Кіріспе

Бұрынғы АҚШ армиясының химиялық қару өндіру орны

Рокки-Маунтин Арсеналы – Колорадо штатының Коммерс-Сити қаласындағы Денвер аймағында орналасқан АҚШ химиялық қару өндіру орталығы. Бұл нысан 1942 жылдың желтоқсанында аяқталды, 20-шы ғасырдың соңына дейін АҚШ армиясының басқаруында болды және 1992 жылы жабылғанға дейін жергілікті тұрғындар арасында қырқыс дау тудырды. Қазіргі таңда осы аумақтың көп бөлігі Рокки-Маунтин Арсеналы ұлттық жануарлар қорығы ретінде қорғалып келеді.

Тарих

Перл-Харборға шабуылданғаннан кейін және АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан бастап, АҚШ армиясы химиялық өндіріс орталығы құру үшін жер іздеуді бастады. Денвердің солтүстігінде, Коммерция қаласында және Стейплтон әуежайына жақын орналасқан АҚШ армиясы осы жерді сатып алды. Орналасқан жері әуежайға жақындығымен ғана емес, сонымен қатар географиялық ерекшеліктеріне байланысты шабуылға ұшырау ықтималдығы аз болды. Рокки-Маунтин Арсеналы химиялық қару, оның ішінде горчичный газ, напалм, ақ фосфор, левизит, хлор газы және зарин өндірді. 1960 жылдардың басында АҚШ армиясы пестицидтер өндіру үшін жеке компанияларға өзінің объектілерін жалға беруді бастады. 1980 жылдардың басында бұл жер Суперфонд алаңы ретінде таңдалды және тазалау процесі басталды. 1980 жылдардың ортасында жабайы табиғат, оның ішінде жойылып бара жатқан түрлер, осы кеңістікке қоныстанды және жер қорғалатын жабайы табиғат панасына айналды. 42 жылдық химиялық өндірістен кейін, 1984 жылы АҚШ армиясы Рокки-Маунтин Арсеналында (RMA) ластану деңгейін тексеруді бастады. Бұл алаң АҚШ-тағы ең ластанған аумақтар тізіміне енгізілді. Рокки-Маунтин Арсеналы, басқа әскери объектілермен қатар, басымдыққа ие болды, бұл RMA-ны Суперфонд алаңы ретінде белгіледі. Бұл жағдай АҚШ армиясы жойылып бара жатқан аққабақ бүркітті тапқаннан кейін одан да ушықты. Аққабақ бүркіттері ұсталып, тексерілгеннен кейін, олардың денсаулығы жақсы екені анықталды. Ұлттық жабайы табиғат федерациясы саясаткерлермен бірлесіп RMA-ны жабайы табиғат панасына айналдыру жөнінде жұмыс істеді. 1992 жылы Конгресс Рокки-Маунтин Арсенал ұлттық жабайы табиғат қорығы туралы заңды (RMANWR заңы) қабылдады. RMANWR заңына сәйкес, RMA-дағы әлі де ластанған аумақтар АҚШ армиясына тиесілі болды, бірақ таза деп танылған жерлердің көп бөлігі Федералды балық және жабайы табиғат қызметі (FWS) басқаруына берілді. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (USEPA), Колорадо штаты, АҚШ армиясы және химиялық өнеркәсіп арасында шиеленіс туындады, олар алаңды тазалау және RMANWR құруға бірлесіп жұмыс істеді. Бұл Колорадо штатын RMA-ны қалпына келтіру шараларына, табиғи ресурстарға келтірілген зиянды өтеуге және тазалау іс-шараларына жұмсалған шығындарды өтеуге (қайта жауап беру шығындары) заңды құқыққа ие тұлғаны анықтау үшін сотқа жүгінуге мәжбүр етті.

