Кіріспе
Израильдің басқару жүйесі парламенттік демократияға негізделген. Израильдің премьер-министрі – үкімет басшысы және көп партиялық жүйенің жетекшісі. Атқару билігі үкімет (немесе кабинет) арқылы жүзеге асырылады. Заң шығару билігі Кнессетке берілген. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз. Израиль мемлекетінің саяси жүйесі мен оның негізгі принциптері 11 Негізгі Заңда белгіленген. Израильдің жазба конституциясы жоқ.
The Israeli system of government is based on parliamentary democracy. The Prime Minister of Israel is the head of government and leader of a multi party system. Executive power is exercised by the government (also known as the cabinet). Legislative power is vested in the Knesset. The Judiciary is independent of the executive and the legislature. The political system of the State of Israel and its main principles are set out in 11 Basic Laws. Israel does not have a written constitution.
Төрағалық
Мемлекет Президенті – Израиль мемлекетінің заң жүзіндегі басшысы. Бұл лауазым көбінесе саяси емес, рәсімдік рөл атқарады және үкімет тармағының бір бөлігі деп есептелмейді. Президенттің рәсімдік міндеттеріне әрбір заңға (Президенттің өкілеттіктеріне қатыстыларын қоспағанда) және халықаралық немесе екіжақты келісімшартқа қол қою, Премьер-Министрді рәсімдік түрде тағайындау, елшілердің сенімхаттарын бекіту және растау, шетелдік дипломаттардың сенімхаттарын қабылдау кіреді. Президент үкіметте де бірнеше маңызды функцияларды атқарады. Президент – тұтқындарды кешіруге немесе жазасын жеңілдетуге құқығы бар жалғыз мемлекеттік лауазым иесі. Президент Израиль банкінің басшысын, Ұлттық жедел жәрдем қызметінің президенті Маген Давид Адомды, сондай-ақ бірнеше мекеменің мүшелерін және басшыларын тағайындайды. Президент судьяларды таңдаудан кейін лауазымдарына тағайындайды.
Атқарушы билік
Премьер-министр – елдегі ең күшті саяси тұлға. Негізгі заңның 7-14-баптарына сәйкес: Үкімет, премьер-министрді Кнессеттегі партия басшыларымен кеңескеннен кейін президент ұсынады; премьер-министр мен кабинет мүшелерінің тағайындалуы Кнессеттің көпшілік сенім дауысымен бекітіледі. Үкімет басшысы ретінде премьер-министр сыртқы және ішкі саясатқа қатысты шешімдер қабылдайды, олар кабинетте дауысқа салынады. Кабинет министрлерден тұрады, олардың көпшілігі үкіметтік ведомстволардың басшылары, бірақ кейбіреулері министрлердің орынбасарлары және портфелі жоқ министрлер. Кабинет мүшелерін премьер-министр тағайындайды. Кабинет құрамын Кнессет де бекітуі керек. Премьер-министр кабинет мүшелерін қызметтен босатуға құқылы, бірақ кез келген ауыстыру Кнессеттің мақұлдауынан өтуі тиіс. Көптеген министрлер Кнессет мүшелері, бірақ премьер-министр болуы міндетті. Кабинет әдетте апта сайын жексенбі күні жиналады, ал қажет жағдай туғанда қосымша отырыстар да өткізілуі мүмкін. Кабинет отырыстарын премьер-министр жүргізеді. Премьер-министр басқаратын министрлердің таңдамалы тобы қауіпсіздік кабинетін құрайды, ол сыртқы және қорғаныс саясатын жоспарлауға және іске асыруға жауапты. Бұл форум дипломатиялық келіссөздерді үйлестіруге, сондай-ақ дағдарыс және соғыс кезінде жылдам және тиімді шешімдер қабылдауға арналған. Израиль үкіметінде 28 министрлік бар, олардың әрқайсысы мемлекеттік басқарудың белгілі бір саласына жауапты. Көптеген министрліктер Иерусалимдегі Гиват Рам ауданындағы Кирият Бен Гурион үкіметтік кешенінде орналасқан. Әр министрлікті министр басқарады, ол сондай-ақ кабинет мүшесі және көбінесе Кнессет мүшесі болып табылады. Премьер-министр кеңсесі барлық үкіметтік министрліктердің жұмысын үйлестіреді, сондай-ақ премьер-министрге күнделікті жұмысында көмектеседі және қолдау көрсетеді. Мемлекеттік бақылаушы, үкімет саясатын және қызметін қадағалап, тексеруді жүзеге асырады және Кнессет тарапынан жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Оны Кнессеттің үштен екісінің дауысымен ғана қызметтен алуға болады. Өзінің қаржылық және операциялық бақылау функцияларымен қатар, мемлекеттік бақылаушы мемлекеттік органдар мен мекемелердің іс-әрекеттеріне қатысты азаматтардан келіп түсетін шағымдарды қабылдайтын мемлекеттік омбудсмен рөлін де атқарады.
