Кіріспе
Қан плазмасын алу, өңдеу және қайтару. Плазмаферез (грекше πλάσμα – плазма, қалыптастырылған зат және ἀφαίρεσις – афайрезис, алып тастау) – қан плазмасын немесе оның құрамындағы компоненттерді қан айналымынан алып, қайтадан сол қан айналымына қайтару немесе алмастыру. Осылайша, бұл – денеден тыс жүзеге асырылатын емдеу әдісі, медициналық процедура. Плазмаферездің үш негізгі түрін ажыратуға болады: автологтық, қан плазмасын алып, оны бір жолмен өңдеп, ем ретінде сол адамға қайтару. Алмастыру кезінде пациенттің қан плазмасы алынып, оның орнына қан өнімдері беріледі. Бұл түр плазма алмасу (PE, PLEX немесе PEX) немесе плазма алмасу терапиясы (PET) деп аталады. Алынған плазма жойылады, ал пациентке донорлық плазма, альбумин немесе альбумин мен физиологиялық тұз ерітіндісінің қоспасы (әдетте 70% альбумин және 30% тұзды су) беріледі. Донорлық, қан плазмасын алып, оның құрамындағы компоненттерді бөліп, кейбіреуін сол адамға қайтару, ал қалғанын қан өнімдері ретінде сақтап, мұқтаж адамдарға сыйлау. Мұндай плазма донорлық процедурасында қан денеден шығарылып, қан жасушалары мен плазма бөлінеді, қан жасушалары қайтадан денеге қайтарылады, ал плазма жиналып, жаңа мұздатылған плазма немесе қан өнімдерін өндіру үшін ингредиент ретінде сақтау үшін тоңдатылады. Автологтық және алмастыру түрлеріндегі плазмаферез иммундық жүйенің бұзылуларын, соның ішінде Гудпастур синдромы, Гийен-Барре синдромы, қызыл жұқақ ауруы (люпус), миастения гравис және тромбоздық тромбоцитопениялық пурпура сияқты әртүрлі ауруларды емдеу үшін қолданылады.
Plasmapheresis (from the Greek πλάσμα, plasma, something molded, and ἀφαίρεσις aphairesis, taking away) is the removal, treatment, and return or exchange of blood plasma or components thereof from and to the blood circulation. It is thus an extracorporeal therapy, a medical procedure performed outside the body. Three general types of plasmapheresis can be distinguished:
Autologuous, removing blood plasma, treating it in some way, and returning it to the same person, as a therapy. Exchange, a patient's blood plasma is removed, while blood products are given in replacement. This type is called plasma exchange (PE, PLEX, or PEX) or plasma exchange therapy (PET). The removed plasma is discarded and the patient receives replacement donor plasma, albumin, or a combination of albumin and saline (usually 70% albumin and 30% saline). Donation, removing blood plasma, separating its components, and returning some of them to the same person, while holding out others to become blood products that this person donates for those in need. In such a plasma donation procedure, blood is removed from the body, blood cells and plasma are separated, and the blood cells are returned, while the plasma is collected and frozen to preserve it for eventual use as fresh frozen plasma or as an ingredient in the manufacture of blood products. Plasmapheresis of the autologous and exchange types is used to treat a variety of disorders, including those of the immune system, such as Goodpasture's syndrome, Guillain–Barré syndrome, lupus, myasthenia gravis, and thrombotic thrombocytopenic purpura.
