Кіріспе

Австралияның жойылу қаупі төнгі құс түрлерінің бірі – тотық (Pezoporus occidentalis) – Австралия құрлығының эндемик шағын тотығы. Ол шошқақұйрық тотық, түнгі жер тотық, түн ортасындағы какаду, жалғыз құс, спинифекс тотық және түнгі тотық деп те аталады. Бұл әлемдегі ең жасырын және құпия құстардың бірі, 1912 және 1979 жылдар аралығында құстың расталған кездесулері болмады, бұл оның жойылып кеткен болуы мүмкін деген болжамдарға әкелді. 1979 жылдан бері кездесулер өте сирек, ал құстың популяциясының мөлшері белгісіз. Бірақ, деректердің аздығына байланысты, оның саны 50 мен 249 ересек жеке тұлғаны құрайды деп есептеледі және IUCN оны өте қауіпті түр ретінде жіктеді. Оның Батыс Австралияның Пилбара аймағында, Квинслендтің оңтүстік-батысында, Оңтүстік Австралиядағы Эйр көлінің алабында және Солтүстік территорияда кездесулері немесе тіркелген жазбалары болған, олардың сенімділігі әртүрлі деңгейде. Алайда, жануарлар дүниесін суретке түсіруші Джон Янг ұсынған кейбір дәлелдер күмәнді деп танылды, ал 2019 жылдың наурыз айында Австралияның жануарлар дүниесін сақтау қоры (AWC) Янг жасаған және AWC жариялаған кейбір жазбаларды қайтарып алды.

Таксономия

Орнитолог Джон Гулд 1861 жылы түнгі тотықты Батыс Австралиядағы Остин көлінің батысында, Фармер тауының оңтүстік-шығысында 13 шақырым жерде табылған "холотип" үлгісі бойынша сипаттады. Оның түрлік атауы – латынша occidentalis, яғни "батыс". Бұл түрді Гулд бастапқыда жеке туысқа (Geopsittacus) жатқызған, бірақ көп ұзамай оны Pezoporus туысына жатқызуға келісім болды; Джеймс Мюри бір үлгіні зерттеп, оның анатомиясы мен қауырсынының жер тотығына өте ұқсас екенін анықтады. Гулд қауырсынының ұқсастығына сүйене отырып, оның какапомен туыс екенін болжаған. 2011 жылғы зерттеудегі митохондриялық және ядролық ДНК тізбектерінің талдауы түнгі тотықтың шамамен 3,3 миллион жыл бұрын шығыс және батыс жер тотықтарының жалпы ата-тегінен бөлініп шыққанын көрсетті. Оның басқа да белгілі аттары: шошқақұйрық тоты, түнгі жер тоты, түн ортасындағы какаду, жалғыз тоты, спинифекс тоты және түнгі попугай.

Сипаттама

Салыстырмалы түрде кішкентай және қысқа құйрықты попугай, оның түсі негізінен сарғыш-жасыл, қоңыр, қара және сары реңдермен мозаикаланған. Екі жынысы да осы түспен сипатталады. Ол сырттай ұқсас екі жердегі попугай түрінен қысқа құйрығымен, таралу аймағы мен мекендеу ортасының айырмашылығымен ерекшеленеді. Көбінесе жерде жүреді, тек қорқып немесе су іздегенде ғана ұшады. Түнгі попугай жасырын, түнгі мінез-құлыққа ие және тіпті көп болған кезде де өте құпия түр болып саналған. Оның табиғи мекені – әлі де Австралияның құрғақ, шаңды ішкі аймақтарында басымдылықты сақтайтын шөптесін шөптер. Сонымен қатар, бұрынғы хабарламалар оның судан алыс кетпегенін көрсетеді. Ол шенопод бұталарында, эвкалипт тоғайларында және малли бұталарында да мекендей алады. Түнгі попугайдың бірінші дауысы құрлы қағыс ретінде сипатталған және байланыс сигналы ретінде анықталған. Квинсленд пен Батыс Австралиядан қысқа "дин-дин" үскіріктері және созылған үскіріктер де жазылған.

Диета

Тарихи деректер түнгі тотықтың шөптердің (әсіресе, триодияның) және өсімдіктердің тұқымдарын жейтінін көрсетеді.