Кнессет
Кнессет – Израильдің бірпалаталы заң шығару органы және Иерусалимде орналасқан. Оның 120 мүшесі партиялық тізімдегі пропорционалдық өкілдік арқылы 4 жылдық мерзімге сайланады (төмендегі сайлау жүйесін қараңыз), 1958 жылғы Негізгі заң: Кнессетте белгіленгендей. Кнессет орындары партиялар арасында партиялық тізімдегі пропорционалдық өкілдіктің Д’Хондт әдісімен бөлінеді. Партиялар кандидаттарды жабық тізім арқылы іріктейді. Осылайша, сайлаушылар нақты бір үміткердің орнына өздері таңдаған партияға дауыс береді. Израильде Кнессетке орын алу үшін партияның сайлауда 3,25% шегінен жоғары көрсеткіш көрсетуі қажет. 18 жасқа толған барлық Израиль азаматы жасырын дауыс беру арқылы өткізілетін заң шығарушы сайлауға қатыса алады. Израиль үкіметінің заң шығарушы органы ретінде Кнессет барлық заңдарды қабылдау және жою құқығына ие. Ол заң жүзінде парламенттік басымдыққа ие және егер оны өзгертуге арнайы шарттар болмаса, тіпті Негізгі заңмен қақтығысатын болса да, қарапайым көпшілік дауыспен кез келген заңды қабылдай алады. Кнессет Құрылтай жиналысы ретінде әрекет ете отырып, Негізгі заңдарды қабылдау және өзгерту құқығына ие. Кнессет сонымен қатар комитеттері арқылы үкімет қызметін бақылайды, Премьер-министрді тағайындайды және Министрлер кабинетін бекітеді, сондай-ақ Мемлекет Президентін және Мемлекеттік бақылаушыны сайлайды. Ол сонымен қатар Президент пен Мемлекеттік бақылаушыны қызметтен шеттетуге, депутаттарының иммунитетін жоюға, өзін таратуға және жаңа сайлау тағайындауға құқылы. 2009 жылғы ақпан айындағы сайлау нәтижесінде бес ірі саяси партия құрылды: Кадима, Ликуд, Израиль Бейтену, Еңбек және Шас, олардың әрқайсысы Кнессетте оннан астам орынға ие болды. Бұл партиялардың үшеуі бұрын билікте болған. Алайда, көпшілік үкімет құру үшін қажетті 61 орынды бір ғана партия иеленді (1968 жылдан 1969 жылғы сайлауға дейінгі «Бірігу» партиясы). Сондықтан, осы бір ерекше жағдайды есептемегенде, 1948 жылдан бері Израиль үкіметтері әрқашан коалициялық үкіметтерден тұрады. 2009 жылғы мәлімет бойынша, Кнессетте саяси және діни спектрді қамтитын 12 саяси партия өкілдік етіп отыр.
