Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теңіздің толқыны мен қайтарылуына байланысты әсер ететін саға немесе құятын жер.
Inlet or estuary that is affected by ebb and flow of ocean tides
Сағалық арна немесе сағалық бұтақ – мұхиттың толқыны мен қайтарылуына байланысты әсер ететін тар саға немесе құятын жер. Осының салдарынан, оның тұздылығы мен электр өткізгіштігі толқын айналымына қарай өзгереді және ішкі топырақтан тұзды шайып жібереді. Сағалық арналар судың баяу жылдамдығымен сипатталады, нәтижесінде ылғалды жерлерде ұсақ, органикалық шөгінділер жиналады. Арналар көбінесе құрғақ немесе лайлы болуы мүмкін, төмен толқын кезінде ағысы аз немесе жоқ болады, бірақ жоғары толқын кезінде су тереңдігі айтарлықтай болады. Су сапасы көрсеткіштерінің уақыт бойынша өзгеруіне байланысты, толқын әсеріне ұшыраған аймақта, осындай аймақтарға бейімделген ерекше биоталар кездеседі. Қоректік заттар мен органикалық заттар ағыс бойымен мұндай заттар жетіспейтін жерлерге жеткізіледі, сонымен қатар сағалар тұзды су организмдерінің ішкі мекендерге өтуіне мүмкіндік береді.
A tidal creek or tidal channel is a narrow inlet or estuary that is affected by the ebb and flow of ocean tides. Thus, it has variable salinity and electrical conductivity over the tidal cycle, and flushes salts from inland soils. Tidal creeks are characterized by slow water velocity, resulting in buildup of fine, organic sediment in wetlands. Creeks may often be a dry to muddy channel with little or no flow at low tide, but with significant depth of water at high tide. Due to the temporal variability of water quality parameters within the tidally influenced zone, there are unique biota associated with tidal creeks which are often specialised to such zones. Nutrients and organic matter are delivered downstream to habitats normally lacking these, while the creeks also provide access to inland habitat for salt water organisms.
Терминология
"Крик" әдетте британдық ағылшын тілінде және Англосфераның басқа бөліктерінде толқындық су арнасын білдіреді. Бұл Багам аралдары сияқты Көптеген елдердің Достастығында, сондай-ақ АҚШ-тың кейбір бөліктерінде (Чесапик шығанағы маңында, Жаңа Англияның кейбір бөліктерінде және оңтүстік Флоридада) кездеседі. Лондондағы Темза өзенінің толқынды бөлігінде, оған құятын өзендердің атаулары толқынды бөлікте "Крик" деп аталады; мысалы, Ли өзені толқынды бөлігінде Боу Крикке айналады. Англияның оңтүстік-батысы мен Уэльстің кейбір аймақтарында "pill" термині қолданылады, ол Хантспилл сияқты жер-атауларда кездеседі. Флорида Кис аралдарындағы аралдар арасындағы тар арна "крик" деп белгілі. Үндістан мен Пәкістан шекарасында бұл термин мангр тоғайларымен қоршалған тұзды су сағаларына да қатысты. "Криктер" Үндістанның жағалауының барлық жерінде таралған. "Толқындық ағыс" – бұл толқындық процестердің нәтижесінде пайда болған және толқындық әсермен қозғалатын сулы жерлердегі сопақша ойыстар немесе аңғарлардың жалпы атауы. Ол әртүрлі өлшемдегі (ені, ұзындығы және тереңдігі) ойыстарды және кем дегенде екі деңгейлі су басуды қамтиды. Толқындық ағыстардың түрлеріне толқындық тарамдар, толқындық ойыстар, толқындық шатқалдар жатады, олар тіпті төменгі жарықта да әдетте суы жоқ, ал толқындық криктер мен толқындық арналар тұрақты түрде суы болады. Толқындық ағыс суды, шөгінділерді, органикалық заттарды, қоректік заттарды және ластаушы заттарды айналдыратын экожүйе үшін жүйе құрайды. Толқындық ағыс қоршаған флора мен фауна үшін маңызды, себебі ол қорғаныш, қоректік заттар, көбею ортасы және мұхитқа шығар алдында жас түрлердің тіршілік ету ортасын қамтамасыз етеді.
A "creek" normally refers to a tidal water channel in British English and in other parts of the Anglosphere. This is the case in many countries in the Commonwealth, such as The Bahamas, as well as some parts of the United States (near the Chesapeake Bay, parts of New England, and southern Florida). In the tidal section of the River Thames in London, the names of the rivers that flow into it all become Creeks for the lower section that is tidal; thus, for example, the River Lea becomes Bow Creek in its tidal section. In parts of southwest England and Wales, the term "pill" is used, and is found in placenames such as Huntspill. A narrow channel between islands in the Florida Keys is known there as a creek. On the India and Pakistan borders, the term also applies to the salt water inlets enclosed by mangroves. Creeks are found dispersed all along the Indian coast. A "tidal course" is the more general term for any elongated indentation or valley in a wetland originated by tidal processes along which water flows pumped by tidal influence. It includes a series of indentations within a wide spectrum of sizes (width, length, and depth) and with at least two levels of inundation. Subtypes are tidal rills, tidal grooves, tidal gullies, that normally do not contain water even during neap low tide, and tidal creeks and tidal channels, that have water permanently. A tidal course creates a system for its ecosystem that circulates water, sediments, organic matter, nutrient, and pollutants. A tidal course is essential to the surrounding flora and fauna because they provide protection, nutrients, a place to reproduce, and a habitat for juvenile species before they go into the ocean.
