Кіріспе

Жылжымайтын мүліктің сыйға берілуі – жер немесе оны пайдалану құқығы – үкімет немесе басқа да билік органдарынан жасалатын феодалдық жер берулер. Жер беру – үкімет немесе басқа да билік органдарының жеке тұлғаға, әсіресе әскери қызметі үшін, ынталандыру, жұмыстарды іске асыру немесе сыйақы ретінде жерді немесе оны пайдалану құқығын сыйға беруі. Жер берулер жеке тұлғалар мен компанияларға салыстырмалы түрде сирек қоныстанған елдерде пайдаланылмаған жерлерді игеруге ынталандыру мақсатында да беріледі; жер беру процесі тек төменде аталған елдермен ғана шектелмейді. АҚШ тарихи тұрғыдан ферма құруға ниеттенген адамдарға көптеген жер берулерді үй-жай ретінде берген. Американың өнеркәсіптік революциясы коммерцияны немесе жеке компаниялардың көлік инфрақұрылымын дамытуды қолдайтын заң шығарушы органдардың көптеген актілерімен (мысалы, 1863 жылғы Қоғамдық жұмыстар туралы заң) басқарылды, оларға Камберленд жолы, Лехай каналы, Шкуилкилл каналы және жас АҚШ-ты біріктірген көптеген теміржолдар жатады.

Ежелгі Рим

Римдік сарбаздарға қызметтен шыққаннан кейін зейнетақы (praemia) берілді, ол ақшалай немесе жер болып табылуы мүмкін. Август бұл соманы 5 жылы 3000 динарий деп белгіледі, ал Каракалла заманында ол 5000 динарийге дейін өсті. Бір динарий шамамен білікті емес жұмысшының бір күндік еңбекақысына тең болатын.

Австралия

1788 жылы британдықтар шығыс Австралияның барлық бөлігін өздеріне қарасты деп мәлімдеді және Австралияда Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясын құрды. Жер патшалық жер деп жарияланды. Уақыт өте келе, ол жерлер офицерлерге берілді және сотталғандар босатылды. Ер адамдарға рұқсат берілді, ал үйленгендерге қосымша, әр балаға қосымша жер берілді. 1789 жылдың 20 тамызындағы бұйрық бойынша, кіші офицерлерге қосымша, ал қатардағы әскерилерге қосымша жалақы берілуге тиіс болды. Губернатор Маккуори 1808-09 жылғы Ром көтерілісі кезінде берілген жерлерді қайтаруды тоқтатты, бірақ кейінірек олардың бір бөлігі қалпына келтірілді. Жеке тендерлер енгізілгеннен кейін жер беру тоқтатыла бастады және сатып алмастан берілетін жерлерге қатаң шектеулер қойылды. Губернатор Брисбенге берілген нұсқаулар 1825 жылдың 17 шілдесінде жарияланды. 1831 жылдың 9 қаңтарынан бастап барлық жерлер аукционда сатылатын болды. Сонымен қатар, Суан өзені колониясында (Батыс Австралия) және Ван Димен жерінде (Тасмания) 1803 жылдан бастап маңызды жерлер берілді.

Жер гранты темір жол

1886 жылы Батыс Австралияның Мидленд темір жолына Перт қаласына жақын Мидлендтен Джералдтонға жақын Уолкавейге дейін темір жол салу және пайдалану үшін жер берілді. Бұл темір жол салынды, бірақ 1950 жылдары үкіметтік темір жолына берілді. Ол 1067 калибрлі болып келді және қазір де солай. 1889 жылы Батыс Австралиядағы Роубк шығанағынан Оңтүстік Австралиядағы Англ Полюске дейін жер участасымен темір жол салу ұсынылды. Бұл жолдың ұзындығы 1609 шақырымға жетер еді. Англ Полюс – телеграф сызығының иілісі бар жер. Алайда, бұл жоба іске аспады. Оның калибрі 1600 болу жоспарланған. 1897 жылы Ооднадатта мен Дарвин арасындағы үзілісті байланыстыру үшін солтүстік-оңтүстік бағытты қамтитын жер участасымен темір жол салу ұсынылды, Дарвин сол кезде Палмерстон немесе Порт Дарвин деп аталды. Бұл жоспардан бас тартылды, бірақ 1920 жылдары үкіметтік темір жолы Ооднадаттадан Алис-Спрингске дейін созылды, Дарвин бағытында да ұқсас кеңейтулер жасалды. Бастапқыда 1067 калибрлі болған, бірақ кейін басқа маршрутпен 1435 калибрлі жаңа желімен ауыстырылды. 1909 жылы Квинсленд штатында Шарлвиллден Карпентария шығанағының жағалауындағы Пойнт Паркерге дейін жер участасымен темір жол салу ұсынылды, бірақ жоспардан бас тартылды.