Сайлау жүйесі
Израильдің сайлау жүйесі Негізгі заңға (Кнессет) және 1969 жылғы Кнессет сайлау заңына сәйкес жұмыс істейді. Кнессеттің 120 мүшесі 4 жылдық мерзімге жасырын дауыс беру арқылы сайланады, алайда Кнессет 4 жылдық мерзім аяқталғанға дейін жаңа сайлау тағайындауы мүмкін, сондай-ақ үкімет жалпы сайлаусыз өзгеріп отыруы мүмкін; 1988 жылғы сайлаудан бері ешбір Кнессет өзінің 4 жылдық мерзімін толықтырған жоқ. Бұған қоса, сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс енгізілуі мүмкін. Жалпы сайлауда дауыс беру партиялық тізімдер бойынша пропорционалды өкілдіктің ең жоғары орташа әдісі арқылы, д’Хондт формуласы қолданылып жүзеге асырылады. Жалпы сайлауда жабық тізімдер пайдаланылады: сайлаушылар тек партиялық тізімдерге дауыс береді және тізімдегі кандидаттардың орналасуына әсер ете алмайды. 1992 жылғы «Партиялар» заңына сәйкес, тек тіркелген партиялар ғана қатыса алады. Жеке сайлау округтері жоқ; барлық сайлаушылар бірдей партиялық тізімдерге дауыс береді. 18 және одан жоғары жастағы Израиль азаматтарының барлығына сайлау құқығы бар. Дауыс беру міндетті емес. Сайлау учаскелері Израильдің барлық аймақтарында ашық; сайлауға қатыса алмағандар үшін (дипломатиялық қызметкерлер және теңіз саудасы қызметкерлері) арнайы дауыс беру мүмкіндігі қарастырылған. Әр партия 120 дауысқа бір орыннан ие болса, сайлауда алғашқы орын алу үшін партиялар үшін 3,25% ең төменгі шегі белгіленген. Бұл талаптың мақсаты кіші партияларды парламентке өткізбеу болғанмен, кейбір партияларды тек қана шектің үстінен өту үшін бірігуге итермеледі. Парламентке өту үшін дауыс берудің төменгі шегі, сондай-ақ коалициялық үкімет құру үшін аз орынға ие партиялардың қажеттілігі саяси спектрдің өте фрагментті болуына алып келеді, нәтижесінде кіші партиялар коалиция ішіндегі билікке ие болады (олардың сайлаудағы қолдауына пропорционалды). Президент премьер-министрді, оның коалициясы парламентте көп орын жеңген партия басшысы ретінде, үкімет құруға ең қабілетті деп таңдайды. Президенттің шешімінен кейін премьер-министрге үкімет құруға қырық бес күні беріледі. Кнессет үкімет мүшелерінің құрамын жамақтап бекітуі керек. Бұл сайлау жүйесі, бұрынғы Эшувтан (Британдық Мандат кезеңіндегі еврей қоныстану ұйымы) мұраға қалған, кез келген партияның Кнессетте жұмысқа қабілетті көпшілікті алуын өте қиын жасайды, сондықтан үкіметтер көбінесе коалициялар негізінде құрылады. Коалицияларды сақтаудағы қиындықтарға байланысты сайлаулар көбінесе жоспарланған мерзімнен бұрын өтеді. Израиль үкіметінің орташа ғұмыры шамамен екі жылды құрайды. Соңғы жылдардағы бейбіт процестер, діннің мемлекеттегі рөлі және саяси дау-дамандар коалициялардың ыдырауына немесе мерзімінен бұрын сайлауларға себеп болды.
Діни соттар
Отбасы құқығының кейбір мәселелері (әсіресе неке және ажырасу) діни соттардың қарауында немесе олардың және мемлекеттік отбасылық соттардың бірлескен қарауында болады. Мемлекет түрлі діни қауымдардың қажеттіліктері үшін раввиндік, шариғат және түрлі каноникалық соттарды ұстайды және қаржыландырады. Барлық судьялар мемлекеттік қызметкерлер болып табылады және өздерінің соттарында жалпы заңды сақтауға міндетті. Жоғарғы Сот барлық діни соттар үшін соңғы апелляциялық инстанция болып табылады. Яһуди діни соттары Премьер-министр кеңсесінің және Израильдің бас раввинының бақылауында. Бұл соттардың құзыреті тек бес саламен шектеледі: кашрут, шәмбе, яһудилердің жерлеу рәсімдері, некелік мәселелер (әсіресе ажырасу) және иммигранттардың яһуди статусы. Дегенмен, адамның некелік статусын анықтаудан басқа, қалған барлық некелік мәселелерді мемлекеттік отбасылық соттарға беруге болады. Израильдегі мұсылмандар мен христиандар сияқты басқа да ірі діни қауымдардың өздерінің діни соттары бар. Бұл соттар өздерінің жамағаттарына қатысты яһуди діни соттарына ұқсас құзыретке ие, бірақ мұсылман діни соттары отбасылық мәселелерге көбірек бақылау жүргізеді.
Еңбек соттары
Израильде бірінші инстанция соты ретінде бес аймақтық еңбек соты және Иерусалимдегі Ұлттық еңбек соты бар, олар апелляциялық шағымдарды және жалпы ұлттық маңызы бар бірнеше істі қарайды. Еңбек соттары жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қатынастар, жұмыс, ереуілдер және еңбек одақтарының даулары, Ұлттық әлеуметтік қорғау институтына қатысты еңбек даулары мен денсаулық сақтану талаптарына қатысты істер бойынша ерекше құзырқа ие.