Орналасу орны

Арсеналдың орналасуы жағалаудан шалқары қашықтықта болуы (демек, шабуылға ұшырау ықтималдығы төмен) және жобаға жұмыс істеуге жеткілікті жұмыс күші, ашық ауада жұмыс істеуге қолайлы ауа райы, сондай-ақ қажетті топырақ болғандықтан таңдалды. Орналасқан жердің Стейплтон әуежайына жақындығы да тиімді болды, ол маңызды көлік торабы еді. 1942 жылы АҚШ армиясы Екінші дүниежүзілік соғыс әскери іс-қимылдарын қолдау мақсатында қару-жарақ өндіру үшін 62 415 000 долларға жер сатып алды. Бұған қоса, осы жердің бір бөлігі соғыс тұтқындары лагері ретінде (неміс әскерлері үшін) пайдаланылды және кейіннен Стейплтон әуежайының кеңеюімен Денвер қаласына берілді. Арсеналды сумен қамтамасыз ету үшін High Line каналынан қосымша канал салынды.

Өндірістік операциялар

RMA-да өндірілген қару-жараққа конвенциялық және химиялық оқ-дәрілер кірді, оның ішінде ақ фосфор (M34 гранатасы), напалм, горчичный газ, левизит және хлор газы. RMA сондай-ақ сарин газының (GB нейротоксині деп те аталады) қоры бар, ол органофосфорлы қосылыс. Осы қару-жарақтардың өндірісі 1969 жылға дейін жалғасты. Әуе күштерінің операцияларын қолдау үшін ракета отыны да RMA-да өндіріліп, сақталды. Кейіннен, 1970 жылдардың басынан 1985 жылға дейін RMA қару-жарақ пен химиялық заттарды жою орталығы ретінде пайдаланылды. Осы қызметтермен қатар, 1946 жылдан 1982 жылға дейін армия жекеменшік кәсіпорындарға пестицидтер өндіру үшін RMA нысандарын жалға берді. Негізгі жалға алушылардың бірі – Shell Oil Company, сондай-ақ Julius Hyman and Company және Colorado Fuel and Iron компаниялары 1952 мен 1982 жылдар аралығында RMA-да өндіріс және өңдеу қуатына ие болды. Әскерилер ұлттық төтенше жағдай туған жағдайда осы компанияларды шығарып, химиялық қару өндірісін қайта бастау құқығын өзінде сақтап қалды.

Терең инъекция ұңғымасы

RMA 1961 жылы салынған терең инъекциялық ұңғыманы қамтиды. Ол 12 045 фут (3671 м) тереңдікке дейін бұрғыланды. Ұңғыма 11 975 фут (3650 м) тереңдікке дейін қапталып, герметикаланды, ал қалған 70 фут (21 м) F бассейнінің сұйықтығын инъекциялау үшін ашық қалдырылды. Тестілеу мақсатында, қандай да бір қалдықтарды инъекциялаудан бұрын, шамамен 568 000 АҚШ галлоны (2150 м³) қалалық су құйылды. Инъекцияланған сұйықтықтардың жер бетіне немесе пайдалы жер асты суларына жете алу ықтималдығы өте төмен болды, себебі инъекциялау орнының үстінде 11 900 фут (3627 м) тау жынысы орналасқан және ұңғыманың ашық бөлігі герметикаланды. Армия 1966 жылдың ақпанында сұйықтықты инъекциялау аймақта бірнеше жер сілкінісін тудырғандықтан ұңғыманы пайдалануды тоқтатты. 1985 жылға дейін ұңғыма пайдаланылмады, содан кейін Армия оны толығымен герметикалық жауып қойды.

Қоршаған орта мәселелері

1984 жылы Армия 1980 жылғы Кешенді экологиялық жауап беру, өтемақы және жауапкершілік туралы заңға (CERCLA) сәйкес, көбінесе «Суперфонд» деп аталатын, учаскенің ластануын жүйелі түрде зерттеуді бастады. 1987 жылы RMA «Суперфонд» учаскелерінің Ұлттық басымдықтар тізіміне (NPL) қосылды. CERCLA-да қарастырылғандай, ластанудың ауқымын анықтау мақсатында Жөндеуді зерттеу/Қолайлылықты бағалау (RI/FS) жүргізілді. 1985 жылдан бері RMA-ның міндеті – учаскені қалпына келтіру.