Медициналық қолданыстар
Плазмаферез кезінде қан, құрамында қан жасушалары мен қан плазмасы деп аталатын мөлдір сұйықтық болатын, бастапқыда ине немесе бұрын орнатылған катетер арқылы денеден шығарылады. Плазма жасушаларды бөлу құрылғысы арқылы қаннан бөлінеді. Плазманы қан жасушаларынан бөлу үшін әдетте үш әдіс қолданылады, әр әдістің өз артықшылықтары мен кемшіліктері бар: Үзіліссіз ағынды центрифугалау: бір веноздық катетер желісі қажет. Әдетте, бір мезгілде 300 мл қан алынып, плазманы қан жасушаларынан бөлу үшін центрифугаланады. Ұдайы ағынды центрифугалау: екі веноздық желі қолданылады. Бұл әдіс кез келген уақытта денеден шығарылатын қан көлемін азайтады, себебі ол плазманы үнемі айналдыра алады. Плазма сүзу: екі веноздық желі қолданылады. Плазма стандартты гемодиализ жабдықтарын пайдалану арқылы сүзіледі. Бұл үздіксіз процесте бір уақытта 100 мл-ден аз қан организмнен тыс болуын қажет етеді. Плазма бөлінгеннен кейін, қан жасушалары емделудегі адамға қайтарылады, ал антиденелерді қамтитын плазма алдымен өңделіп, содан кейін дәстүрлі плазмаферез арқылы науқасқа қайтарылады. Қан құюға қарсылық білдіретін адамдарда сирек жағдайларда гидроксиэтил крахмалы сияқты басқа алмастыру сұйықтықтары қолданылуы мүмкін, бірақ олар ауыр қосымша әсерлерге байланысты сирек қолданылады. Процедура кезінде пациентке қанды ұюдан сақтайтын дәрі (антикоагулянт) беріледі. Плазмаферез белгілі бір ауруларды емдеу үшін қолданылады. АҚШ-та бұл емдеу жиі кездеспесе, Еуропада, әсіресе Жапонияда көбірек таралған. Плазмаферезді қолданудың маңызды саласы – аутоиммундық ауруларды емдеу, онда қан айналымынан ауруды тудыратын аутоантителоларды тез жою қажет, сондай-ақ басқа медициналық емдер де қажет. Плазма алмасу терапиясының өзі ауру процесін баяулатуға көмектеседі, бірақ ұзақ мерзімді басқару үшін бір мезгілде медициналық және иммуносупрессивті терапия қажет екенін атап өту маңызды. Плазма алмасу зиянды аутоантителоларды жоюға ең жылдам қысқа мерзімді жауапты ұсынады; алайда, иммундық жүйедегі аутоантителолар өндірісін де басу керек, әдетте циклофосфамид, циклоспорин, микофенолат мофетил, преднизон, ритуксимаб немесе олардың қоспасы сияқты препараттарды қолдану арқылы. Басқа қолданылуы – қандағы ақуыздарды алып тастау, егер олардың деңгейі жоғары болса және гипервязкость синдромын тудырса. Әлсіз дәлелдер COVID-19-дың ауыр жағдайларында терапиялық плазма алмасудың (ТПЭ) пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Discontinuous flow centrifugation: One venous catheter line is required. Typically, a 300 ml batch of blood is removed at a time and centrifuged to separate plasma from blood cells. Continuous flow centrifugation: Two venous lines are used. This method requires slightly less blood volume out of the body at any one time, as it is able to continuously spin out plasma. Plasma filtration: Two venous lines are used. The plasma is filtered using standard hemodialysis equipment. This continuous process requires that less than 100 ml of blood be outside the body at one time. After plasma separation, the blood cells are returned to the person undergoing treatment, while the plasma, which contains the antibodies, is first treated and then returned to the patient in traditional plasmapheresis. Rarely, other replacement fluids, such as hydroxyethyl starch, may be used in individuals who object to blood transfusion but these are rarely used due to severe side effects. Medication to keep the blood from clotting (an anticoagulant) is given to the patient during the procedure. Plasmapheresis is used as a therapy in particular diseases. It is an uncommon treatment in the United States, but it is more common in Europe and particularly Japan. An important use of plasmapheresis is in the therapy of autoimmune disorders, where the rapid removal of disease causing autoantibodies from the circulation is required in addition to other medical therapy. It is important to note that plasma exchange therapy in and of itself is useful to temper the disease process, while simultaneous medical and immunosuppressive therapy is required for long term management. Plasma exchange offers the quickest short term answer to removing harmful autoantibodies; however, the production of autoantibodies by the immune system must also be suppressed, usually by the use of medications such as cyclophosphamide, cyclosporine, mycophenolate mofetil, prednisone, rituximab, or a mixture of these. Other uses are the removal of blood proteins where these are overly abundant and cause hyperviscosity syndrome. There is weak evidence that therapeutic plasma exchange (TPE) might be of benefit in severe cases of COVID 19.