Әскери соттар
Израиль қорғаныс күштері (ИДФ) бірнеше аудандық әскери соттар мен арнайы әскери трибуналдарды ұстап тұрады. Әскери апелляциялық сот – ИДФ-тің жоғарғы сатыдағы апелляциялық соты болып табылады. Ол Әскери Бас Адвокат ұсынған, төменгі соттардың шешімдеріне шағымдануға байланысты апелляцияларды қарастырып, сотталады.
Адмиралтейство соты
Адмиралтейлік мәселелерге, коммерциялық жүк тасымалдауға, теңіздегі оқиғаларға және басқа да теңіз құқығына қатысты барлық істер бойынша Хайфа аудандық соты, Адмиралтейлік сот ретінде, штат бойынша ерекше құзыреттілікке ие.
Биліктердің бөлінуі
Негізгі заң: Үкімет Кнессет пен Үкімет арасындағы қадағалаулар мен тепе-теңдіктер жүйесін қамтиды. Үкімет Кнессеттің сеніміне ие болғандықтан билікте болады, бұл Үкіметтің билігіне маңызды шектеу қояды, бірақ Кнессеттің Үкіметке сенімсіздік білдіру мүмкіндігі де шектеулермен қарастырылған. Үкімет Кнессеттің сенімімен жұмыс істейді, бірақ Кнессет «Үкімет» (2001) Негізгі заңына сәйкес сенімсіздік туралы конструктивті дауыс беруге ғана құқылы. Кнессет депутаттары келесі үкіметте министрлік портфельді алу мақсатында сенімсіздік дауысына қолдау көрсетуге мүдделі емес. Мысалы, Кнессет депутаттары (МД) өз фракциясынан шығып, сенім туралы дауыс беруде өз партиясының ұстанымына қарсы болған жағдайда, олар сол Кнессеттің кезеңінде министрлік қызметке тағайындалмайды және келесі сайлауда партия тізімінен өте алмайды. Сонымен қатар, Кнессет Үкіметтің қызметін қадағалауға құқылы. Кнессет комитеттері Үкімет министрлерін куәлік беруге міндеттей алады, ал Үкімет мұндай қадағалау талаптарын орындауға тиіс. Негізгі заңдар Кнессет оппозициясына да рөл береді, 40 депутат Премьер-Министрді белгілі бір мәселе бойынша Кнессетке шақыруға құқылы. Негізгі заңдарда қадағалаудың реттелген жүйесі көзделген, министрлік өкілеттіктерді қайта ұйымдастыру Кнессеттің мақұлдауын қажет етеді және министрлікті қадағалау үшін Кнессетте комитет құрылуы керек. Бұл талап Кнессеттің министрлік регламенттерін қадағалауын қолдайды. Егер Үкімет министрлері заң бұзушылықтары үшін қылмыстық жазаларды көздейтін регламенттер шығарса, оларды қадағалайтын Кнессет комитеті 45 күн ішінде оларды жойымға жіберуге құқылы. Израильдің Жоғарғы Соты мұндай қадағалау механизмдерінің маңыздылығын атап көрсетті және кейбір жағдайларда Үкіметті төтенше жағдайларда да, Кнессет комитеттері арқылы тиісті қадағалауды жүзеге асыра алмайынша, әрекет етуден аулақ болуға міндеттеді.
Жергілікті билік
Мемлекеттік мақсаттар үшін Израиль алты округке бөлінген: Орталық округ; Хайфа округ; Иерусалим округ; Солтүстік округ; Оңтүстік округ; және Тель-Авив округтері. Округтер одан әрі он бес кіші округке және елу табиғи аймаққа бөлінеді. Округтердегі басқаруды Ішкі істер министрлігі үйлестіреді. Израильде жергілікті өзін-өзі басқарудың үш түрі бар: қалалық кеңестер, жергілікті кеңестер және аймақтық кеңестер. Қалалық кеңестер қалалар ретінде жіктелетін муниципалитеттерді басқарады, жергілікті кеңестер шағын муниципалитеттерді, ал аймақтық кеңестер қауымдастықтар тобын басқарады. Бұл органдар Ішкі істер министрлігінің нұсқауларына сәйкес қала құрылысын жоспарлау, жерді аймақтарға бөлу, сумен жабдықтау, төтенше жағдайлар қызметтерін ұйымдастыру, білім беру және мәдениет сияқты қоғамдық қызметтерді қамтамасыз етеді. Жергілікті билік басқарушы кеңестен тұрады, оны қала әкімі басқарады. Қала әкімі мен кеңес мүшелерінің барлығы муниципалдық сайлауда сайланады. Қорғаныс министрлігі басылып алынған аумақтарды басқаруға жауапты.