Даму
Жағалаудың жоғары толқындық белсенділігі бар аймақтары әдетте жағажайлармен сипатталады, ал толқындардан қорғалған аймақтарда таяз сулы-батпақты жүйелер қалыптасуы мүмкін. Ондай аймақтарда жоғарыдағы арналар жағалауға қарай ағып, жағалаудың биік бөлігін кептіреді. Бір кезде олар таяз сулы аймаққа айналады, техникалық тұрғыдан алғанда, эстуарийге ұласады. Жағалауға жақындаған сайын, жердің тегіс болуына байланысты, олар көбінесе ирекленіп өтеді. Жоғарыдағы тұщы суды кептіруден басқа (көп жағдайларда), таяз сулы арналар төмен ағыс кезінде теңізге қарай ағып, ішкі аумақтан жағалауға су ағып түсуі нәтижесінде пайда болады. Жоғары су тасқыны мен көктемгі су тасқыны кезінде кең аумақтар сумен жабылады. Бұл үлкен су көлемі төмен ағыс басталғанда, күшті толқынмен кері шегінеді. Кейінірек, төмен ағыс кезінде су тек арналарда қалады және ағым негізінен өзен (дренаждық) ағысы болып табылады, толыққанды таяз су ағысы емес. Су тасқыны кезінде таяз сулы арналар тұнбаларды жинақтап, аккреция процесін жүзеге асырады, бұл тегіс жазықтықты теңіз деңгейінің көтерілуіне немесе жердің шөгуіне қарсы тұру арқылы сақтап қалуға мүмкіндік береді. Жоғары су тасқыны арналарды сақтайды, ал ағыс жылдамдығының төмендеуі тұнбалармен толып, таяз сулы арналардың бітелуіне әкелуі мүмкін. Жақсы дамыған батпақты жерлерде тік жағалы таяз сулы арналар болады, олардың жағалауларын өсімдіктер бекітеді. Мұндай таяз сулы арналар желілермен де байланысты болады: бірінші реттік арналар деп аталатын көптеген кішігірім арналар үлкен арналарға құйылып, күрделі дренаж жүйесін құрайды.
Whereas areas of coastline that experience high wave activity are usually characterized by beaches, areas sheltered from wave action may develop tidal wetland systems. In these areas, upland creeks drain towards the shore, draining the high part of the coast. At some point they become tidal, technically estuarine. As they come closer to shore, they often become very sinuous, due to the flatness of the land. In addition to draining upland fresh water (in many instances) tidal creeks form by the ebb tide seaward flow and downward incision of the water as it flows from inland to the shore. At high tide and spring tide, large areas are covered with water. This huge volume of water retreats at the start of the ebb tide in a surge. Later on during the ebb tide, water remains only in the creeks and the current is mainly a river (drainage) current and not tidal. Tidal creeks deposit sediment in a process called accretion, during the flood tide, which can maintain a flat plain by counteracting sea level rise or land subsidence. High tidal flow will maintain channels, while slower flow velocity can lead to closure of tidal creeks as they become clogged with sediment. Well developed wetlands have sharp banked tidal creeks, with vegetation stabilizing the sides of the creeks. Such tidal creeks will also be connected in networks: a multitude of smaller creeks called first order creeks will feed into large ones, creating complex patterns of drainage.
Адамға әсері
Әсіресе, торф батпақтары сияқты тығыздануға немесе шөгуге бейім аймақтарда, адамдардың таяп су ағындарын пайдалануы олардың кеңеюіне алып келуі мүмкін. Табиғи шөгуге адамның әрекетінен туындаған шөгінділердің тығыздалуы қосылады, бұл жер бетінің төмендеуіне себеп болады. Орманды кесу және адам қызметіне байланысты басқа да процестерлер таяп су ағындарының жағалауларын тұрақсыздандырып, олардағы шөгінділер мөлшерін арттырады. Бұл судың жылдамдығын азайтады, нәтижесінде терең арналар жасаудың орнына, су жайпақ, беткей арналармен құрлыққа тереңдей ағады. Таяп сулы аймақтардағы адам қызметі көбінесе жағалауларды нығайтуға әкеледі, бұл таяп су ағындарының бағытын және аймақтың тұздылығын тұщы суға өзгертеді. Таяп сулы-батпақты жерлерді қалпына келтіру, жердің пішінін, қоректік заттар мен тұздылық деңгейін, сондай-ақ сулы-батпақты жерлердегі өсімдіктер мен жануарлар қоғамдастығының түрлерін анықтайтын таяп су ағындары жүйесін қалпына келтіруден басталады.
Especially in areas prone to compaction or subsidence like peat wetlands human use of tidal creek flow can lead to the expansion of the creeks. Natural subsidence is compounded by anthropogenic sediment compaction, lowering the land level. Deforestation and other human development related processes can destabilize the banks of creeks and increase the amount of sediment in them. This slows the velocity of the water, which means that instead of cutting deeper channels, the water flows gently farther inland in shallow channels. Human development in tidal areas often results in diking, which changes the course of the tidal creeks and the salinity of the tidal area into freshwater. Restoration of tidal wetlands begins with restoration of the creek systems, which determine the shape of the land, the nutrient and salinity levels, and the type of vegetation and animal communities in a wetland.