Тарих
Плазмаферезді алғаш рет 1913 жылы Санкт-Петербург Императорлық медицина және хирургия академиясының дәрігерлері Вадим А. Юревик пен Николай Розенберг, ал 1914 жылы Джонс Хопкинс ауруханасының Джон Абель мен Леонард Роунтри сипаттады. Жануарларда жүргізілген екі зерттеу де адамдарда жүргізілген кейінгі зерттеулерге негіз салды және техниканың алғашқы сипаттамасын ұсынды. Адамдарға плазмаферездің әсерін зерттеудің алғашқы жұмыстары Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде жүргізілді, ал нәтижелері 1944 жылы докторлар Ко Туи, Ф.С. Бартер және А.М. Райт ұсынған алты плазма донорына қатысты зерттеуде жарияланды. Плазмаға деген қажеттіліктің артып келе жатқанын сезген доктор Жозеп Антони Грифольс Лукас плазма донорларының қатарында плазмаферезді қолдануды жүйелі түрде зерттеді. 1951 жылы жүргізілген бұл зерттеу адам организміне орта мерзімді әсерін зерттеу бойынша ең толыққанды зерттеу болып есептеледі және 320-дан астам плазмаферез процедурасын қамтыды. Грифольс Лукас донорлардың плазма сапасы төмендемей, апта сайын плазмаферезден өте беруі мүмкін деген қорытындыға келді, сонымен қатар бұл әдіс дәстүрлі қан донорлығына қарағанда плазманың көбірек мөлшерін алуға мүмкіндік берді. Зерттеу нәтижелері 1951 жылы Лиссабонда өткен қан құю жөніндегі 4-ші халықаралық конгресте ұсынылды және 1952 жылы «Британдық медициналық журналы» мен Испаниядағы «Медицина Клиника» журналында жарияланды. Лиссабон конгресінде Грифольс Лукас Эдвин Конмен танысты. Грифольс Лукас сау донорлардан үлкен көлемде плазма алудың қауіпсіз әдісін ұсынса, Кон плазмадағы белоктарды бөліп шығаратын плазма фракциялағышын ұсынды. Бұл екі маңызды жаңалық плазма өнімдерін алу үшін плазманы фракциялау саласының тууына себеп болды. 1955 жылы Еуропалық гематология қоғамының Фрайбургте өткен 5-ші конгресінде бес жыл бойы жүргізілген плазмаферез нәтижелері бойынша қосымша мәліметтер ұсынылды. 1956 жылы Грифольс Лукас Бостонда өткен Халықаралық гематология қоғамының 6-шы конгресінде зерттеу нәтижелерін таныстырды. Қазіргі заманғы плазмаферез процесі 1963-1968 жылдар аралығында АҚШ Ұлттық қатерлі ісіктер институтында пайда болды, онда зерттеушілер 1878 жылы алғаш рет қолданылған және 1953 жылы Эдвин Конның центрифугасымен жетілдірілген ескі сүттен майды бөлу технологиясын пайдаланды. Бұл әдіс фрагменттелген, қолмен атқарылатын процесті бір процедурада қан компоненттерін алуға, бөлуге және донорға қайтаруға мүмкіндік беретін үздіксіз автоматты әдіспен алмастырды. Жаңа құрылғы плазмаферезді жылдамдатып, жеңілдетіп қана қоймай, донорлар үшін де қауіпсіз етті.