDR көп қырлы назар процестерін зерттеуде пайдалы. Тоникалық өзгерістер (EDL) фазалық параметрлерге негізделген. Тоникті ЭДА бағалау үшін спецификалық емес EDR-дің спонтанды ауытқуларын пайдалануға болады. Атап айтқанда, белгілі бір уақыт аралығында, мысалы, 30–60 секунд ішінде ЭДА индексі ретінде «спецификалық емес EDR» жиілігін қолдану арқылы. Тоникті ЭДА жалпы ояну мен сергектікті зерттеуде пайдалы деп есептеледі. Брайтон және Сюссекс медицина мектебінің психиатрия кафедрасының меңгерушісі Хьюго Д. Критчли: «ЭДА – эмоционалдық және когнитивтік күйлермен байланысты автономды симпатикалық оянудағы өзгерістердің сезімтал психофизиологиялық көрсеткіші». Көптеген биокері байланыс терапия құрылғылары пайдаланушының стресс жауабының индикаторы ретінде ЭДА-ны қолданады, мақсаты – пайдаланушыға қобалжуды басқаруға көмектесу. ЭДА адамның неврологиялық күйін дәстүрлі, бірақ ыңғайсыз және қымбат ЕЭГ негізделген мониторингсіз бағалау үшін қолданылады. Ол сондай-ақ психологиялық стрестің көрсеткіші ретінде де пайдаланылған. ЭДА сонымен қатар мерзімінен бұрын туған нәрестелердегі ауырсынуды бағалау әдісі ретінде зерттелді. Көбінесе ЭДА мониторингі жүрек соғуының, тыныс алу жиілігінің және қан қысымының тіркелуімен бірге жүргізіледі, себебі олардың барлығы автономды түрде тәуелді айнымалылар. ЭДА өлшемі – қазіргі заманғы полиграф құрылғыларының бір бөлігі, олар көбінесе өтірік анықтағыш ретінде қолданылады.

Мүмкін болатын мәселелер

Температура және ылғалдылық сияқты сыртқы факторлар ЭДА өлшемдеріне әсер етеді, бұл тұрақсыз нәтижелерге алып келуі мүмкін. Дәрі-дәрмектер мен денедегі су мөлшері сияқты ішкі факторлар да ЭДА өлшемдерін өзгерте алады, бұл бірдей стимул деңгейінде де тұрақсыздық көрсетеді. Сонымен қатар, дәстүрлі түсінік ЭДА-ны организмдегі біртектес оянудың біртұтас өзгеруі ретінде қарастырған, бірақ шындығында оның өлшенетін орнына байланысты әртүрлі жауаптар алынуы мүмкін; мысалы, сол және оң білезіктегі жауаптар мидың әртүрлі аймақтарымен басқарылады, осылайша оянудың бірнеше көзін қамтамасыз етеді; демек, организмнің әртүрлі жерлерінде өлшенген ЭДА тек тер бездерінің тығыздығымен ғана емес, сонымен қатар оянудың әртүрлі бастапқы көздерімен де байланысты. Соңғысы, электродермальды реакциялар 1-3 секундқа кешігеді. Бұл ЭДА мен симпатикалық жүйе қызметі арасындағы байланысты анықтаудың қызықты екенін көрсетеді.