Ластаушы заттар

Негізгі ластаушы заттарға хлорорганикалық пестицидтер, фосфорорганикалық пестицидтер, карбаматты инсектицидтер, органикалық еріткіштер және өндіріс процесінде шикізат ретінде немесе аралық өнімдер ретінде қолданылатын химиялық заттар (мысалы, хлорланған бензолдар), ауыр металдар, химиялық соғыс заттары және олардың ыдырау өнімдері, сондай-ақ TX сияқты биологиялық соғыс агенттері жатады. Бұған қоса, RMA-да қару-жарақ (оның ішінде өртке қарсы оқ-дәрілер) өндіріліп, сынақтан өткізілді, асбест және полихлорирленген бифенилдер (PCB) пайдаланылды. Қазіргі таңдағыда Колорадо штатының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта департаменті оны қауіпті қалдықтар орны деп санайды.

Жер асты суларының ластануы

Алувиалды сулы қабаттың ластануына қалдықтарды қаптамасыз алаптарға төгу себеп болды. Келесі деректер АҚШ Ядролық реттеу комиссиясынан алынған. 1943 жылдан 1956 жылға дейін АҚШ Армиясы мен Shell компаниясы қалдықтарды қаптамасыз алаптарға төгіп, Арсеналдан тыс Оңтүстік Платте өзенінің ластануына әкеп соқты. Ауданның шаруалары аллювиалды сулы қабаттан сорылған судың салдарынан егінге келген зиянға шағымданыпты. Жауап ретінде, Армия 1956 жылы қалдықтарды жою үшін асфальтпен қапталған тоған салды. Содан әрі, 1961 жылы Армия қалдықтарды жою үшін 3658 метр тереңдікте инъекциялық ұңғыма салды. Бұл Денвер аймағында жер сілкіністеріне себеп болды. 1975 жылы Колорадо Мемлекеттік Денсаулық сақтау және қоршаған орта департаменті Армия мен Shell компаниясына рұқсатсыз ластаушы заттарды төгуді тоқтатуды, ластанған жер асты суларын бақылауды және мониторинг жоспарын іске асыруды бұйырды. Армия мен Shell компаниясы ластануды болдырмау үшін түзету шараларын қабылдады, оның ішінде жер асты суларына кедергі келтіретін жүйені орнату, ол жыл сайын шамамен 1 миллиард галлон суды тазартады. Инъекциялық ұңғыма 1985 жылы, ал F алабы 1988 жылы жабылды. Ұлттық ресурстарға келтірілген зиянды бағалауға сәйкес, тазарту жұмыстары нәтижесінде ластану азайғанмен, Арсеналдың ішіндегі және айналасындағы су толыққанды тазаруы мүмкін емес. Аллювиалды сулы қабаттың шамамен 52 500 акр-фут (65 миллион куб метр) көлемі адам тұтынуға жарамсыз.

Жабайы жануарлар зардап шегуі

NRDA жануарлар дүниесінде бірнеше зардап шеккен жануарларды анықтады. АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметінің бағалауынша, 1970 жылдардағы 10 жыл ішінде кем дегенде 20 000 қаз өлген. Маллардтардың денелерінде диелдриннің жоғары деңгейі табылды. Көптеген сүтқоректілер мен құстар өлген күйде табылды және олардың өнімділігі төмендеуі немесе туа біткен ақаулар болуы мүмкін. 2010 жылы орынның тазалау жұмыстары аяқталған деп есептелсе де, тазалаудың нәтижесі сақталуын қамтамасыз ету үшін топырақ пен жер асты суларын бақылау әр бес жыл сайын жүргізіледі. Құдық суын пайдалану, тұрғын үйлер салу, арсеналдан балық және аң аулау, сондай-ақ арсенал жерін ауыл шаруашылығына пайдалануға қатысты шектеулер орынды ғылыми зерттеулер аяқталғанға дейін күшінде болады.