Канада

Гудзон шығанағы компаниясы 1670 жылы Англия королі Чарльз II Руперт жерін табыс еткенде құрылды; бұл алып аумақ қазіргі Канаданың үштен бір бөлігінен де асып түсетін. Британ Парламенті Руперт жері туралы заң қабылдағаннан кейін, 1869 жылы Руперт жері жаңадан құрылған Канада үкіметіне 300 000 фунт стерлингке сатылды. Жер бөлулер Канадалық Тынық мұхиты теміржолын салуға ынталандыру шарасы болды.

Ирландия

Ирландияның плантациялары 16-шы және 17-шы ғасырларда ирланд феодалдарының жерлерінің толығымен немесе жартылай тәркіленуі және оның Англиядан немесе Шотландиядан келген қоныс жайлаушыларға ("плантаторлар") берілуін қамтыды. Англия Парламентінің 1640 жылғы "Кәсіпкерлер туралы" заңы және 1652 жылғы "Ирландияны бекіту туралы" заңы, атап айтқанда, 1641 жылғы Ирландия көтерілісінің және одан кейінгі Конфедерацияның басшыларынан тартып алынған жерлерге Кромвельдің Ирландияны басып алуын қаржылаған "Кәсіпкерлерге" құқық берді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда екі жеке теміржол компаниясына теміржол салу үшін жер берілді, алайда екеуі де кейіннен үкіметке өтті және мемлекеттік Жаңа Зеландия теміржол департаментіне қосылды. Веллингтон мен Манавату теміржол компаниясы 1881 жылдан бастап Веллингтоннан Манаватуға қарай 134 шақырымдық Веллингтон-Манавату сызығын салып, пайдаланды. Компания Жаңа Зеландияға тиесілі болды. Ол 1908 жылы үкіметке өтті, ал сызық Солтүстік аралдың Басты магистралінің бөлігіне айналды. Жаңа Зеландияның Мидленд теміржол компаниясы 1886 жылы Кентербери мен Батыс жағалауы арасындағы Мидленд сызығының құрылысын бастады, бірақ британдық компания 1895 жылы үкіметке өтті, олар 376 шақырымдық жолдың бар болғаны 131 шақырымын салған болатын.

Ағылшын жер гранттары

Англия Американы отарлау кезінде ағылшын патшалығы Солтүстік Америкада теңізден тыс иеліктердің негізін салуға ынталандыру үшін жер участаларын берді. Англия королі Джеймс I Вирджинияны отарлау үшін құрылған ағылшын акционерлік қоғамы – Лондонның Вирджиния компаниясына патшалық жарғысын берді. Кейін Род-Айленд, Коннектикут және Пенсильваниядағы ағылшын жеке меншік колонияларына патшалық жарғылар берілген кезде ұқсас схемалар қолданылды. Кейбір қоныс аударушыларға Солтүстік Америкаға көшіп келуге ынталандыру үшін, бас құқық деп аталатын жер участалары берілді. Голландияның Американы отарлау кезінде де осыған ұқсас жүйелер қолданылды. Ағылшын отаршылдық құқығы дамыған сайын, бас құқықтар патенттерге айналды және патент иесі жерді жақсартуға міндетті болды. Осы егін салу және тұқым себу доктринасы бойынша, патент иесі жерді өңдеуге және мүліктің үстіне шағын үй салуға міндетті болды, әйтпесе патент үкіметке қайтарылатын болды.