Қорғау мәртебесі

Бұл түрдің популяциясының мөлшері белгісіз, бірақ оның азаюы жалғасуда деп есептеледі. 2022 жылдың шілдесіне қарай, ол IUCN Қызыл тізімінде аса қауіпті түр ретінде тіркелген. IUCN Қызыл тізімі мәліметінше, түнгі тотының саны 40–500, немесе одан да көп болуы мүмкін.

Құстардың маңызды аймақтары

BirdLife International ұйымы түнгі тотуларды сақтау үшін маңызды деп анықтаған аймақтар – батыс Квинслендтің Диамантина және Астребла далалары, сондай-ақ Пилбараның Фортескью батпақтары.

Байқалған жерлер

Түнгі тоты құс әлемдегі ең жасырын және құпиялы құстардың бірі болып қалады. Құс туралы сенімді жазбалар өте сирек кездеседі, ал түрді табуға жасалған әрекеттер 1912 жылғы расталған хабардан кейін сәтсіз аяқталды. 1990 жылы Квинслендтің қашық аймағындағы экспедициядан оралған ғалымдар жол апатынан өлген бір құсты тапты.

2005 жылдың сәуірінде: Минга құдырының көрінісі

Батыс Австралияның Пилбара аймағындағы Минга құдығының маңында және Фортескью батпақтарының жанында үш адам байқалды. Cloud Break кенішінің жобасын сол кездегі Қоршаған орта министрі Иан Кэмпбелл бекіткені, болашақ кеніш аумағында түнгі тотық сияқты бірнеше жойылу қаупі төніп тұрған түрлердің болуына байланысты сынға ұшырады. ҚҚС мақұлдауына қол жеткізу үшін, кеніш аймақтағы түрлердің тіршілік етуіне зиян келтірмейтін басқару жоспарын іске асыру қажет болды. Түнгі тотықтың болашақ кеніш аумағында, Минга құдығында 2005 жылғы 12 сәуірде кездесуі FMG тапсырысымен 2005 жылы жүргізілген зерттеу барысында анықталды. Зерттеуді екі шартты биолог – Роберт Дэвис және Брендан Меткалф жүргізді, олар құстардың шағын тобын көрді. Бұрын, 2004 жылы, жақын жерде осы құстың расталмаған кездесулері тіркелген. Кездесу кешкі уақытта болды, Дэвис пен Меткалф көрген үш құстың суретін түсіре алмады, бірақ үш түнгі тотықты көргендеріне сенімді. Олардың байқауының егжей-тегжейлі сипаттамалары Австралияның құстар сирек кездесетін комитеті (BARC) тарапынан қабылданды, бұл қазіргі заманғы алғашқы түнгі тотық байқауы болды. Осы ғылыми пікірлердің негізінде, 2008 жылы Австралияның орнитологиялық журналы «Эму» құбылысты сипаттаған мақала жариялады. Екі биолог байқаудан кейінгі бес түнде Минга және Муджари құдықтарында қосымша іздеу жүргізді, бірақ құстарды қайта көре алмады.

2006 жылғы қыркүйек: Өлген адам

Квинсленд штатының оңтүстік-батысындағы Диамантина ұлттық паркінде тікенді сым қоршауға ұшып түскен, қайтыс болған әйел.

