Кіріспе

Ежелгі римдік қала, қазіргі Йорк, Англия. Осы есімнің 1736 жылы жариялануы.

Эборакум – Рим провинциясы Британиядағы бекініс, кейін қала болған. Өркендеген шағында ол Солтүстік Британиядағы ең ірі қала және провинция астанасы еді. Батыс Рим империясының құлдырауынан кейін де бұл жерде адамдар тұрды және ақырында қазіргі Йорк қаласына айналды, ол Солтүстік Йоркшир, Англияда орналасқан. Екі рим императоры Эборакумда қайтыс болды: Септимий Север 211 жылы, ал Констанций Хлор 306 жылы.

Этимология

Эборакум туралы алғашқы белгілі жазбаша айғақ шамамен 95–104 жылға дейін датыланады. Бұл мекенжайдағы қоныстың атауының генетивтік түрі – Эбураци, қазіргі Нортумберленд аймағындағы Виндоланда римдық бекінісінен табылған ағаш стилусы тақташасында жазылған. Рим дәуірінде бұл атау Eboracum және Eburacum (номинативтік формада) деп жазылған. «Еу» сөзі протокельт тілінде *ebura болып келген (мысалы, ежелгі ирланд тіліндегі ibar – «сары жеміс ағашы», iúr (ескіше iobhar), iubhar, efwr – «сары жеміс ағашының бұтағы»), «иелену» жұрнағы *āko(n) («иелену») (мысалы, валли тілінде og, гэль тілінде ach) қосылып, «сары жеміс ағашы орны» деген мағынаны білдірген (мысалы, валли тілінде efrog, ирландтық гэль тілінде eabhrach/iubhrach және шотландтық гэль тілінде eabhrach/iobhrach, осы тілдерде қала осы атаулармен белгілі). Кейін атау латын тіліне бейімделіп, кельт тіліндегі нейтральды номинативтік жұрнағы -on латын тіліндегі -um жұрнағымен ауыстырылды, бұл сондай-ақ Галлия мен Лузитанияда да қолданылған (Ebora Liberalitas Julia). Франциядағы Эври, Иври, Иврей, Слоновая және Иврак сияқты әр түрлі жер аттарының бәрі *eburacon / *eburiacon-нан шыққан; мысалы: Ivry la Bataille (Эвр, Ebriaco 1023–1033), Ivry le Temple (Evriacum 1199) және Évry (Эссон, Everiaco 1158).

Шығу тегі

Британияны римдіктердің жаулауы 43 жылы басталды, бірақ 70 жылдардың басына дейін Хэмберден әрі қарай ілгерілеу болған жоқ. Бұл себебі, римдіктер бриганттар деп атаған аймақ халқы Римнің қарауындағы мемлекетке айналды. Бриганттар басшылығы өзгерген кезде, Римге қарсылығы күшейді, сол кезде римдік генерал Квинт Петилиус Сериалис 9-шы легионды Линкольннен солтүстікке қарай Хэмберден өткізді. Эборакум 71 жылы құрылды, ол кезде Сериалис және 9-шы легион Оуза өзенінің үстіндегі жазық жерде, Фосс өзенімен қосылатын жерге жақын әскери бекініс (кастра) салды. Сол жылы Сериалис Ұлыбританияның губернаторы болып тағайындалды. Сол кездегі толық құрамындағы легион шамамен 5500 сарбазды құрады және белсенді жергілікті тұрғындарға сауда жасауға жаңа мүмкіндіктер берді, олар осы мүмкіндіктерді пайдалану үшін Эборакумға ағылып келді. Осының нәтижесінде бекіністің төңірегінде, әсіресе оңтүстік-шығыс жағында тұрақты азаматтық елді мекендер пайда болды. Азаматтар да Оуза өзенінің қарсы бетіне қоныстанды, бастапқыда Эборакумнан оңтүстік-батысқа қарай басты жол бойында. 2 ғасырдың соңына қарай өсім тез болды; көшелер салынды, қоғамдық ғимараттар тұрғызылды және жеке үйлер өзен үстіндегі тік беткейлерде орналасқан террасаларға тарады.