Испания мен Мексиканың жер гранттары

1783-1821 жылдар аралығында Испания Флорида мен Луизианадағы өз колонияларына қоныстанған әркімге жер берді. Америка Құрама Штаттары осы жерді келісімшарттар арқылы алған кезде, барлық жарамды жер сыйлықтарын сақтауға міндеттенді. Соның салдарынан, көптеген испан жер сыйлықтарының жарамдылығы туралы ұзақ жылдар бойы соттарда даулар туды. Испания мен Мексика Техас-Мексика шекарасының жанындағы Рио-Гранде өзені бойында жер сыйлықтарын берудің ұқсас жүйесін қолданды. Бұл сыйлықтар аймақты отарлауға, бастапқыда испан тәжі, кейіннен мексикалық билік органдары, азаматтарға көмектесуге және Техас шекарасындағы шекаралық қалаларды нығайтуға бағытталған еді. Мексиканың Калифорния кезеңінде (және Жаңа Испаниядан мұрагерлікке алған Мексиканың басқа да аумақтарында) мексикалық үкімет жеке тұлғаларға жүздеген ранчо, яғни үлкен жер учаскелерін берді. Осы ранчоларда жерді пайдаланудың қазіргі Калифорнияда көрініс тапқан үлгілері қалыптасты. Нью-Мексикодағы қоғамдық жер сыйлықтарына қатысты даулар бүгінге дейін жалғасуда.

Мемлекеттік жерлер мен жер сыйлықтарын алу туралы жарлықтар

Болашақ президент Томас Джефферсон 1784 жылғы жарлықты жасады, ол Аппалачи тауларының батысындағы он болашақ штатты бөліп шығарды және Мемлекеттік жерді кадастрлық жүйесінің негізін қалады. 1785 жылғы Жер туралы жарлық сол жерді игеру және мемлекеттік институттарды құру жолын ұсынды, ол 1862 жылға дейін федералды жер саясаты болып табылды. 1787 жылғы Солтүстік-Батыс жарлығы Солтүстік-Батыс территориясын құрды, оған сәйкес қоныс аударушылар жер сатып ала алды, ал белгілі бір жерлер мемлекеттік мектептер және басқа да мақсаттар үшін бөлінді. Федералды үкімет түрлі түпкілікті американдық тайпалармен жасалған келісімдер арқылы қосымша жерлерге ие болды, мысалы, 1833 жылғы Чикаго келісімінде көптеген шығыс тайпалары Миссисипи өзенінен арғы жаққа қоныстануға келісті. Мемлекеттік жерді сатып алудан түскен түсімдер 19-ғасырда федералды үкіметті қаржыландырудың маңызды көзі болды, себебі федералды табыс салығы 20-ғасырға дейін орнатылмаған еді. Америка Тәуелсіздік соғысынан бастап, әскери қызметкерлер көбінесе еңбекақысының орнына жер алған. 1775 жылдан 1855 жылға дейін әскери қызметкерлерге, көбінесе 160 акрға дейін, «жер сыйлықтары» (bounty land warrants) берілді, осылайша Америка Тәуелсіздік соғысының, 1812 жылғы соғыс пен Мексика-Америка соғысының, сондай-ақ түрлі үнді соғыстарының қатысушылары қамтылды. Жер сыйлықтары Солтүстік-Батыс территориясын (кейін Индиана, Иллинойс және Висконсин сияқты кішігірім аймақтарды) және Миссуридегі Платт сатып алуын игеруге көмектесті. 1842, 1850, 1852 және 1855 жылдарғы жаңа Конгресс актілері арқылы сыйлықтарға құқық кеңейтілді, олар сатылуы немесе ұрпақтарға берілуі мүмкін болды. Сыйлықтар бағдарламасы Америка Азамат соғысынан бұрын тоқтатылды. Университеттер де жер сыйлықтарының иегерлері болды. АҚШ-тағы бес транс-континенталдық темір жолдың барлығы жер сыйлықтары арқылы салынды. 1862 және 1890 жылдарғы Моррилл жер сыйлықтары туралы заңдары жер сыйлықтарымен қаржыландырылатын колледждерді құруды қарастырды.

Экономикалық әсері

Жалпы, АҚШ-тың 19-ғасырда жер беру жөніндегі федералды саясаты экономикалық дамуға жағымды ықпал еткені туралы кең пікір қалыптасқан.