Су

Адамс округінің басқа аймақтарынан айналасындағы көптеген елді мекендерге құдық суларының ластануы салдарынан пайда болатын қауіптерге байланысты ішуге жарамды мұнай сумен қамтамасыз етілді. Ішу суының кейбір сынамаларында 1,4-диоксан химиялық затының аздаған мөлшері табылды. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінде (EPA) бұл затқа қатысты белгілі бір стандарт жоқ, бірақ Колорадо штатында осы химиялық затты емдеудің стандартты тәртібі бар.

Топырақ

RMA-ны тазарту барысында жер бетінен 10 футқа дейін топырақ алынып тасталды. Бұл топырақ қауіпті қалдықтар полигондарында орналасқан. Ластанған топырақ аймақтары Роки таулар арсеналында қалды, бірақ бассейндер мен оқшаулау құрылыстарында сақталды. Келесі деректер Колорадоның қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта департаменті дайындаған және 2010 жылдың ақпан айында жарияланған «Роки-Маунтин Арсеналындағы туа біткен кемшіліктерді бақылау бағдарламасы» жинағынан алынған. Бұл зерттеуде бастапқы туа біткен кемшіліктер 1989–1997 жылдар аралығында бағаланды, бұл тазалау басталған кез еді, ал қосылу шарттары географиялық зерттеу аймағында ананың туған кездегі мекенжайы болуын қамтыды. Ананың басқа да демографиялық мәліметтері де жиналды. Талдауға «жалпы туа біткен аномалиялар, маңызды туа біткен аномалиялар, жүрек аномалиялары, бұлшықет және сүйек аномалиялары, бүйрек және көк шұңқыр аномалиялары» кірді, және бұл санаттардағы есеп берудің дәлдігі тұрақсыз болды. Зерттеудің статистикалық маңызды нәтижелері (p<0,01) аналардың демографиялық ерекшеліктері бойынша мынадайлар болды: орташа жасы 24, Колорадодағы 27 жасқа қарағанда, ақ/испандық және қара нәсілді аналардың үлесі жоғары, жалпы Колорадодағы 13,1 жылға қарағанда 11,8 жыл білім деңгейі, үйленген аналардың саны аз және орташа есеппен аналық тексерулердің саны азырақ. Бұл әлеуетті бұрмалаушы факторлар осы есепте толыққанды қарастырылмаған және талдауды қиындатуы мүмкін, сондай-ақ демографиялық факторларға байланысты әсер ету тәуекелінің айырмашылықтарына қатысты алаңдаушылық тудыруы мүмкін. Зерттеу аймағындағы туа біткен аномалиялардың бастапқы деңгейі Колорадодағы жалпы жағдаймен салыстырғанда популяциялар арасында маңызды айырмашылықтарды көрсетпеді. Тазалау кезеңінде туа біткен аномалиялардың айтарлықтай өсуі байқалмады, бірақ бастапқы ластану оқиғаларына дейінгі бастапқы деректер жоқ, себебі деректер әлі жиналмаған және сол кездегі халық өте әртүрлі болған. Қорыта айтқанда, денсаулыққа зиянды әсер ететіндігіне қатысты нақты дәлелдер жоқ. Колорадоның қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта департаменті нәрестелерде туа біткен кемшіліктердің қаупі жоғарылағанын анықтаған жоқ. Колорадоның денсаулық сақтау департаментінің қатерлі ісіктердің таралуын зерттеуі қару-жарақ аймағының маңындағы тұрғын үйлерде тұратын адамдарда қатерлі ісіктердің қаупі жоғары екенін көрсете алмады, бірақ зерттеу аймақтағы үлкен демографиялық өзгерістерге байланысты қиындықтар тудырды және темекі шегу мен семіздік деңгейімен де бұрмаланды. Сонымен қатар, Колорадо мемлекеттік университетінде жүргізілген зерттеулер RMA-дан 15 миль қашықтықтағы қауымдастарында мырыш, сынап немесе нейротоксикалық әсердің жоғарылағанын анықтаған жоқ.