Әскери

Римдік Эборакум бекінісі негізі қаланғаннан бастап Оузе өзенінің солтүстік жағалауында солтүстік-шығыс / оңтүстік-шығыс бағытында салынды. Оның өлшемдері 1600 × 1360 pedes monetales (474 × 403 м) және ауданы белгілі бір шамада болды. Бекіністің жоспары да легионерлік бекініс стандартына сәйкес келіп, төртбұрышты қорғаныс шебінің ішінде ағаш құрылыстардан тұрды. Бұл қорғаныстар бастапқыда жасыл ағаш негізіндегі шөпті үйінділерден құралған, және 71-74 жылдары Тоғызыншы легион тарапынан салынды. Кейіннен олар жаңа емен негізіндегі сазды үйіндімен алмастырылды, одан кейін ағаш қоршаулар қосылды, бірақ олардың орнына әктас қабырғалар мен мұнаралар салынды. Бастапқы ағаш лагері 81 жылы Агрикола тарапынан жаңартылып, 107-108 жылдары таспен толығымен қайта салынды. Бекініс көп ұзамай Алтыншы легионмен бекітілді, мүмкін 118 жылы. Бекініс ішінде қайта құрылымдаудың және қайта салудың бірнеше кезеңдері тіркелген. Тастан қайта салу II ғасырдың басында Траян тұсында басталды, бірақ Септимий Севердің билігінің басында ғана аяқталуы мүмкін; бұл 100 жылдан астам уақытты алды. Шамамен 48 000 м3 тас қажет болды деп есептеледі.

Императорлар сапарға

Император Адриан 122 жылы солтүстікке қарай өзінің үлкен қабырғалы шекарасын жоспарлау үшін келгеніне дәлелдер бар. Ол қазіргі гарнизонды алмастыру үшін Алтыншы легионды әкелді немесе одан бұрын жіберді. Император Септимий Север 208 жылы Эборакумға барып, оны Шотландиядағы жорықтарының базасына айналдырды. (Оның тұру кезінде бекініс қабырғасы қайта салынған болуы мүмкін, ал шығыс бұрышында осы жұмысты толық биіктігіне дейін көруге болады.) Императорлық сарай кем дегенде 211 жылға дейін Йорк қаласында орналасқан, содан кейін Северус қайтыс болды және оның орнын ұлдары Каракалла мен Гета басты. Северус қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Эборакумда өртеліп, күлі шашылды, бірақ археологиялық зерттеулер бұл мәлімдемені растаған жоқ.) 3-ғасырдың соңында Батыс империяда саяси және экономикалық дағдарыс болды, ал Британия біраз уақыт бойы Римге тәуелсіз узурпаторлармен басқарылды. Осылардың соңғысын жеңгеннен кейін император Констанций I Эборакумға келді және 306 жылы сол жерде қайтыс болған екінші император атанды. Оның ұлы Константин бекіністегі әскерлермен бірден мұрагер деп жарияланды. Константин империяның жалғыз билеушісі болу үшін он сегіз жыл күтті, бірақ ол Эборакумға қызығушылық танытқан болуы мүмкін, және бекіністің оңтүстік-батыс жағында көпбұрышты аралық мұнараларымен және екі үлкен бұрыштық мұнаралары (соның бірі – Multangular Tower) салынған. Бұл жұмыс оның еңбегі болуы мүмкін. Колонияда Константиннің билігі гүлдену кезеңі болды, және сол кезеңге жататын көптеген тас үйлер қазылып алынды.

Үкімет

Римдіктер үшін Эборакум Британияның солтүстігіндегі маңызды әскери база болды және III ғасырда Британия провинциясы бөлінгеннен кейін Солтүстік Британияның астанасы, Британния Инфериор атанды. 237 жылға қарай Эборакум колония мәртебесіне ие болды, бұл рим қаласының ең жоғары құқықтық статусы еді, және Британиядағы жалғыз төрт қаланың бірі болды, ал қалғандары зейнеткер әскерилер үшін салынған. Императорлық құрметтің осы белгісі, әлдебір Эборакумның солтүстіктегі ең ірі қала және Британния Инфериордың астанасы ретінде мойындалуы болғандықтан болуы мүмкін. Солайша, Эборакум бай жергілікті тұрғындардан, оның ішінде саудагерлер мен ветерандардан тұратын кеңес құрып, дербес басқару құқығына ие болды. 296 жылы Британния Инфериор тең мәртебелі екі провинцияға бөлінді, соның салдарынан Эборакум Британния Секунданың провинциялық астанасы болды.