2015 жылдың сәуір айы: Тіріде бір адамды ұстап алу

2015 жылдың 4 сәуірінде орнитолог Стив Мерфи және оның серіктесі Рейчел Барр Квинслендтің оңтүстік-батысында тірі құсты ұстап, радиожадбамен белгіледі. Мерфидің қолындағы құстың суреттері 2015 жылдың 10 тамызында Австралия БАҚ-қа таратылды, бірақ нақты орналасқан жері құпия сақталды. Түрді қорғау мақсатында бұл аймақта 56 000 гектарлық қорық құрылды. Birdlife журналының Шон Дули осы жағдайды: "Құстарды бақылау – шөлдегі шағын дәмханада Елвис бургер пісіріп жатқанын көрумен тең" деп сипаттады. Оңтүстік Австралия мұражайының коллекция меңгерушісі Филиппа Хортон бұл жаңалықты "әлемдегі ең сирек кездесетін түрлердің бірі, қасиетті граальдың бірі" деп атады. 2017 жылдың қаңтары: Зоолог Крис Уотсон мен оның әріптесі Марк Картер Солтүстік территорияның оңтүстігінде түнгі тотықтың естілетін даусысын жазды. 2017 жылдың наурызы: Брум қаласынан келген төрт құс бақылаушысы Батыс Австралияда тірі құстың суретін көрді. 2018 жылдың ақпаны: Пулен-Пуллен қорығында Николас Лесберг 3-5 айлық жас құстың суретін түсірді. 2018 жылдың қарашасы: Батыс Австралияның Кимберли аймағындағы Ұлы құмды шөлдегі жергілікті халықтың орман қорғаушылары, "Шөл арыстандары" деп аталған топ екінші рет құстың суретін түсірді. 2020 жылдың тамызы: Марту халқының және Квинсленд университетінің орман қорғаушылары Пилбара шөліндегі тұзды көлдер маңында түнгі тотықтың дыбыстарын жазды – Батыс Австралиядағы бесінші расталған орын. 2021 жылдың тамызы: Марту орман қорғаушылары Батыс Австралияның шалғай аймағында ұшудағы құстың төртінші расталған суретін түсірді.

2013, 2016, 2017: Жазбалар қайта қаралды

2013 жылдың мамыр айында табиғатты зерттеуші және жануарлар дүниесін түсіретін оператор Джон Янг, 2006 жылы көк қас өрікші тотығының күмәнді фотосериясымен танымал болған, тірі бір данасының суреті мен 17 секундтық видеосын түсіргенін мәлімдеді. Янг 15 жыл бойы іздеу кезінде 17 мың сағат жұмсағанын, бірақ бұл түрді браконьерлерден қорғау үшін осы жеке құсты байқаған Квинсленд штатының нақты орнын құпия ұстағанын айтты. Янг Эйр көлінің алабындағы ұядан алынған бес қауырсынды Батыс Австралия мұражайының Молекулалық жүйелеме бөліміне тапсырды, онда ДНК-талдау нәтижесінде қауырсынның ДНК-сы өлген *Pezoporus occidentalis* құстарының ДНК-сымен сәйкес келді. 2016: Янг Пуллен-Пуллен табиғат қорығының іргесінде орналасқан Диамантина ұлттық саябағында түнгі тотықтарды тапқанын хабарлады. Жеті кездесу тіркелді, оның ішінде бір жұп және жұмыртқалары бар үш белсенді ұя болды. 2016 жылдың қыркүйегінде камера-тұзақ SA, Солтүстік Эйр көлі аймағындағы AWC-ге тиесілі Каламурина станциясында түнгі тотыққа ұқсас бейне жазды, бірақ фотосуреттің сапасы нашар болды. 2017 жылдың шілдесінде Джон Янг пен Австралияның жабайы табиғатты қорғау қорынан (AWC) Кит Беллчэмберс Каламуринадағы қарғаұяда бір түнгі тотықтың қауырсынын тапты. 2018 жылдың қазанында AWC Джон Янгтың түнгі тотықтың алғашқы фотосуреттерінің кейбіреулері сахналаған болуы мүмкін деген күдіктер бойынша тергеу бастады. Бұл туралы «Түнгі тотық: Австралияның ең құпия құсы» кітабының авторы, Австралия Ұлттық университетінің орнитологы Пенелопа Олсен алаңдаушылық білдірді. Янг 2018 жылдың қыркүйегінде AWC-ден кетіп, AWC өз веб-сайтынан түнгі тотық туралы барлық ақпаратты жойды. 2019 жылдың наурызында Янгтың есептерінде Квинсленд және Оңтүстік Австралияда жүргізілген жұмысының дұрыстығына қатысты мәселелер анықталды, олар ғылыми емес, адастыратын және AWC-ге зиян келтіретін болып бағаланды. 2019 жылы AWC Янгтың жұмысына негіделген есептерін қайтарып алды. Сарапшылар тобы Диамантинада (2016) табылған ұя мен жұмыртқаларды, Каламуринада (2017) табылған қауырсынды және дыбыс жазбасын (2018) қарастырды. Олардың әрқайсысында жеке-жеке мәселелер болды және ешқайсысы да тотықтың бар екенін сенімді түрде дәлелдей алмады.