Ластанудың және тазалаудың экономикалық әсері

Арсеналдағы ластанған жер асты суларын тазалауға көптеген жобалар бағытталды. Мысалы, DIMP (диизопропил метил фосфонат) аймақтағы негізгі ластаушы заттардың бірі болды. Бір мониторинг жобасы уақыт өте келе жақсаруды көрсетті, және 1987 жылы 640 бөлік/миллиард (ppb) және 1989 жылы 55 ppb өлшенді, ал басқа мониторингтік ұңғымада 1985 жылы 138 ppb, 1987 жылы 105 ppb, 1988 жылы 14 ppb және 1989 жылы 6,7 ppb көрсеткіштері тіркелді. Жер қойнауын тазартуға байланысты қоғамдық шығындарды анықтау қиын болғанымен, Mears және Heise тізіміндегі іс-шаралар:

Солтүстік шекаралық жер асты суларын тазарту жүйесі (1979–82) – 4,3 миллион доллар
Shell компаниясының Irondale жер асты суларын тазарту жүйесі (1981) – 1,1 миллион доллар
F бассейнінің сұйықтарын буландыру және ластанған кәрізді жою (1982) – 1,5 миллион доллар
Солтүстік-батыс шекаралық жер асты суларын тазарту жүйесі (1984) – 5,5 миллион доллар
Терең ұңғымаларды жабу (1986) – 2,5 миллион доллар
76 000 барабан қалдық тұздарды жою (1986) – 10,5 миллион доллар
Мемлекеттік сумен жабдықтау және Klein су тазарту қондырғысы 30 000 оңтүстік Адамс округі тұрғындарына қауіпсіз ауыз сумен қамтамасыз етеді (1989) – 23,1 миллион доллар
F бассейнінің 10,5 миллион галлоны сұйықтарын және 564 000 куб метр шламды жою және оқшаулау (1989) – 42 миллион доллар
Солтүстік шекаралық жүйеге жақсартулар мен өзгерістер (1990–91) – 2,75 миллион доллар
Посттағы 353 тастап кетілген ұңғыманы жабу (1990) – 3,7 миллион доллар
F бассейнінің жер асты суларын ұстау жүйесі (1990) – 0,7 миллион доллар
A бассейнінің мойнындағы жер асты суларын тазарту жүйесі (1990) – 3,1 миллион доллар
Солтүстік-батыс шекаралық жүйесін жақсарту (1991) – 1,4 миллион доллар
Теміржол вагондары мен автокөлік паркінің жер асты сулары (1991) – 3,0 миллион доллар
Оңтүстік резервуарлардың ластану аймағы (1991) – 0,5 миллион доллар
Армия окоптары (1991) – 1,4 миллион доллар
Shell окоптары (1991) – 3,2 миллион доллар
Желмен ұшқан шаңды бақылауды қайта қолдану (1991) – 0,25 миллион доллар
Солтүстікке қарай жер асты суларын тазарту жүйесі (1992–93) – 8,7 миллион доллар
1727 ғимаратының су сорғысын тазалау (1993) – 0,18 миллион доллар

Тікелей экономикалық шығындар шамамен 111 миллион долларды құрайды, және бұл бағана операциялық және күтім шығындарын қамтымайды. Сонымен қатар, 1991 және 1993 жылдар аралығында Американың Болашақ фермерлері (FFA) жүзеге асырған іс-шаралар шамамен 151,2 миллион долларға бағаланды. 2004 жылы Pimentel жариялаған жаңа мақала бойынша, Rocky Mountain Arsenal-дағы жер асты суларынан және топырақтан пестицидтерді жою құны шамамен 2 миллиард долларға бағаланды. Сондай-ақ, егер барлық жер асты сулары адам тұтынуына жарамды болса, шығын жылына 500 миллион долларға жетер еді. Ластанудың тікелей және жанама әсерін нақты бағалау өте қиын, себебі тазалау және мониторинг шығындары күрделі. Бұған қоса, ластану салдарынан ауылдық аймақтарда мал және егін шығындары болды. Сонымен қатар, ластану халық денсаулығына және табиғатқа (бал араларының улануы, зиянкестердің пестицидтерге төзімділігі, табиғи жыртқыштардың, жабайы құстардың, микроорганизмдердің жойылуы) теріс әсер етеді. АҚШ және басқа елдерде пестицидтердің ластануынан туындаған жалпы шығындарды бағалауға талпыныс жасайтын көптеген зерттеулер бар; алайда, жанама шығындарды бағалау қиын, бірақ олар тікелей экологиялық және әлеуметтік шығындардан бірнеше есе көп болуы мүмкін. Rocky Mountain Arsenal жағдайында, жалпы жанама шығындар мүлдем бағаланбаған.