Мәдениет

Эборакум порты және провинцияның орталығы болғандықтан, Рим империясының түкпір-түкпірінен келген адамдармен құралаған көпұлтты қала еді.

Диета

Еборакумда дәнді дақылдарды пайдалану және мал шаруашылығына қатысты маңызды дәлелдер табылды. Бірінші ғасырдағы Оуз өзенінің солтүстік жағалауындағы Кони көшесінде болған қоймадағы өрттен сол кездегі ең көп қолданылған дәнді дақылдың бидай болғаны, одан кейін арпа екені анықталды. Аң аулаудың танымал ойын екенін және қоян, бұғы және қабан аулау арқылы тамақ режимі толықтырылғанын көрсетеді. Қаладан түрлі тағам дайындауға арналған ыдыстар (мортария) қазылып алынды. Юлия Велва, Мантиния Мерция және Элия Элиянаның қабір тастарының әрқайсысында да мәзір көрсетілген көрініс бейнеленген.

Дін

Эборакум халқының арасында римдік діни сенімдердің көптеген дәлелдері табылды, оның ішінде Марс, Геркулес, Юпитер және Фортунаға арналған алтарлар. Деректер саны бойынша ең танымал құдайлар – Эборакумның рухани бейнесі (гений) және Ана Құдай. Сондай-ақ жергілікті және аймақтық құдайлар туралы мәліметтер де бар. Йорк қаласындағы қазба жұмыстары кезінде шығыс құдайларын құлшынғандығының дәлелдері де табылды. Мысалы, әскерилер арасында танымал болған Митра культінің дәлелдері, оның ішінде Митраның бұқаны өлтіргенін бейнелейтін мүсін және Митра дәстүріндегі зұлымдық құдайы Ариманийге арналған жазулар табылған. Миклегейттегі Митра рельефі колонияның ортасында Митраға арналған ғибадатхананың орналасқан жерін көрсетеді. Тағы бір мысал – Алтыншы легион қолбасшысы Клавдий Иеронимианның еллинистік египет құдайы Сераписке арналған ғибадатхананы бағыштауы. Қаланың басқа белгілі құдайлары: Тетис, Ветерис, Сильван, Тутатис, Хнубис және Императорлық Нумен. Эборакумда христиан қауымы да болған, бірақ ол алғаш рет қашан құрылғандығы белгісіз және археологиялық тұрғыдан оның жазбалары жоқтың не бар. Бұл қауымның алғашқы дәлелі – Арль кеңесіне (314) Эборакум епископы Эборий қатысқанын көрсететін құжат. Эборакумдағы епископтық орын латын тілінде Eboracensis деп аталды, ал осы орынның епископтары 325 жылы Никеяның бірінші кеңесіне, Сердика кеңесіне және Аримин кеңесіне қатысты. Аталған есімнің қысқартылған түрі – Ебор, қазіргі Йорк архиепископының ресми атауында сақталған. Қазба жұмыстарының осы кезеңінде Флавий Беллатор мен Юлия Фортунатаның саркофагтарының ішінде бірнеше саркофагтар табылған. Саркофагқа жерлеу кезінде дене әдетте гипспен қапталып, содан кейін қорғасын лақетке салынатын. Мұндай комбинацияның түрлері де кездеседі. Бұрын бұзылмаған гипс қалыптарында, марқұмның матаға оралған бедері сақталған. Аман қалған ересектер мен балалардың мысалдары денені жерлеу алдында орау үшін қолданылған маталардың әртүрлілігін көрсетеді, бірақ көбінесе қарапайым тоқыма мата қолданылған. Бұл шайырлар Жерорта теңізі мен Шығыс Африкадан немесе Оңтүстік Арабиядан Эборакумға сауда арқылы жеткізілген, соңғысы ежелгі дәуірде «Ладан патшалығы» деп белгілі болған. Бұл римдік кезеңдегі жерлеу рәсімдерінде хош иісті шайырлардың қолданылуының ең солтүстік белгісі.