Роки-Маунтин Арсеналдың Солтүстік-Шығыс бағыты туралы заң

1986 жылы адам қызметінің тоқтауы салдарынан аймақ өзінен-өзі құрылған саябаққа айналғаны анықталды, осы кезде қыста ақбас бүркіттердің біріккен қонысы (бұл түр сол кезде жоғалу қаупі төніп тұрған) осы жерде табылған болатын. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі Арсеналда мекендейтін 330-дан астам жануарлар түрін тізімге алды, олардың ішінде бұғы, койот, ақ пеликан және соулар бар. Рокки-Маунтин Арсенал ұлттық жабайы табиғат қорығы туралы заң 1992 жылдың қазан айында қабылданды және президент Джордж Буш-ұлы оған қол қойды. Заңда, қоршаған ортаны қалпына келтіру жұмыстары аяқталғаннан кейін, аймақтың көп бөлігі Балық және жабайы табиғат қызметінің басқаруындағы ұлттық жабайы табиғат қорығына айналатыны көрсетілген. Сондай-ақ, заңда мүмкіндігі шектес болса да, Арсеналдың кейбір бөліктері уақытша қорық ретінде басқарылуы тиіс делінген. Ақырында, заң Арсенал маңындағы жолдарды кеңейту үшін және Коммерс-Сити қаласының дамуы мен қосылуы үшін Арсеналдың бір бөлігін беруді қарастырады. 1995 жылдан бері ғимараттар Ұлттық бүркіт қоймасының кеңсесіне айналды, ол Балық және жабайы табиғат қызметінің бөлімшесі болып табылады және елдегі барлық өлген алтын және ақбас бүркіттердің денелерін қабылдайды, сондай-ақ мәдени қажеттіліктері үшін американдықтарға қауырсындар мен басқа да бөліктерді ұсынады. 2010 жылдың қыркүйегінде тазалау жұмыстары аяқталды деп есептелді, ал қалған жерлер АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметіне берілді, осылайша жалпы аумақ толықты. Армия екі учаскені өзінде қалдырды: тарихи маңызы бар Оңтүстік зауыт орны және Солтүстік зауыт орны, қазір бұл әртүрлі ғимараттардың қалдықтары бар полигон. 2011 жылдың 21 мамырында қорық үшін ресми келушілер орталығы ашылды, онда аймақтың тарихына арналған көрме ұйымдастырылды, ол фермерлік кезеңнен бастап қазіргі күнгі жағдайына дейін қамтиды.

Қоғамдық пайдалану

1996 жылғы маусымдағы USFWS кешенді басқару жоспарының бағытына сәйкес, RMA қауымдастықпен жұмыс және білім беру бағдарламалары арқылы (Келушілерге қолжетімділік жоспары мен USFWS-де қарастырылғандай) жалпы пайдалануға ашық болады. Бұл жалпы қолжетімділік, қалпына келтіру жұмыстарын және USFWS қызметін қолдай отырып іске асырылады.

Дик спорттық заттары паркі

2007 жылдың сәуірінде Дик спорттық тауарлар паркі, футболға арналған стадион, бұрынғы Рокки-Маунтин Арсеналының жерінің бір бөлігі Коммерция қаласына берілгеннен кейін ашылды. Бұл жаңа стадионда Бас футбол лигасының «Колорадо Рапидс» командасы өнер көрсетеді.

Бизон

2007 жылдың наурыз айында АҚШ Қызыл бизон жобасының аясында паналық жерге шағын жабайы бизон тобы қоныстандырылды. Жануарлар Монтана штатындағы Ұлттық бизон қорығынан әкелінді.