Экономика

Эборакумдағы әскери қатысу оның экономикасының алғашқы дамуының басты күші болды. Осы алғашқы кезеңдерде Эборакум командалық экономика ретінде жұмыс істеді, онда 5000 сарбаздың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін бекіністің сыртында шеберханалар пайда болды. Өндіріске 3-ші ғасырдың ортасына дейін әскери керамика, Олдварк Пейшольм Грин аймағында әскери плиткаларды пісіру пештері, Коппергейтте шыны өңдеу, Таннер Роудағы металл және былғары шеберханалары кірді, олар әскери жабдықтар шығарды. Бұл өнімдер Ұлыбританияның және Еуропаның басқа да аймақтарына экспортталды. Йорк қаласында табылған мысалдарға үйленген жұбайлар мен Медуза бейнеленген сақиналар, білезіктер, әшекейлер және медальондар жатады, олардың алтауы Эборакумнан табылған. Бұл туындылар Йоркшир мұражайында сақтаулы.

Жолдар

Эборакумнан шығатын барлық түпнұсқа римдік жолдардың нақты бағыттары белгісіз, бірақ он бір бағыт ұсынылған. Бұл идеяны дәлелдейтін мәліметтер бар. Оуз өзенінің солтүстік-шығыс жағалауындағы қазіргі Кони-стрит астындағы ағаш құрылыста табылған үлкен астық қоймасы, өзен арқылы тауарларды тасымалдау үшін қоймалар болғандығын көрсетеді.

Соңғы Римдік Йорк

Біздің заманымыздың V ғасырының басында Рим Британиясының құлдырауы бүкіл Британияда маңызды әлеуметтік және экономикалық өзгерістерге әкелді. Эборакумға сілтеме жасайтын соңғы даталы жазу 237 жылға дейін датирленгенімен, осы уақыттан кейін де осы жердегі қоныс жалғасқандығы анық. Қаладағы құрылыс жұмыстары Константиннің және кейіннен граф Феодосийдің басшылығымен төртінші ғасырда да жалғасты. Төртінші ғасырда Эборакумға әкелінетін ең танымал заттардың бірі – қызыл түстермен боялған, күрделі өрнектелген, сары түсті "пергаменттік ыдыстар". Константиннің діни саясатының нәтижесінде Рим Британиясында христиан дінінің дамуына жағдай жасалды – Йорк епископы "Эбориус" туралы мәліметтер бар, сондай-ақ чи-ро белгілерімен безендірілген бірнеше артефакттар белгілі. Біздің заманымыздың IV ғасырының соңындағы форт пен колонияның жоспарындағы өзгерістер, әскери гарнизонның тұрмыстық өміріндегі әлеуметтік өзгерістерді көрсетеді, олар әйелдері, балалары немесе басқа да бейбіт тұрғындарымен кішігірім отбасылық топтарда өмір сүрген болуы мүмкін. Джон Хорслидің 1732 жылғы "Британияның римдік ескерткіштері" кітабында римдік Йоркқа арналған тарау бар, және бұл кітап Фрэнсис Дрейктің 1736 жылғы "Эборакум" кітабына белгілі бір дәрежеде әсер еткен. Дрейк сонымен қатар Корольдік қоғамның философиялық еңбектерінде есептер жариялады, оның ішінде қала қабырғалары, легионерлердің моншасы және штаб ғимараты, азаматтық үйлер, шеберханалар, қоймалар және зираттар сипатталған.

Көрінетін қалдықтар

Принципианың солтүстік жағындағы Рим базиликасының қалдықтары Йорк соборының (Министерінің) төменгі қабатында көрініс береді. Қазба жұмыстары барысында табылған колонна және Константин Ұлының қазіргі заманғы мүсіні сыртында орналасқан. Йорк қала қабырғаларының көпбұрышты мұнарасы – Рим легионерлік бекінісінің оңтүстік-батыс мұнарасы негізінде салынған, бірнеше кезеңде дамыған құрылыс. Ол Йорк мұражайы саябағында орналасқан. Рим ваннасы пабы мен мұражайы (Сент-Сэмпсон алаңы) әскери ванна үйінің қалдықтарын көрсетеді. Бутэм қақпасының жанындағы кафедегі шыны еден арқылы батыс қабырғасының негірінің фрагментін көруге болады. Римдіктерге тиесілі көптеген археологиялық жәдігерлер қазір Йоркшир мұражайында сақталуда. Йорк мұражайы саябағында римдік саркофагтар ашық жерде қойылған.